Кіріспе

Мадагаскардағы этникалық топ – бецилео Мадагаскардың таулы аймағындағы этникалық топ, халық саны бойынша үшінші орында тұрады. Олар 19 ғасырдың басында Менабе патшалығының Рамитрахо патшасы жасаған сәтсіз жорылынан кейін «Жеңілмейтін көптік» деген мағына беретін есімді таңдады.

Аумағы

Бецилео Мадагаскар жазығының оңтүстігін мекендейді. Олардың дәстүрлі аумағы солтүстіктегі Мания өзенінен басталып, оңтүстікте Андрингитра массивінің етегіне дейін созылады; батысында Бонголава тау тізбегі, ал шығысында Танала тайпасы қоныстанған Шығыс орман жатыр. Бетсилео аймағының көп бөлігі Малагаси провинциясы Фианаранцоаның шегінде орналасқан, осы провинцияда олардың сол аттас астанасы да бар. Дәстүр бойынша, олардың аумағы мен халқы үш негізгі бөлікке бөлінеді. Солтүстік Бетсилео (немесе Фисакана) солтүстікте Ивато және Манандона өзендерімен, ал оңтүстікте Саханивотри және Мания өзендерімен шектеледі. Орталық Бетсилео (немесе Манандриана) Ивато және Мациатра өзендерінің аралығында орналасқан. Оңтүстік Бетсилео – Мациатра өзенінің оңтүстігіндегі барлық Бетсилео аумағы (Исандра, Лалагина, Иариндрано және Андрингитра).

Тарих

Бетсилеоның түрлі патшалықтары (Фандриана, Фисакана, Манандриана, Исандра сияқты) бір-бірінен тәуелсіз болды және олардың ауызша дәстүрлері 17 ғасырға дейін жетеді. Олардың бәрі Радама I тарапынан жаулап алынып, қайта ұйымдастырылды. Бетсилео халқының көп бөлігі құлға айналдырылып, ішкі саудаға немесе еуропалық құл саудагерлеріне сатылды. Радама I Фианаранцоа қаласын орталық және оңтүстік Бетсилео халқының әкімшілік орталығы етіп белгіледі. Солтүстік бөлігі Анцирабеге қосылды. Осылайша, Бетсилео тобы 19 ғасырда Мадагаскар үкіметінің әкімшілік бөлімшесі ретінде қалыптасты.

Қоғам

Бетсилеоның өзіндік ерекшелігі Мерина мәдениетімен тығыз байланысты, себебі олар екеуі де таулы аймақта өмір сүретін топтар. Бетсилеоның әлеуметтік құрылымы өте күрделі туыстық қатынастар жүйесімен анықталады. Отбасы мүшелері арасындағы байланыс қоғамның барлық деңгейіне, тіпті әкімшілік лауазымдар мен жұмыстарға дейін жетеді, көптеген Бетсилео туыстарының отбасылық кәсібіне қосылуға міндетті. Сонымен қатар, қауымдағы көшбасшылар ретінде ақсақалдардың рөліне ерекше мән беріледі. Қоғамдық ақсақалдар көбінесе мемлекеттік лауазымдардағы адамдарға қарағанда зор ықпалға ие.

Сыныпқа жататын

Бетсилео қоғамына француз отарлау кезінде құлдық тоқтатылғанға дейін созылған құлдық тарихының үлкен әсері бар. Бетсилеоның әлеуметтік ұйымдасу жүйесі өте күрделі және түрлі деңгейлерге бөліну арқылы анықталады. Бетсилеоның әлеуметтік жағдайы, ең алдымен, адамның әулетіне, оның ата-тегіне байланысты есептеледі. Тарихи тұрғыдан, мәртебе андриана (ақсүйектер), хова (бос адамдар) және андево (құлдар) деп бөлінген, соңғысы – қазіргі Бетсилео қоғамындағы ең төменгі әлеуметтік топты белгілейтін, өте жағымсыз атау.

Дінге қатыстылығы

XIX ғасырда еуропалық миссионерлер келгеннен бері малагаси халқының көп бөлігі христиан дініне көшкен. Бетсилео халқының шамамен 94 пайызы – христиан. Көптеген бетсилео халқы протестант немесе католик болып табылады, бірақ олардың ата-бабаларының дәстүрлері мен діни нанымдарының көп бөлігі әлі де сақталып келеді, көбінесе христиандық амалдармен бірге немесе олармен үйлесімде жүзеге асырылады. Христиандыққа дейінгі бетсилео нанымдарында әлемнің басқа аймақтарындағы анимизмге ұқсас, ата-баба рухтары, әруақтар және табиғат рухтарынан тұратын рухани әлем мойындалған. Сондай-ақ, Занахари есімді Жаратушы Құдай танылған және ол әлі күнге дейін салтанатты шараларда шақырылады. Мадагаскардағы еуропалық монотеизм мен жергілікті діннің бәсекелестік әсерінен христиандық амалдар мен дәстүрлі нанымдардың үйлесімде біріккен ерекше діни ғұрыптар қалыптасты. Бетсилео халқы арасындағы ең маңызды ғұрыптардың бірі – фамадихана, яки «сүйектерді бұру» рәсімі, онда бетсилео ата-бабаларының сүйектері қабірлерден шығарылып, жаңа маталарға оралып, тойланады. Осындай діни ғұрыптарды Индонезияның Оңтүстік Сулавесидегі тораджа және Калимантандағы даяктар, сондай-ақ Индонезияның басқа да аймақтарында кездестіруге болады.

Мәдениет

Бетсилео халқы, Мадагаскар халқының көпшілігі сияқты, көбінесе африкалық банту және австронезиялық тектің қоспасы, бірақ кейбір дереккөздер Бетсилеоның негізінен австронезиялық тектен екенін айтады. Дегенмен, олардың сыртқы түрі австронезиялықтарға қарағанда банту халқына көбірек ұқсайды. Дәстүр бойынша олар шығыс жағалаудағы Антеморо және оңтүстіктегі Барамен ортақ тектік байланысты жасайды. Бұрын олар өсімдік талшықтарынан жасалған үйлерде тұрған, ал Мадагаскар сәулеттік нормаларына сәйкес, ақсүйектерге ағаш үйлер берілген. Екеуі де жиі әшекей мотивтерімен немесе тіпті зебу мүйіздерімен безендірілген. Бүгінде кірпіштен және саздан салынған үйлер көбірек кездеседі. Фианаранцоадағы Бетсилео аймағы – бұл Оңтүстік-Шығыс Азиядағыларға ұқсас, күріш егістіктері бар төбелер мен аңғарлармен сипатталатын жер. Бетсилеоның диетасы көбінесе күріштен тұрады, оған сиыр еті, тауық немесе үйрек сияқты мал және маниок, бұршақ және басқа да егістік көкөністері қосылады. Мал шаруашылығы да маңызды, бірақ Бара сияқты көршілес тайпалардағыдай маңызды емес. Олар шебер ағаш кесушілер және үлкен ағаш мүсіндерімен танымал. Христиан діні кең таралғанына қарамастан, Бетсилео қоғамында жобалаушылардың, жұлдыз білушілердің және сиқыршылардың рөлі әлі де маңызды. Сиқыршылардың сиқырды қолдана алатынына және ата-бабалармен сөйлесе алатынына сенеді, олар денсаулық мәселелерінен улануға дейін түрлі себептермен кеңес беру үшін шақырылады. Жұлдыз білушілермен және жобалаушылармен рәсімдердің уақытын белгілеу немесе адамдардың болашағын білу үшін кеңеседі.

Тіл

Бетсилео тайпасы малагаси тілінің бір диалектісінде сөйлейді. Малагаси тілі – Оңтүстік Борнеода таралған барито тілдерінен туындаған малай-полинезия тілдер тобының бір тармағы.

Экономика

Бетсилео халқы ауыл шаруашылығымен әрі егіншілік шеберлігімен танымал. Олардың экономикалық тірегі – күріш өсіру, ол Мадагаскарда негізгі тағам болып табылады. Отбасының күріш егістігінің мөлшері мен түлімі көбінесе сол отбасының әулетін көрсетеді.