1930-1950 жылдардағы кеңестік архитектура стилі

Кіріспе

1930-1950 жылдардағы Совет Одағының сәулет стилі. Сталиндік сәулет, бұрынғы Шығыс блогында көбінесе Сталиндік стиль (Ланг ру) немесе Социалистік классицизм деп белгілі, Иосиф Сталин басшылығымен 1933 (Борис Иофанның Советтер сарайының жобасы ресми түрде бекітілген кезде) және 1955 (Никита Хрущев өткен онжылдықтардың "шарбуын" айыптап, Кеңес Архитектура академиясын таратып жіберген кезде) аралығындағы Кеңес Одағының сәулеті. Сталиндік сәулет социалистік реализм өнері мен сәулет мектебімен байланысты.

Ерекшеліктері

Кеңес Одағының елді рационализациялау саясатының бір бөлігі ретінде, барлық қалалар жалпы даму жоспары бойынша салынды. Әрбір қала аудандарға бөлінді, ал жер участалары қаланың географиялық ерекшеліктеріне сәйкес белгіленді. Жобалар тұтас аудандар үшін жасалды, бұл қаланың сәулеттік келбетін айқын түрде өзгертіп жатты. Мемлекет пен сәулетшілердің арақатынасы осы кезеңнің ерекшеліктерінің біріне айналды. Бір ғимарат бір жылы формалистік бұзушылық деп жарияланып, келесі жылы ең жоғары мақтауға ие болуы мүмкін, мысалы, Иван Жолтовскийдің 1949-1950 жылдардағы «Болшая Калужская» жобасында болғандай. Иван Жолтовскийдің Ренессанс стилін жаңғыртуы, Иван Фоминнің Санкт-Петербург неоклассицизмі және Алексей Душкин мен Владимир Щуконың арт-декоға бейімделуі сияқты нағыз стильдер сол дәуірге тән еліктеулер мен эклектизммен қатар өмір сүрді.

Сталиннің биік ғимараттары

Высотки немесе Сталинские Высотки (Сталинские высотки) – Сталиндік стильде салынған Мәскеудегі ғимараттар тобы. Олардың ағылшын тіліндегі лақап аты – "Жеті әпке". Олар 1947 жылдан 1953 жылға дейін (кейбір жұмыстар ресми аяқталу мерзімінен кейін де жалғасты) орыс бароккосы мен готикалық стильдердің әсем үйлесімінде, сондай-ақ американдық көкпарларды салуда қолданылған технологиялармен салынды. Бұл жеті ғимарат: Украина қонақ үйі, Котельническая набережнаядағы ғимарат, Кудринская алаңындағы ғимарат, Ленинградская қонақ үйі, Ресей Сыртқы істер министрлігінің бас ғимараты, Мәскеу мемлекеттік университетінің бас ғимараты және Қызыл қақпа ғимараты.

Технология

Құрылыс әдістері тұрғысынан, ылғал жабын қабырғаларының астындағы көптеген құрылыстар қарапайым кірпіш қалаудан тұрады. Андрей Буровтың орташа өлшемді бетон блок панельді үйлері (мысалы, 1939–41 жылдардағы «Кестелі» ғимарат) және «Жеті қарындас» сияқты ірі ғимараттар – бетонды қолдануды талап еткен ерекше жағдайлар болды. Кірпіш қалау табиғи түрде тар терезелерге әкеп соқты, осылайша қабырғаның үлкен бөлігін әшекейлеуге мүмкіндік берді. 1950 жылдардың басында өртке төзімді терракота жабын пайдалануға бастама берілді, бірақ бұл Мәскеуден тыс жерлерде сирек қолданылды. Көптеген шатырлар металл жабындармен жабылған дәстүрлі ағаш қабырғалармен жасалған. 1948 жыл шамасында, кем дегенде Мәскеуде, құрылыс технологиясы жақсарды, себебі жылдам және арзан процестер қолжетімді болды. Ағаш төбелер мен бөлімдер алынып тасталғандықтан, үйлер де қауіпсіз болды. 1948–1955 жылдардағы стандартты құрылыстар сталиндік классикамен бірдей тұрғын үй сапасына ие және жылжымайтын мүлік агенттері оларды сондай деп жіктесе де, сталиндік архитектура шеңберінен тыс қалды. Идеологиялық тұрғыдан алғанда, олар Никита Хрущевтің стандартты құрылыстары – «Хрущевкаларға» дейінгі, жаппай тұрғын үй салудың аралық кезеңіне жатады.

Қолданылу аясы

Сталиндік сәулет – Сталин дәуірінде салынған барлық құрылыс емес. Ол көп еңбекті және уақытты талап ететін қалау техникасын пайдаланды, және оны жаппай құрылыс қажеттіліктеріне бейімдеу мүмкін болмады. Осы тиімсіздік Сталиндік сәулеттің тоқтауына әкеліп, Сталин тірі кезінде басталған жаппай құрылыс әдістерінің пайда болуына себеп болды. Сталин конструктивизмді қабылдамаса да, конструктивизм стиліндегі ғимараттардың құрылысы 1930 жылдарға дейін жалғасты. Альберт Кан қолдаған, кейін Виктор Веснин басқарған өнеркәсіптік құрылыс модернистік идеялардың ықпалында болды. Бұл Сталиннің қала құрылысы жоспарлары үшін аса маңызды болған жоқ, сондықтан көптеген өнеркәсіптік ғимараттар (Мәскеу каналы сияқты ірі жобаларды қоспағанда) Сталиндік стильге жатпайды. Тіпті 1935 жылы аяқталған Мәскеу метрополитенінің бірінші кезеңін Сталин бақылап көрмегендіктен, онда конструктивизмнің елеулі ықпалы сақталды. Осылайша, Сталиндік сәулет көлемі әдетте жақсы және орташа сапалы қалалық қоғамдық және тұрғын үй ғимараттарымен, бұқаралық тұрғын үйлермен және Мәскеу каналы, Волга-Дон каналы, сондай-ақ Мәскеу метрополитенінің кейінгі кезеңдері сияқты таңдалынып салынған инфрақұрылымдық жобалармен шектеледі.

Алдыңғы тарих (19001931)

1917 жылға дейін ресейлік сәулет өнері Русский модерн (Арт-нувоның жергілікті түсіндірмесі, Мәскеуде басым) және неоклассикалық қайта жандану (Санкт-Петербургте басым) деп екіге бөлінді. Неоклассикалық мектеп Алексей Щусев, Иван Жолтовский, Иван Фомин, Владимир Щуко және Александр Таманян сияқты дамыған сәулетшілерді тәрбиеледі; 1917 жылғы революцияға дейін олар өз компаниялары, мектептері және ізбасарлары бар толыққанды кәсіби мамандар еді. Осы адамдар кейіннен сталиндік сәулеттің көшбасшыларына айналып, кезеңнің ең үздік үлгілерін жасады. Революциядан кейін пайда болған тағы бір мектеп қазір конструктивизм деп аталады. Конструктивистердің кейбіреуі (мысалы, Веснин ағайындары) 1917 жылға дейін танымал жас мамандар болды, ал енді бірі кәсіби білімін жаңа ғана аяқтаған (мысалы, Константин Мельников) немесе білімі болмады. Олар өзіндік тәжірибесіздігін жою үшін заманауи суретшілер тобымен байланыс жасап, көпшілік назарына түсті. Жаңа экономикалық саясат басталғанда, олардың танымалдылығы сәулеттік тапсырыстарға әкелді. Тәжірибе жылдам жиналмады, көптеген конструктивизмдік ғимараттар дұрыс емес жоспарлау, шығындардың артуы және төмен сапасы үшін дұрыс сынға ұшырады. 1920 жылдардың ортасында сәулет мамандығы қысқа мерзімге жеке компаниялар, халықаралық конкурстар, бәсекелестік тендерлер және кәсіби журналдардағы пікір таластар арқылы ескіше жолмен жұмыс істеді. Шетелдік сәулетшілер, әсіресе осы кезеңнің соңында, Ұлы депрессия олардың туған елдеріндегі жұмыс орындарын азайтқан кезде, құшақ жайып қарсы алынды. Олардың арасында Эрнст Мэй, Альберт Кан, Ле Корбюзье, Бруно Таут және Март Стам болды. Дәстүршілдер мен конструктивистер арасындағы шекара анық болған жоқ. Жолтовский мен Щусев өз жобаларына модернистерді кіші серіктес ретінде тартты, сонымен бірге өз дизайндарында конструктивизмдік жаңалықтарды пайдаланды. 1930 жылы Альберт Кан компаниясының көмегімен Весенканың Құрылыс комиссиясының құрамында "Госпроектстрой" құрылды. Онда 417 миллион рубль бюджетпен 3000 дизайнер жұмыс істеді. Қала құрылысы жеке дамыды. Ірі қалалардағы тұрғын үй дағдарысы және шалғай аймақтардың индустриялануы жаппай тұрғын үй салуды, жаңа аумақтарды дамытуды және ескі қалаларды қайта жаңартуды қажет етті. Теориялық тұрғыдан әр түрлі стратегиялар саяси пікірсайыстарды тудырды, бірақ нақты нәтижеге келген жоқ; мемлекеттік араласу сөзсіз болды.

Before 1917, the Russian architectural scene was divided between Russky Modern (a local interpretation of Art Nouveau, stronger in Moscow), and Neoclassical Revival (stronger in Saint Petersburg). The Neoclassical school produced mature architects like Alexey Shchusev, Ivan Zholtovsky, Ivan Fomin, Vladimir Shchuko and Alexander Tamanian; by the time of the 1917 Revolution they were established professionals, with their own companies, schools and followers. These people would eventually become Stalinism's architectural elders and produce the best examples of the period. Another school that began after the Revolution is now known as Constructivism. Some of the Constructivists (like the Vesnin brothers) were young professionals who had established themselves before 1917, while others had just completed their professional education (like Konstantin Melnikov) or didn't have any. They associated themselves with groups of modern artists, compensating for lack of experience with public exposure. When the New Economic Policy began, their publicity resulted in architectural commissions. Experience was not gained quickly, and many Constructivist buildings were justly criticized for irrational floor plans, cost overruns and low quality. For a brief time in the mid 1920s, the architectural profession operated in the old fashioned manner, with private companies, international contests, competitive bidding and disputes in professional magazines. Foreign architects were welcomed, especially towards the end of this period, when the Great Depression reduced their jobs at home. Among these were Ernst May, Albert Kahn, Le Corbusier, Bruno Taut and Mart Stam. The difference between traditionalists and constructivists was not well defined. Zholtovsky and Shchusev hired modernists as junior partners for their projects, and at the same time incorporated constructivist novelties in their own designs. In 1930 Gosproektstroi was established as part of the Building Commission of Vesenkha with the help of Albert Kahn Inc. It employed 3,000 designers with a budget of 417 million Rbls. Urban planning developed separately. Housing crises in big cities and the industrialization of remote areas required mass housing construction, development of new territories and reconstruction of old cities. Theorists devised a variety of strategies that created politicized discussions without much practical result; State intervention was imminent.

Бастауы (1931-1933 жылдар)

Сталиннің жеке сәулеттік талғамдары мен оның өзінің ықпалының шегі көбінесе дедукция, болжамдар мен куәліктерге негізделген. Фактілер немесе олардың кеңестік құжаттардағы бейнеленуі негізінен 1931–33 жылдарғы Советтер сарайы конкурсына қатысты:
1931 жылғы ақпан – Кеңес Одағының жетекші архитекторлары Советтер сарайының дизайны бойынша конкурсқа шақыру алады. 1931 жылғы маусым – Партия пленумы үш ірі жобаға рұқсат береді: Мәскеуді қайта жаңарту, Мәскеу каналы және Мәскеу метросы. 1931 жылғы шілде – Архитекторлар бірінші конкурсқа он бес жоба ұсынады, ал екінші конкурс жарияланады, ол шетелдік жұмыстарға да ашық болады. 1932 жылғы ақпан – Екінші конкурстың жүлдесі үш жобаға (Иофан, Жолтовский, Гектор Гамильтон) беріледі. Барлық модернистік жобалар қабылданбайды. 1932 жылғы наурыз – 12 архитектор үшінші конкурсқа шақырылады. 1932 жылғы сәуірде Партия барлық тәуелсіз өнер бірлестіктерін тыйым салады. Виктор Веснинге Кеңес архитекторлары Одағының ресми басшылығы тапсырылады. 1932 жылғы шілде – бес архитектор төртінші конкурсқа шақырылады. 1932 жылғы тамызда Сталин (Сочиде болғанда) Ворошиловқа, Молотовқа және Кагановичке меморандум жазады. Меморандумда конкурсқа ұсынылған жұмыстар туралы оның пікірі түсіндіріледі, Иофанның жобасы таңдалады және оған нақты өзгерістер енгізу ұсынылады. 2001 жылы алғаш рет жарияланған бұл меморандум Сталиннің жеке ықпалына қатысты көптеген болжамдардың негізі болып табылады. 1933 жылғы ақпан – Төртінші конкурс жеңімпазды анықтамай жабылады. 1933 жылғы мамыр – Иофанның жобасы халықтың қолдауын алады. 1933 жылғы қыркүйек – Барлық мәскеулік архитекторлар жиырма «Моссовет» шеберханасына тағайындалады, олардың көпшілігі дәстүрлі сәулетшілер (Шчусев, Жолтовский және т.б.) басқарады. Бұл шеберханаларды басқаруға шақырылған архитекторлардың арасында дәстүршілдер Иван Жолтовский, Алексей Щусев, Иван Фомин, Борис Иофан, Владимир Шуко, сондай-ақ конструктивистер: Илья Голосов, Пантелеимон Голосов, Николай Колли, Константин Мельников, Виктор Веснин, Моисей Гинзбург және Николай Ладовский бар. Бұл 1955 жылға дейін жалғасқан маңызды үрдістің бастамасы болды. Сталин Иофанды бір жобаға таңдады, бірақ барлық бәсекелес архитекторларды жұмыста қалдырды.

Stalin's personal architectural preferences and the extent of his own influence remains, for the most part, a matter of deduction, conjecture and anecdotal evidence. The facts, or their representation in public Soviet documents, largely concerns the Palace of Soviets contest of 1931–33:
February 1931 – Major Soviet architects receive invitations to bid for the Palace of Soviets design. June 1931 – The Party Plenum authorizes three megaprojects: the reconstruction of Moscow, the Moscow Canal, and the Moscow Metro. July 1931 – Architects submit fifteen designs for the first competition, and a second competition is announced, which is to be open to foreign submissions. February 1932 – The prize for the second competition is awarded to three drafts (Iofan, Zholtovsky, Hector Hamilton). All modernist designs are rejected. March 1932 – 12 architects receive an invitation to a third competition. April 1932 – The Party outlaws all independent artistic associations. Viktor Vesnin is assigned to direct the official Union of Soviet Architects. July 1932 – five architects receive an invitation to a fourth competition. August 1932 – Stalin (then in Sochi) writes a memorandum to Voroshilov, Molotov and Kaganovich. The memorandum explains his opinion of the competition entries, selects Iofan's draft and proposes specific changes to it. This memorandum, first published design 2001, is the basis for most conjectures concerning Stalin's personal influence. February 1933 – The fourth competition closes with no winner announced. May 1933 – Public approval of Iofan's draft. September 1933 – All Moscow architects are assigned to twenty Mossovet workshops, most of them directed by traditionalist architects (Shchusev, Zholtovsky etc.). The architects invited to direct these workshops included traditionalists Ivan Zholtovsky, Alexey Shchusev, Ivan Fomin, Boris Iofan, Vladimir Schuko as well as practising constructivists: Ilya Golosov, Panteleimon Golosov, Nikolai Kolli, Konstantin Melnikov, Victor Vesnin, Moisei Ginzburg and Nikolai Ladovsky. This began an important trend that lasted until 1955. Stalin chose Iofan for one project, but retained all competing architects in his employ.

Ертедегі сталиндік режим (19331935)

Сталиндік архитектураның алғашқы жылдары жеке ғимараттармен немесе ең көп дегенде бір блок құрылыс жобаларымен сипатталады. Мәскеудің кең аумақтарын қайта жаңарту, тарихи аудандарды бұзудан әлдеқайда қиын болды. Осы кезеңдегі ең маңызды үш мәскеулік ғимарат бір алаңда орналасқан, барлығы 1931 және 1935 жылдар аралығында салынған, бірақ әр жоба дербес дамыды, жалпы ансамбльге онша мән берілмеді (соғыс алдындағы кинокадрлар 1936, 1938, 1939 жылдар). Әрқайсысы келесі екі онжылдыққа өз даму векторын белгіледі. Жолтовскийдің Моховая көшесіндегі ғимараты, итальяндық Ренессанс архитектурасының қиялы, соғыстан кейінгі сыртқы сән-салтанаттың тікелей белгісі (Сталиннің «Империя» стилі). Дегенмен, оның мөлшері жақын орналасқан 19 ғасыр ғимараттарымен үйлеседі. Алексей Щусевтің «Москва» қонақ үйі. Мұндай даму Мәскеуде сирек кездеседі (Чайковский залының үстіндегі мұнара ешқашан аяқталған жоқ), бірақ осындай монументалды ғимараттар Баку мен Киевте салынды. 1930 жылдары «Москва» балкондарының жұқа римдік аркалары бүкіл елде кең таралды. Соғыстан кейін олар оңтүстік қалаларында сақталды, бірақ Мәскеуден жоғалып кетті. Соңында, Аркадий Лангманның СТО ғимараты (кейін Госплан, қазіргі уақытта Мемлекеттік Дума): қарапайым, бірақ қатал емес құрылым, күшті тік детальдарымен. Бұл стиль – американдық Арт-Деконың тапқыр бейімделуі, ол қымбат тас және металл әрлеуді қажет етті, сондықтан оның ықпалы шектеулі болды – Ленинградтағы Советтер үйі (1941 жылы аяқталды) және Мәскеудегі Тверская көшесі. 1932-1938 жылдары «ерте сталинизм» немесе Постконструктивизм деп белгілі жеке даму түрі қалыптасты. Оны Шүко және Иофан арқылы қарапайым Арт-Декоға, ал жергілікті Конструктивизмге, бірте-бірте Неоклассицизмге (Илья Голосов, Владимир Владимиров) көшуге байланысты табуға болады. Бұл ғимараттар Конструктивизмнің қарапайым тікбұрышты пішіндерін және үлкен шыны беттерін сақтайды, бірақ әшекейленген балкондары, портиктері және бағандары (әдетте тікбұрышты және жеңіл) бар. 1938 жылға қарай ол қолданыстан шықты.

Мәскеу каналы (19321938)

Канал Мәскеу өзенін Еуропалық Ресейдің басты көлік артериясы – Волга өзенімен байланыстырады. Ол Мәскеу қаласының өзінде де, Мәскеу облысында да орналасқан. Канал Мәскеу өзенінің құйылысынан 191 шақырым қашықтықтағы Тушино (Мәскеудің солтүстік-батыс аймағы) және Иванково суқоймасының бөгетінен жоғарыдағы Дубна қаласындағы Волга өзенімен қосылады. Каналдың ұзындығы 128 шақырымды құрайды. Ол 1932 жылдан 1937 жылға дейін, Сталиннің ерте және орта кезеңдерінде ГУЛАГ тұтқындарының еңбегімен салынған.

Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы көрмесі (1939)

1936 жылы жыл сайынғы ауыл шаруашылығы көрмесі Мәскеудің солтүстігіндегі бос алаңға көшірілді. 1939 жылдың 1 тамызына дейін 250-ден астам павильон салынды. 1937 жылы Вера Мухинаның "Жұмысшы және колхозшы қыз" мүсіні, 1937 жылғы Халықаралық өнер және техникалар көрмесіндегі (Париж көрмесі) КСРО павильонының үстіне орнатылып, кіреберіс қақпаларында қайта орнатылды. Көрмеде кеңестік республикалар мен аймақтардың ұлттық стильде павильондары құрылды, көрме арқылы жүру – бүкіл елді аралаумен тең болды. Владимир Шуконың орталық павильоны 1932 жылы Жольтовскийдің жобалаған Советтер сарайының тоқтап қалған жобасына сәл ұқсас болды. "Ұлттық" ғимараттардан өзгеше, ол сақталған жоқ (орталық қақпалар мен ірі павильондар 1950 жылдардың басында қайта салынды). 1939 жылғы павильондар – Сталиннің монументалды үгіт-насихатының түпнұсқа ортасындағы соңғы және жалғыз мысалы. Мұндай үгіт-насихат құралдары ұзаққа сақталмады (Горький паркіндегі Щусевтің соғыс трофейлері ангары сияқты); кейбіреулері 1956 жылғы сталиншілдену кезінде бұзылды.

Волга-Дон каналы (1948-1952)

Сергей Жуктың Гидрожоба институты жобалаған қазіргі Волга-Дон каналының құрылысы 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы басталмас бұрын қолға алынды, бірақ соғыс құрылыс процесін тоқтатты. 1948-1952 жылдары құрылыс толық аяқталды. 1952 жылдың 1 маусымында канал бойынша кеме қатынасы басталды. Канал мен оған іргелес құрылыстарды көбінесе арнайы ұйымдастырылған түзеу-еңбек лагерьлерінде ұсталып отырған тұтқындар салған. 1952 жылы құрылысқа тартылған сотталғандардың саны 100 мыңнан асты.

Жер асты метросы (19381958)

Мәскеу метрополитенінің бірінші кезеңі (1931–1935 жж.) қалыпты қалалық коммуналдық қызмет ретінде басталды. Оны салу туралы көп үгіт болды, бірақ метроның өзі үгіт құралы ретінде қабылданбады. "Басқа жобалардан өзгеше, Мәскеу метрополитені ешқашан Сталиннің метросы деп аталған жоқ". Ескі сәулетшілер метро тапсырыстарын қабылдаудан жаңылды. 1935 жылы екінші кезең жұмысы басталғанда көзқарас өзгерді. Бұл жолы метро – саяси мәлімдеме болды және одан да жақсы қаржыландырылды. Екінші кезең Сталиндік стильдің Маяковская (1938), Электрозаводская және Партизанская (1944) сияқты ерекше үлгілерін жасады. Соғыстан кейінгі алғашқы метро желісін (Жылқалың желісінің 6,4 км бөлігі) аяқтауға алты жыл кетті. Бұл станциялар "Жеңіске" арналды. Енді Коминтерн жоқ (Коминтерн метро стансасы 1946 жылдың желтоқсанында Калининская деп қайта аталды), енді әлемдік революция жоқ, бірақ жеңіске жеткен, ұлтшыл сталинизмнің мәлімдемесі болды. Леонид Поляковтың Октябрьская стансасы классицизм үлгісінде салынды, темір қалқалардың артында жарқыраған ақ-көк құрбандық алаңы бар – соғысқа дейінгі атеизмнен толықтай бас тарту. Осы құрбандық алаңын көру үшін жолаушылар гипстен жасалған тулардың, қола шамдардың және түрлі әскери суреттердің қатарынан өтуі керек еді. Park Kultury стансасында нағыз готикалық люстралар орнатылды, тағы да ерекшелік. "Метрострой" өзінің мәрмәр және ағаш өңдеу шеберханаларын ашты, бұл қысқа бөлім үшін 150 массивті, тұтас мәрмәр бағана өндірді. Сақина желісінің екінші бөлігі "Батырлық еңбекке" арналған құрметті білдірді (Шчусевтің Комсомольская стансасын қоспағанда, ол 1941 жылдың 7 қарашасында Сталиннің сөйлеген сөзін қайталайтын сипатта жасалған). 1953 жылдың 4 сәуірінде халыққа 1935 жылғы Александровский Садтан (кейін Калининская), Киевскаяға дейінгі учаске жабылып, жаңа, терең жатқан желімен алмастырылғаны хабарланды. Бұл қымбат өзгерістің ресми түсіндірмесі жоқ; барлық болжамдар бомбадан қорғаныш функциясымен байланысты. Леонид Поляковтың Арбатская (2) стансасы жүйедегі ең ұзын стансаға айналды – стандартты 160 метрдің орнына 250 метр, және, мүмкін, ең әсем станса. "Бір жағынан, бұл Мәскеудің Петр дәуіріндегі бароккосы, бірақ тарихи мұрадан алынған сілтемелерге қарамастан, бұл станса гиперболалық, эфемерлі және нағыз емес". Сталиндік канон Лужники және ВДНХ стансаларын салу кезінде ресми түрде айыпталып, сыналып жатты. 1957 және 1958 жылдары аяқталған бұл стансалар көбінесе әр түрлі безендірулерден айырылды, бірақ архитектуралық тұрғыдан олар әлі де Сталин дәуірінің мұрагерлері болып табылады. 1958 жылдың 1 мамыры – осы стансалардың соңғысы ашылған күні – барлық кеш Сталин кезеңіндегі құрылыстың аяқталғанын білдірді.

The first stage of Moscow Metro (1931–1935) began as an ordinary city utility. There was much propaganda about building it, but the subway itself wasn't perceived as propaganda. "Unlike other projects, Moscow Metro was never named Stalin's metro". Old architects avoided Metro commissions. Attitudes changed when the second stage work started in 1935. This time, the subway was a political statement and enjoyed much better funding. The second stage produced such different examples of Stalinist style as Mayakovskaya (1938), Elektrozavodskaya and Partizanskaya (1944). It required six years to complete the first post war metro line (a 6.4 km section of the Ring Line). These stations were dedicated to "Victory". No more Comintern (the Comintern metro station was renamed Kalininskaya in December 1946), no more World revolution, but a statement of victorious, nationalist Stalinism. Oktyabrskaya station by Leonid Polyakov was built like a Classicist temple, with a shiny white blue altar behind iron gates – a complete departure from prewar atheism. To see this altar, a rider had to pass a long row of plaster banners, bronze candlesticks and assorted military imagery. Park Kultury featured true Gothic chandeliers, another departure. Metrostroy operated its own marble and carpentry factories, producing 150 solid, whole block marble columns for this short section. The second section of Ring line was a tribute to "Heroic Labor" (with the exception of Shchusev's Komsomolskaya, set up as a retelling of Stalin's speech of November 7, 1941). On April 4, 1953, the public learn that a 1935 stretch from Alexandrovsky Sad, then Kalininskaya, to Kievskaya is closed for good and replaced with a brand new, deep alignment line. No official explanation of this expensive change exists; all speculations concern a bomb shelter function. One of the stations, Arbatskaya (2) by Leonid Polyakov, became the longest station in the system, 250 meters instead of the standard 160, and probably the most extravagant. "To some extent, it is Moscow Petrine baroque, yet despite citations from historical legacy, this station is hyperbolic, ethereal and unreal". Stalinist canon was officially condemned when two more sections, to Luzhniki and VDNKh, were being built. These stations, completed in 1957 and 1958, were mostly stripped of excesses, but architecturally they still belong to Stalin's lineage. The date of May 1, 1958 when the last of these stations opened, marks the end of all late Stalinist construction.

Минск қаласындағы Тәуелсіздік даңғылы (19441959)

Минск қаласындағы Незалежнасці даңғылының қалалық сәулет ансамблі – қала ортасын ұйымдастырудағы интеграцияланған тәсілдің үлгісі, ол сәулет ескерткіштерін, жоспарлау құрылымын, ландшафтын және табиғи немесе адам жасаған өсімдіктер орнын үйлесімді түрде біріктіреді. Ансамбль Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі он бес жыл ішінде салынды. Оның алғашқы ұзындығы 2900 метрді құрады, ал қазір қала шетіне дейін созылып, шамамен 16 км-ге жетеді (осымен ол Еуропадағы ең ұзын даңғылдардың біріне айналады). Жолдың ені, тротуарларын қоса алғанда, 42-ден 48 метрге дейін ауыспайды. Бұрынғы Совет көшесінің жалпы жоспары Минск нацистік басқыншылардан азат болғаннан кейін көп ұзамай, 1944 жылы жасала бастады. Жобаға Мәскеу мен Минск қалаларының жетекші сәулетшілері қатысты. 1947 жылы өткен байқаудың нәтижесінде сәулет академигі М. Парусниковтың басшылығымен әзірленген жоба іске асыруға таңдалды. Незалежнасці даңғылы ансамблінің жобалық жоспары – нақты мысал. Жоспарлауда қала құрылысы ансамблінің негізгі ерекшеліктері – ғимараттардың қасбеттерінің ұзындығы, олардың силуэттері, негізгі бөлімдері және жалпы сәулеттік бейнесі ескерілді. Интеграцияланған құрылыс жоспары классикалық архитектурамен инновациялық идеяларды үйлестіруге негізделген. Соғысқа дейінгі сақталған ғимараттар мен саябақ аймақтары сәулет ансамбліне енгізілді. Қазіргі таңда Незалежнасці даңғылы ансамблін құрайтын ғимараттар Беларусь Республикасының тарихи және мәдени құндылықтарының мемлекеттік тізіміне жазылған. Архитектуралық ансамбльдің өзі, оның ғимараттары мен құрылыстары, жоспарлауы және ландшафты мемлекет тарапынан қорғалады және тарихи және мәдени құндылықтар кешені ретінде тізімге енгізілген. 1968 жылы сәулет саласындағы Ұлттық жүлде тағайындалды және оны Мәскеу мен Минск сәулет мектептерін (М. Парусников, Г. Баданов, И. Барш, С. Ботковский, А. Воинов, В. Король, С. Мусинский, Г. Сисоев, Н. Трахтенберг және Н. Шпигельман) ұсынушы сәулетшілер тобы жеңіп алды – олар Незалежнасці даңғылы ансамблін жобалап және салғандары үшін марапатталды. Минскідегі ең танымал сталиндік сәулет ансамбльдері Ленин көшесі, Комсомол көшесі, Коммунистическая көшесі, Вокзал алаңы және басқа да жерлерде орналасқан.

The urban architectural ensemble of Nezalezhnastci Avenue in Minsk is an example of the integrated approach in organizing a city's environment by harmoniously combining its architectural monuments, the planning structure, the landscape and the natural or man made places of vegetation. The Ensemble was constructed during the fifteen years after World War II. Its length was 2900 metres, although now it stretches to the outskirts of the city totaling nearly 16 km (which makes it one of the longest in Europe). The width of the road including side walks varies from 42 to 48 metres. The work on the general layout of the former Sovietskaya Street began in 1944, soon after the liberation of Minsk from the Nazi troops. The main architects from Moscow and Minsk were involved with the project. In 1947, as a result of the competition, the project which had been developed with the supervision of the academician of architecture M. Parusnikov, was selected for the implementation. The project plan of the Nezalezhnastci Avenue ensemble is a good example. The layout provided for the main features of the town planning ensemble – the length of the buildings facades, their silhouettes, the main divisions, and the general architectural pattern. The integrated building plan was based on the accommodation of innovative ideas with classical architecture. The survived pre war buildings and park zones were incorporated into the architectural ensemble. At present buildings which form the Nezalezhnastci Avenue ensemble are inscribed on the State List of Historical and Cultural Values of the Republic of Belarus. The architectural ensemble itself, with its buildings and structures, the layout and the landscape is protected by the state and inscribed on the List as a complex of historical and cultural values. In 1968 a National Prize in architecture was introduced and it was won by a team of architects representing architectural schools of Moscow and Minsk, (M. Parusnikov, G. Badanov, I. Barsch, S. Botkovsky, A. Voinov, V. Korol, S. Musinsky, G. Sisoev, N. Trachtenberg, and N. Shpigelman) for the design and construction of the Nezaleznosci Avenue ensemble. The most famous Stalinist architectural ensembles in Minsk are also on Lenina Street, Kamsamolskaya Street, Kamunistychnaya Street, Pryvakzalnaya Square and others.

Киевті қайта құру (19441955)

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қызыл Армия қаланы тастап кетіп, неміс күштеріне бермеу үшін қашықтан жарылғыш заттарды қолданып бомбаларды жарытқанда, орталық Киев қирады. Киев азат етілген соң, қаланың көшелері мен алаңдары қираған қалдықтардан тазартылды. 1944 жылғы 22 маусымда, Барбаросса операциясының (КСРО-ға неміс басқындығының) құрметіне, Қалалық Кеңес Киевтен және Республиканың, сондай-ақ Одақтың басқа аймақтарынан келген сәулетшілер арасында қаланың орталық бөлігін толық қайта жаңарту жобасын әзірлеу үшін конкурс ұйымдастырды.

1949 жылы Сталиндік сыйлық

1949 жылғы Сталиндік сыйлық 1950 жылдың наурыз айында жарияланды, бұл Сталиндік сәулет өнерінің айқын және қазіргі бөлінісін көрсетті – әсем, қымбат ғимараттар әлі де мақтауға ие болды, бірақ Сталиндік стильді қолжетімді ету әрекеттері де бағаланды. 1949 жылғы сыйлық тек аяқталған пәтер үйлеріне ғана берілді, бұл басымдық екенін көрсетеді. Сондай-ақ, бұл сол кездегі пәтер алуға лайықты тұрғындардың әлеуметтік жіктелуін көрсетеді. Үш мәскеулік ғимарат марапатталды: Евгений Рыбицкийдің "Земляной Вал, 46–48" ғимараты 1949 жылғы стандарттармен салыстырғанда сыртқы сән-салтанатымен де ерекше көзге түседі. Онда терезе шығаруларынан басқа, әсем жоғары жағындағы безендірулері, портиктері және күрделі кәрнездері бар. Ішінде одан да көп нәрсе бар. Ол МГБ-ның жоғары лауазымды қызметкерлері үшін салынған, 200 шаршы метрлік пәтерлері және қоршалған 2 деңгейлі ауласы бар. Жұмыс күшіне неміс әскери тұтқындары кірді; сымдар, сантехника және әрлеу үшін реквизицияланған неміс материалдары қолданылды. 1949 жылы оған жоғары баға берілді, 1952 жылы сынға алынды, ал 1955 жылы Хрущев оны "өте үлкен артықшылықтар" үшін айыптады. Шындығында, Хрущев шығындарды қысқарту науқанына қатысты, бірақ ол 1948 жылы, Сталин тірі кезінде басталды. Ықшам салуға көшу, Жолтовскийдің "Большая Калужская, 7" сияқты экономикалық Сталиндік ғимараттарында көрінеді. Олар кірпіш қалауға негізделген, тек маргиналды пайда әкелді; жаңа технологиялар қажет болды. 1948–1955 жылдары әртүрлі сәулет бюролары жаңа технологияларды әзірлеу және сынау бойынша ауқымды зерттеулер жүргізді.

Рама мен панельді тәжірибе (19481952)

1947 жылы инженер Виталий Лагутенко эксперименталды өнеркәсіптік құрылыс бюросын басқаруға тағайындалды, мақсаты – жылдам жаппай құрылысқа қолайлы, арзан технологияны зерттеп, жобалау болды. Лагутенко үлкен жиналмалы бетон панельдерге баса назар аударды. Ол Посохин, Михаил Васильевич және Ашот Мндоянц архитекторларымен бірге жұмыс істеді, ал 1948 жылы осы команда қазіргі Полежаевская метро станциясының жанында алғашқы бетон қаңқалы-панельді үйді салды. Одан кейін сол сияқты төрт үй оның жанында бой көтерді; 1949–1952 жылдары елдің әр жерінде осыған ұқсас ғимараттар салынды. Бұл әлі де тәжірибелік жоба болды, оны өндірістік қуаттар мен жылдам жобалау кестелерімен қамтамасыз етілмеген. Посохин сондай-ақ, осы құрылыс блоктарының әр түрлі псевдо-сталиндік конфигурацияларын, сәндік элементтермен бірге ойлап тапты, бірақ олар іске асырылмады. Бетон қаңқалар өнеркәсіптік құрылыста кеңінен қолданылды, бірақ жаппай тұрғын үй салу үшін тым қымбатқа түсті.

1951 жылдың қаңтары: Мәскеу конференциясы

Партияның қай басшысы шығындарды азайтуға жеке бастама көтергені белгісіз. Мұндай қажеттілік туындаған еді. 1951 жылдың қаңтарында Хрущев – сол кезде Мәскеу қалалық партия комитетінің басшысы – құрылыс мәселелері жөнінде кәсіби конференция өткізгені мәлім. Конференция зауыдтарда жасалған, ірі габаритті бетон бөлшектеріне көшуді, жинақталған бетон және басқа материалдарды өндіру үшін жаңа зауыттар салуды, сондай-ақ ылғалды қалау технологиясын жинақталған элементтерді жылдам монтаждаумен алмастыруды қабылдады. Өнеркәсіп әлі де шешім қабылдауы керек еді: бір қабатты үлкен панельдерді, кішкентайларын, немесе Лагутенко Кузьминкиде сынағандай, екі қабатты панельдерді қолдану керек пе? Негізгі технология белгіленді, техникалық-экономикалық негіздемелерді зерттеу жұмыстары жалғасты. Бір жыл өткен соң, осы бағыт – жинақталған бетон зауыттарын құру – XIX партия съезінде, Сталиннің қатысуымен заңға айналдырылды. Әзірге маңызды мемлекеттік ғимараттар мен элиталық тұрғын үйлерге әсер етпеді.

Песчаная алаңы (19511955)

Басқа бір эксперимент жоба басқаруды жақсартуға қатысты, бір ғимараттан көп блокты жобалау масштабына көшуді қамтыды. Бұл Пешчаная алаңындағы құрылыс жобасында (1948 жылғы Посохин-Лагутенко блогының солтүстігіндегі аумақ) сынақтан өтті. Құрылысшылар "ағын әдісін" қолданып, әртүрлі дайындық деңгейіндегі ғимараттар арқылы бригадаларды жылжытты және дәстүрлі кірпіш қалаудың үстіне шамалы мөлшерде жиналмалы бетон қолданды. Осылайша, олар әдеттегі 7 қабатты ғимараттарды бес-алты айда аяқтады. Ылғалды жұқа қабаттың (ол кем дегенде екі айға кешіктірді) орнына, бұл ғимараттар сыртынан ашық кірпішпен, ал ішкі бөлігі гипсокартонмен аяқталды. Тұрмыс жағдайларын ескеретін болсақ, бұл шынайы және соңғы сталиндік ғимараттар.

Сталиндік архитектураның соңы (1955 жылдың қарашасы)

Сталин тірі кезінде зәулімдік пен жаппай құрылыс бірге өркендеді; Лагутенконы қолдау Рыбыцкийдің құлауына әкелмеді. Бұл 1954 жылғы қарашада сыншылар "шамадан тыс кетулерді" және 10-14 қабатты үйлер салуға деген Сталиннің өзінің еркін ашық сынаған кезде өзгерді; Хмельницкийдің сөзіне қарағанда, бұл бастама Хрущевтің жеке бастамасы болған болуы керек. Келесі жыл бойы науқан күшейіп, халықты сталиндік кезеңнің аяқталуына дайындады. "Шамадан тыс кетулерді жою туралы" (1955 жылғы 4 қарашадағы) қаулы Сталиндік кезеңнің шығындары туралы деректер келтіреді, олар жалпы шығындардың 30-33%-ын құрады. Әрине, бұл мысалдар мұқият іріктелген, бірақ олардың негізі бар. Алексей Душкин мен Евгений Рыбыцкий үш есеге артқан шығындар мен зәулім қабат жоспарлары үшін ерекше сынға ілікті; Рыбыцкий мен Поляков Сталин сыйлықтарынан айырылды. Бұдан кейін стандартты жобаларды әзірлеу және бұрынғы академияның орнына Стандартталған ғимараттар институтын құру туралы нақты тапсырмалар берілді. Сол сияқты, портовый Росток қаласындағы сталиндік ғимараттарда жергілікті ерекшеліктерді көрсететін кірпіш готика элементтері сақталған. Осыған ұқсас ескерткіштер Лейпциг, Магдебург және Сталинштадт (1950 жылы құрылған, 1960 жылы сталиндік кезеңнен айырылғанда Айзенхюттенштадт деп аталған) сияқты басқа қалаларда да жобаланды.

Румыния, Болгария, Албания, Чехия, Словакия, Венгрия және Латвия

Жеті қарындасқа ұқсас сталиндік көкжайлар Румынияның Бухарест қаласында (Азаттық баспасөз үйі), Чехияның Прага қаласында (Grand Hotel International Prague) және Латвияның Рига қаласында (Латвия ғылым академиясы) салынды. Сталиндік үлгіде салынған басқа ғимараттардың қатарында Болгариядағы Софиядағы Ларго кешені де бар. Словакияда мұндай мысалдар аз болды. Албаниядағы мысал ретінде Тиранадағы бұрынғы Жаңа Албания киностудиясын атауға болады. Венгрияда 1950 жылдары Сталин стилі жаңа Сталинварос қаласын салуда және көптеген басқа да тұрғын үй, үкіметтік және инфрақұрылымдық жобаларда қолданылды. КСРО-дағыдай, Модернизм 1950 жылдардың ортасынан кейін Шығыс Еуропаның көп бөлігінде қайта оралды, бірақ ең қатал режимдерде бұл ережеден өзгешеліктер болды: Бухаресттегі Парламент сарайы неоклассицизмнің өте кеш үлгісі болып табылады, ол 1984 жылы басталып, 1989 жылы Николае Чаушеску режимі аяқталғаннан кейін 1997 жылы аяқталды.

Басқа аудандар

Шығыс Азияда мысалдарды Солтүстік Корея мен Қытайда табуға болады, мысалы, Пекин көрме орталығы, бастапқыда Қытай-Кеңес достығы сарайы ретінде салынған Шанхай көрме орталығы және Пекиндегі Мәскеу мейрамханасы. Осындай мысалдар Моңғолияның Уланбатор қаласында да кездеседі. Сталиндік стильдер Шығыс блогынан тыс Совет елшіліктерінің дизайнында қолданылды, әсіресе Финляндияның Хельсинкидегі (1952) елшілікте. Архитектор Е. С. Гребенщиков жобалаған бұл ғимарат шамалы дәрежеде Лондондағы Букингем сарайына ұқсайды; бұл сол кездегі Кеңес Сыртқы істер министрі Вячеслав Молотовтың британ монархының ресми резиденциясын жақсы көруімен байланысты делінеді.

Мұра және қайта жаңғыру

Брежнев дәуіріндегі кейбір ғимараттар, әсіресе "Ресейдің Ақ үйі", Сталиннің мұрасымен байланысты, ал Чеушескудың Румыниясындағы неосталиндік режим 1984 жылы салына бастаған Парламент сарайында осы стильдің кең, кеш нұсқасын жасады. Оның стиліне сәйкес қайта жаңартулар 1996 жылдан бері Мәскеуде пайда болды, бұл көбінесе сол дәуірдегі аудандарға енгізіліп немесе жеке құрылыстар ретінде көрінеді. Олардың кейбіреулері таза неоклассицизм немесе арт-деко ықпалында жасалған; бірнеше ерекшеліктерді қоспағанда, олардың архитектуралық сапасы және қалалық дамудағы рөлі күмәнді. Ең аз дау тудыратын мысалдар:

Мәскеудегі Триумф сарайы – сталиндік құрылыстардың силуэтімен бірдей болатын ең танымал ғимараттардың бірі. Михаил Филипповтың "Рим соты" (Римский Двор, 2005) – бұл ғимарат ерте сталиндік ғимараттармен байланысты болғанымен, көбінесе неоклассикалық стильде жіктеледі. 14-ші шеберхананың архитекторлар тобы салған "GALS мұнарасы" (Система ГАЛС, 2001) Тверская көшесіндегі орташа биіктіктегі ғимараттар арасындағы бос орынды толтырады. Ол ауданды басып алуға арналмаған, жай ғана бір кварталдың бұрышын көрсетеді. Ар-нуво және арт-деко элементтерінің әртүрлі қолданылуына қарамастан, ол Тверская көшесінің сәулеттік ортасына үйлесімді түрде сіңіп кетеді. "Преображенская Застава" (Преображенская Застава, 2003) – 1930 жылдардың басында Иофан мен Владимировтың арт-деко стильдегі бейімдеулеріне ұқсас стильде салынған 308 пәтер мен сауда дүкендерінен тұратын тұтас квартал. Бұл ерекше мысал, ол заманауи көшірме емес, дәуірдің өзіне тән ғимаратына ұқсайды.

Қытайдағы мұра

Қытайдың қала құрылысы бірінші бесжылдық жоспар (1953-1957) кезеңінде Кеңес Одағының күшті ықпалында болды. 1950 жылдардың басында қала жоспарлары 1935 жылғы Мәскеудің бас жоспарынан алынған социалистік қала құрылысы принциптерін де ұстанды.