Әлеуметтік Конденсатор: Конструктивизм және кеңістік динамикасы

Кіріспе

Кеңес конструктивизмінің идеологиясымен қалыптасқан әлеуметтік конденсатор – кеңістіктік динамикаға тигізетін әсерімен сипатталатын архитектуралық форма. 1928 жылғы ОСА тобының құрылтай конференциясының ашылу сөзінде Моисей Гинцбург «конструктивизмнің басты мақсаты – замананың әлеуметтік конденсаторын анықтау» деп мәлімдеді. Бұл идеямен ең байланысты ғимарат – 1928 жылы құрылысы басталып, 1932 жылы аяқталған Мәскеудегі Наркомфин ғимараты. Әлеуметтік конденсатор тұжырымының негізі – архитектураның әлеуметтік мінез-құлыққа ықпал ету мүмкіндігі. Әлеуметтік конденсатордың басты міндеті – қоғамдық кеңістіктерді жобалау арқылы әлеуметтік иерархияларды деконструкциялау және әділ кеңістіктер құру. «Әлеуметтік конденсатордың» құрылымын жасаудағы тәсілдерге кеңістіктегі бағдарламалардың қасақана үйлесуі және айналым арқылы қиылысуы жатады. Мысалы, ортақ айналымдар әртүрлі топтардың қақтығысатын аймақтарын жасайды. Бұл қақтығыс аймақтары – әлдебір шашыраған қауымдастықтардың өзара әрекеттесуге мәжбүр болатын түйісу орталықтары ретінде жобаланған. Осы өзара әрекеттесуді құру – әлеуметтік конденсатордың маңызды мақсаты. OMA кітабындағы «Content» еңбегінде әлеуметтік конденсатор «бос кеңістікке бағдарламалық қабаттау арқылы белсенді өмірді ынталандыру және олардың араласуы арқылы бұрын-соңды болмаған оқиғаларды тудыру» деп сипатталған. Өзінің ішкі «араласуы» арқылы өткен мен қазіргі әлеуметтік конденсаторлар осы міндеттемелерді көрсететін және тарих бойындағы басқа архитектуралық формалардың көптігінен оларды анықтауға мүмкіндік беретін бірнеше ерекше қасиеттерге ие. Ең бастысы, әлеуметтік конденсатор жекеменшік ыңғайлылықтарды жоюды жақтады, олардың орнына қоғамдық мүмкіндіктерді ұсынды. Мысалы, Моисей Гинцбургтің Наркомфин ғимаратында жеке өмірді қалыптастыратын жеке архитектуралық ерекшеліктер мен қызметтердің орнына «қоғамдық асхана, спорт залы, балалар бағы және кітапхана» болды. Алайда, әлеуметтік конденсатордың осы сипаттамалары кейіннен анықталды, яғни оның конструктивист дизайнерлері белгілі бір құрылымдық және стильдік ерекшеліктерді қосуға тырыспады, керісінше архитектуралық морфология мен социалистік мақсаттарға адал болуға мүмкіндік берді. Бұл постмодернистік беймәлімдікке конструктивизмнің сәйкестігін көрсетеді. Бұл идеологиялық беймәлім архитектураны жариялауға қарамастан, әлеуметтік конденсатор орталыққа қарай және сыртқа қарай тығыздық динамикасы арасындағы өзара әрекеттесу, жеке және қоғамдық кеңістік арасындағы айқын синергия, тікбұрышты формаларға сену және капиталистік тұжырымдамалардың қажетсіз артықшылығын болдырмау үшін әшекейлеудің немесе безендірудің толық болмауы сияқты кейбір кодталған кеңістіктік ерекшеліктерді көрсетті. Бұл адамдарды бос кеңістікті бірлесіп толтыруға итермеледі, соның салдарынан олардың жекелігін құрылған ортадағы кеңірек әлеуметтік бірлік үшін бағындырды. Сырттан қарағанда, әлеуметтік конденсаторларды жоспарланған және кездейсоқ әлеуметтік конденсаторлар деп екі түрге бөлуге болады. Бұл тұжырым конструктивизмнің жаңашылдарына әсер етті, олар кейіннен Лениннің сөздерін өздерінің архитектурасына енгізді. Осы дәуірде электр қуатына деген қызығушылық электр конденсаторының (қазіргі трансформатор) функциясын еліктейтін стильді жасауға әкелді, ол токтың тізбек арқылы өтуін үнемі күшейтеді және әлсіретеді. Гинцбург Лениннің электрлендіруге қатысты көзқарасын қабылдап, оны адам қозғалысының динамикасымен және тізбектермен байланыстырып, «әлеуметтік конденсатор» тұжырымын жасады, ол азаматтық дизайн арқылы «кеңестік азаматтарды революциялық коммунальдықтарға айналдыруға» үміттенді.

Informed by the ideologies of Soviet Constructivist theory, the Social Condenser is an architectural form defined by its influence over spatial dynamics. In the opening speech of the inaugural OSA Group conference in 1928, Moisei Ginzburg claimed that "the principal objective of constructivism is the definition of the Social Condenser of the age." The single building most associated with the idea is the Narkomfin Building in Moscow, for which construction began in 1928 and finished in 1932. Central to the idea of the social condenser is the premise that architecture has the ability to influence social behaviour. The primary objective of the social condenser was to affect the design of public spaces, with a view to deconstructing perceived social hierarchies in an effort to create socially equitable spaces. Approaches to creating the built form of a "social condenser" include the intentional overlapping and intersection of programs within a space through circulation. In this example, shared circulation nodes create collision zones of varied constituencies. These collision areas are designed as points of confluence in which otherwise disperse communities are forced to interact. The creation of these interactions is a key aim of the Social Condenser. In the OMA book Content, a social condenser is described as a "Programmatic layering upon vacant terrain to encourage dynamic coexistence of activities and to generate through their interference, unprecedented events." Through their inherent “interference”, As such, the Social Condensers of past and present exhibit several distinctive attributes which reflect this commitment and allow for their identification amongst the proliferation of other architectural forms throughout history. Essentially, the Social Condenser advocated for the abolition of private amenities, offering communal facilities in their place. For example, Moisei Ginzburg's Narkomfin building incorporated "a communal canteen, gymnasium, crèche and library" in the place of individualised architectural features and services which perpetuate the notion of private life. However, these characteristics of the Social Condenser presented themselves retrospectively, that is, their constructivist designers did not actively endeavour to incorporate certain structural and stylistic features but rather allowed architectural morphology and a commitment to socialist objectives to guide them. This reflects the constructivist alignment with postmodern indeterminacy. Despite this ideological promulgation of indeterminate architecture, the Social Condenser did demonstrate some codified spatial features including interplay between centripetal and centrifugal density dynamics, emphatic synergy between private and public space, a reliance on orthogonal forms and finally an utter lack of adornment or decoration to avoid capitalist conceptualisations of needless excess. which prompted people to collectively fill the free space thereupon subordinating their individuality for wider social unity within the built environment. Viewed through a more exterior lens, Social Condensers can be grouped into two distinct classifications; planned Social Condensers and accidental Social Condensers. This statement would indeed influence the constructivist neoterics of the Social Condenser who later extrapolated Lenin’s words into their architecture. The fascination with electricity that permeated this epoch led to the creation of a style that allegorically mimicked the function of an electrical condenser (contemporarily known as a transformer), constantly intensifying and attenuating the way in which a current flows through a circuit. Ginzburg took Lenin’s view of electrification and wed it to the notions of human movement dynamics and circuitry thus creating the concept of the Social Condenser which it was hoped would “transform Soviet citizens into revolutionary communards” through civic design.

Адамның мінез-құлқына әсер ету

Лениндік идеология шеңберінде әлеуметтік конденсатор адам тәжірибесіне ғана емес, сонымен қатар адам мінез-құлқын қатаң түрде анықтайтын кеңістіктік формаларды қолданды. Ол психологиялық, идеологиялық, мінез-құлықтық және кейбір жағдайларда білім беру салаларымен тығыз байланысты болды, мақсаты – қоғамның қалай жұмыс істеуін жаңаша қалыптастыру еді. Бұл, конструктивизмнің алдындағы супрематизмнің қарама-қайшы идеяларына жауап ретінде туындады, супрематизм адамның сезімдерін бәрінен жоғары қойды. Сондықтан, әлеуметтік конденсатор адамдардың өзара әрекеттесуін нақты, физикалық түрде өзгертуге тырысты, сөзбен және жазбаша нұсқаулардан асып, оны қалалық ортаның архитектуралық құрылымына енгізді. Осыған ұқсас, әлеуметтік конденсатор әлеуметтік араласудың катализаторы болды, таптық жүйені құлатты және Кеңес Ресейіндегі қатаң әлеуметтік жіктелуді жойды. Нәтижесінде, әлеуметтік конденсаторлар таптық ынтымақтастықтың аренасына айналды; интеллигенция, жұмысшы табы, артистер және тағы да көптеген адамдар архитектура арқылы біріктірілді. Дизайн арқылы ескі таптық және гендерлік иерархияларды жоюға бағытталған радикалды социалистік бағдарлама аясында әйелдер де 20 ғасырдың басындағы әйелдердің үй шаруашылығымен байланысты жеке кеңістіктерді жою арқасында үлкен еркіндікке ие болды. Қысқасы, әлеуметтік конденсатор сол кездегі адам тәжірибесін ұжымдық қатысуға бағыттап, революциядан кейінгі кезеңдегі мәдени күйреу әлемінде қалыптасқан кеңестік өмір салтын дамыту мен қалыптастыруға ұмтылды. Әлеуметтік конденсатордың формасы арқылы ортақ өмірді енгізу арқылы конструктивистер Лениннің адамның көзқарасы мен сенімдері ұжымдық оймен анықталатын болашақ қоғам туралы көзқарасын ілгерілетуді үміттенеді. Осы көзқарасты дамыту арқылы кеңестік сана жаңа Ресейдің прогресіне қызмет ететін қысқа және ұжымдық санаға айналады деп күтілді. Ленин әлеуметтік конденсаторлардың әлеуметтік белсенділік пен ішкі реформалардың катализаторы бола алатынына сенді. Адамдарға осы микрокосмостық деңгейде әсер ету арқылы ол Кеңес Одағының ішінде біртіндеп ұжымдық оянуды көз алдына елестетеді.

Within a sphere of Leninism, the Social Condenser utilised spatial forms which would not only influence the human experience but also explicitly condition human behaviour. It became increasingly intertwined with the psychological, ideological, behavioural and, in some cases educational facets of human existence with a view to redefining the way in which society could function. This arose in response to the conflicting concepts of constructivism’s antecedent, suprematism, which valorised human sensation over all else. Hence, the Social Condenser sought to enact real, physical change in how humans interacted, going beyond verbal and written instruction, and embedding it in the architectural fabric of the urban environment. Analogous to this, the Social Condenser became a catalyst for social mixing, deconstructing the class system and doing away with strict civil stratification in Soviet Russia. Consequently, the Social Condensers became arenas for class synergy; intelligentsia, the working class, entertainers, and many more brought together through architecture. Under a radical socialist agenda to dismantle old hierarchies of class and gender through design, women also gained greater liberty due to the Social Condenser’s eradication of private amenities associated with early 20th century female domesticity. Essentially, the Social Condenser sought to develop and codify the emergent Soviet way of life by gearing the human experience at the time towards collective engagement within a world of cultural upheaval in the post revolutionary period. By imposing shared existence through the Social Condenser form, the Constructivists hoped to pioneer Lenin’s vision for an advanced society within which human attitudes and beliefs were defined by collective thought. In cultivating this vision, it was hoped that the Soviet consciousness could be distilled into a concise and collective one that conduced to the progress of a new Russia. Lenin hoped that Social Condensers could become catalysts for social activism and domestic reformation. By influencing humans on these microcosmic levels, he envisioned a gradual collective awakening within the Soviet Union.

Моисей Гинцбург, ОСА және Наркомфин ғимараты

Әлеуметтік конденсатордың алғашқы дамушысы Моисей Гинцбург, 1925 жылы Қазіргі Заманғы Сәулетшілер Ұйымын (OSA) құру арқылы Конструктивизмнің сәулет идеалдарын ілгерілетуде маңызды рөл атқарды. Гинцбург жеке Конструктивизмнің негіздерін дамыту және қалыптастыру үшін жұмыс істеді, оның 1924 жылғы «Стиль және Эпоха» жарияланымы Конструктивистердің ұстанымдарының толық көрінісі болды. Осы жарияланымда Гинцбург әлеуметтік конденсатор теориясын құруға көмектескен бірнеше маңызды түсініктерді талқылайды. Бұл түсініктерге сәулеттің уақыт өте келе өзгеруі, грек-италиялық классикалық ой-санасы және Конструктивизм кірді. Ол «Жаңа Стильді» зерттеуге кіріспес бұрын, оның әлеуметтік конденсаторды сәулеттік тұжырымдама ретінде дамытуына ықпал етті. 1925 жылы OSA құрылуы Гинцбургке, осы сала бойынша ойдағыдай адамдармен тығыз байланыста жұмыс істеу арқылы Конструктивизмдегі үміттерін іске асыруға көмектесті. Топ Кеңес Одағындағы Конструктивизм стиліндегі бірнеше ғимараттардың – Лихачев Мәдениет сарайының, бірнеше тұрғын үйлердің және Мосторг универмагының жобаларын жасаумен және құрылысын жүргізумен танылды. Алайда, OSA мен Гинцбургке ең көп даңқ Мәскеудегі Наркомфин ғимараты арқылы келді. Наркомфин социалистік өмір салтын насихаттауға бағытталғандығы үшін әлеуметтік конденсатордың стильдік символы ретінде кеңінен танылды. 54 пәтерлік ғимаратта ортақ ас үйлер, мәжліс залдары және тіпті ортақ жуынатын бөлмелер болды. Жеке құралдардың алынып тасталуы кішігірім бөлмелерге әкеп соқты, бұл 1920-1930 жылдардағы Мәскеудегі тығыздық мәселесін шешуге көмектесетін пәтерлердің санын арттырды. Бұл ғимаратты жобалауда Гинцбургті екі маңызды міндет жетеледі. Біріншіден, жеке іс-әрекеттерді азайту және ашық және ортақ кеңістіктер арқылы ұжымдық өзара әрекеттесуді қолдау арқылы социалистік өмір салтын ынталандыру және дамыту қажеттігі. Алайда, Наркомфин ғимаратының сәулеттік шешімдерін анықтаған Гинцбургтің екінші мақсаты да болды. Лениннің жаңа кеңестік сананы қалыптастыру жоспарын іске асырумен қатар, ол «өмірді эмоционалдық жағынан жеңілдетуге» және тұрғындарға өмірдің қуанышын сезінуге мүмкіндік беретін демалыс пен сергітуді қамтамасыз етуді көздеді. Осылайша, Гинцбург жұмыспен жүктелген кеңестік пролетариаттың арасында жеңілдік сезімін тудыра алды, демалысқа арналған ұжымдық кеңістіктер арқылы ұсақ-түйектердің де қызықты болуын қамтамасыз етті.

A pioneer of the Social Condenser, Moisei Ginzburg played a key role in advancing the architectural ideals of Constructivism by founding the Organisation of Contemporary Architects (OSA). Individually, Ginzburg had worked to develop and crystallise the tenets of Constructivism, exemplified in his 1924 publication Style and Epoch which served as a manifestation of everything that the Constructivists stood for. In this publication Ginzburg discusses several key concepts which helped him to formulate his theory surrounding the Social Condenser. These concepts included the changeability of architecture over time, Greco Italic classical thought and Constructivism before he delved into an exploration of a “New Style” which would go on to influence his development of the Social Condenser as an architectural concept. The formation of the OSA in 1925 helped Ginzburg to realise his Constructivist hopes by working with like minded individuals in a tight group of focused architects. The group was known for the design and construction of a number of Constructivist buildings in the Soviet Union including the Likhachev Palace of Culture, several apartment blocks and the Mostorg department store. However, it was for the Narkomfin Building in Moscow that both the OSA and Ginzburg received greatest publicity. The Narkomfin is widely regarded as the stylistic epitome of the Social Condenser for its devotion towards promoting the socialist way of life. Featuring communal kitchens, dining halls and even shared bathrooms, the 54 unit building was defined by orthogonal design, iterative room plans and muted colour design. Additionally, the removal of the private facilities resulted in smaller rooms, allowing for a greater number of units which helped to accommodate the issue of overcrowding in Moscow during the 1920s and 1930s. In designing this building, Ginzburg was driven by two key imperatives. Firstly, the aforementioned desire to inspire and precipitate the socialist way of life by minimising private activities and advocating for collective interaction through open and shared amenities. However, there was a secondary motive that defined Ginzburg’s architectural practice for the Narkomfin Building. In addition to enacting Lenin’s plan for a new Soviet psyche, he sought to “ease life emotionally, and provide residents with rest and relaxation in a way that they could experience the joy of life.” As such, Ginzburg was able to bring about a sense of relief among the otherwise work laden Soviet proletariats, promoting the enjoyment of finer details through restful collective spaces.

Сәулет өнерінің әсері

Соғыстан кейінгі кезеңде Әлеуметтік Конденсатор өзінің тікбұрышты формалары мен функционалдық бөлімдері арқылы Еуропаның әлеуметтік тұрғын үйлеріне әсер етті, және Ле Корбюзье сияқты архитекторлар соғыстан кейін ұжымдық рухты ояту мақсатында өздерінің Unité d’Habitation жобаларында осы идеяны дамытты. Бұл кеңестік Әлеуметтік Конденсаторлардың ұжымдық сезімді қасақана дамытуға бағытталған функционалдық табиғатына қарама-қарсы келеді. Әлеуметтік Конденсатордан бас тартқан постмодернистік қозғалысқа қарамастан, Гинзбургтің идеяларын өз жұмыстарында пайдаланатын немесе оның қағидаларын қолданатын архитекторлар әлі де бар, осылайша оның кеңестік көзқарасын жалғастыруда. Мысалы, Нидерландтың Тильбург қаласындағы LocHal қоғамдық кітапханасын архитекторлар тобы жобалаған. Олар физикалық кеңістікте адамдар арасындағы көп қырлы байланысты жандандыру мақсатында пайдасыз болып қалған болат локомотив депосын қайта жаңартуға тырысты. Осы әлеуметтік байланысты жандандыруға деген ниет оны Әлеуметтік Конденсатор ретінде жіктеуге негіз болады. 2019 жылы Амстердамда өткен Әлемдік Сәулет Фестивалінде LocHal қоғамдық кітапханасы «Жылдың әлемдік ғимараты» деп танылды.