Алексей Щусев: Ресей және Кеңес сәулетшісінің өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Орыс сәулетшісі (1873–1949)

Алексей Викторович Щусев (8 қазан 1873 [ескі стиль бойынша 26 қыркүйек 1873] – 24 мамыр 1949) – ресейлік және кеңестік сәулетші, ресейлік сәулеттің үш кезеңінде табысқа жеткен: модерн (кең мағынада), конструктивизм және сталиндік сәулет. Романовтар мен коммунистер тұсында да құрметке ие болған сирек ресейлік сәулетшілердің бірі, Сталин сыйлықтары бойынша ең көп марапатталған. 1900 жылдары Щусев шіркеу сәулетшісі ретінде танылып, модерн мен орыс тіршілігі сәулетінің элементтерін үйлестіретін протомодернистік стилін дамытты. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін және оның кезінде ол фон Мекк отбасы үшін теміржол станцияларын жобалады және салды, оның ішінде Мәскеудегі Казан теміржол терминалы да бар. Қазан революциясынан кейін Щусев большевиктерді қолдады және Ленин мавзолейін салуға шарт жасады. Ол үш мавзолейді – екі уақытша және бір тұрақты – жобалап салды және 1940 жылдары соңғысының кеңейтілуін қадағалады. 1920-ші және 1930-шы жылдардың басында ол конструктивизмді қабылдады, бірақ үкімет модернизмді коммунистік мемлекет үшін қолайсыз деп шешкен соң, тарихи стильге қайта оралды. Оның мансабы 1937 жылдың қыркүйегіне дейін сәтті жалғасты, бірақ қысқа мерзімді жалақпараттық науқаннан кейін Щусев барлық басшылық лауазымдары мен жобалау келісімшарттарынан айырылып, сәулеттен шеттетілді. Қазіргі ресейлік өнер тарихшылары Щусевке тағылған кәсіби адалсыздық, плагиат және пайдалану айыптауларының көп бөлігі негізді деп келіседі. Одан кейін ол біртіндеп қызметке оралып, сталиндік сәулеттің патриархы ретінде беделін қайта жаңартты. Оның құлдырауының себептері мен кейін қалпына келуіне әсер еткен күштер әлі де белгісіз.

Алғашқы жылдар

Алексей Щусев Чишиневте (қазіргі Молдова, сол кезде Ресей империясының бір бөлігі) провинциялық азаматтық қызметкер отбасындағы бес баланың төртіншісі болып дүниеге келді. Алексейге он бес жас толғанда ата-анасы қайтыс болды. Үлкен аға-інілерінің көмегімен және Чишинев қалалық кеңесінен алған стипендиясының арқасында Алексей мен оның кіші інісі Павел (1880–1957) жергілікті гимназияны бітіріп, университетте білім алуын жалғастырды. Павел да Алексей сияқты сәулетші және көпірлерді салушы инженер болды; ол Алексеймен бірге Мәскеудегі көпір жобаларында жұмыс істеді және Алексейдің өлімінен кейін оның өнер туындылары мен мұрағатын сақтады. 1891 жылы Алексей Чишиневтен кетіп, Санкт-Петербургтегі Императорлық өнер академиясына түсті. Академиядағы алғашқы жылдары Щусев архитектура және сурет сабақтарына қатысты. 1894 жылы Леон Бенуаның класына қосылып, архитектураға баса назар аударды. Шамамен 1893 немесе 1894 жылы ол Бессарабиядағы жеке меншік иелігіндегі алғашқы нақты жобасын жобалап, құрылысын жүзеге асырды. 1895 жылы профессор Николай Веселовскиймен бірге Орталық Азияға алғашқы зерттеу сапарына шықты. Сол жылы Щусев Александр Невский лаврасында орыс-византиялық стильде крипталық шіркеуді жобалап, салғызды. Кейіннен Щусевтің өзі айтқандай, ол газеттегі қайтыс хабарларын қарап, көз жұмғандардың отбасыларына тікелей телефон соғып, қызмет ұсынды. Бір отбасы мүшесі оның ұсынысын қабылдады, соның нәтижесінде Щусев (әлі студент бола тұра) Санкт-Петербургте алғашқы тапсырмасын алды. 1896 жылы, Императорлық академиядағы соңғы курсында Щусев Кострома, Ростов және Ярославль қалаларындағы ежелгі Солтүстік Ресей архитектурасын, сондай-ақ Румыния мен Австро-Мажарстанның еуропалық архитектурасын зерттеді. Келесі жылы академияны бітіріп, Еуропаға мемлекеттік қаржымен саяхаттауға құқық алды. Осы саяхатқа қажетті құжаттар дайындалып жатқанда, ол Кишиневке өз никесіне Мария Карчевскаямен үйленуге барды. 1897–1898 жылдардың қысын Веселовскиймен бірге Самарқанда өткізіп, ортағасырлық қасиетті орындарды зерттеді және құжаттады. Ислам архитектурасымен танысуы 1898 жылы Кишиневте салынған шығыстанушы Карчевский үйінің дизайнына әсер етті, сондай-ақ кейінірек Кавказ, Қазақстан және Орталық Азияда салынған кеңестік кезеңдегі жобаларға да ықпал етті. 1898 жылдың тамызында Щусев пен оның әйелі сегіз айға сосқан үлкен саяхатын бастады, олар Вена, Триест, Италия арқылы Туниске, содан кейін Италия арқылы Парижге барды, онда Щусев алты ай бойы Академия Джулианда оқыды.

Alexey Shchusev was born in Chișinău (in present day Moldova, then part of the Russian Empire), as the fourth of five children in the family of a provincial civil administrator. Both his parents died when Alexey was fifteen years old. With the help of older siblings and a scholarship from the Chișinău city council, Alexey and his younger brother Pavel (1880–1957) graduated from the local gymnasium and continued their educations at the university level. Pavel, like Alexey, would become an architect and a bridge engineer; he would collaborate with Alexey on bridge projects in Moscow and be the custodian of Alexey's artwork and archive after his death. In 1891, Alexey left Chișinău and enrolled at the Imperial Academy of Arts in Saint Petersburg. In his first years at the Academy, Shchusev attended both architecture and painting classes. In 1894, he joined the class of Leon Benois and concentrated on architecture. At about the same time, 1893 or 1894, he designed and built his first tangible project on a private estate in Bessarabia. In 1895, he took his first study tour of Central Asia, with professor Nikolay Veselovsky. In the same year, Shchusev designed and built a crypt chapel in Russo Byzantine style at the Alexander Nevsky Lavra. Later, according to Shchusev himself, he browsed through the obituaries in a newspaper, and was making cold calls to the families of the deceased. A family member accepted his offer, and Shchusev (still an undergraduate student) received his first commission in Saint Petersburg. In 1896, his last year at the Imperial Academy, Shchusev studied old Northern Russian architecture in Kostroma, Rostov, and Yaroslavl; and the European architecture of Romania and Austria Hungary. The next year, he graduated from the academy with the right to a state sponsored tour of Europe. While the paperwork for the latter was being prepared, he traveled to Chișinău to marry his fiancée, Maria Karchevskaya. He spent the winter of 1897–1898 in Samarkand, with Veselovsky, studying and documenting medieval shrines. This exposure to Islamic architecture would influence his design of the 1898 orientalist Karchevsky House in Chișinău, and later designs for Soviet era projects built in the Caucasus, Kazakhstan, and Central Asia. In August 1898, Shchusev and his wife started their sixteen month Grand Tour, via Vienna, Trieste, Italy to Tunisia, and then via Italy to Paris, where Shchusev studied for six months at the Académie Julian.

Діни сәулет (19001918)

Санкт-Петербургке оралғаннан кейін Щусев тәуелсіз практика құруға тырысты, бірақ клиент таба алмады. Оның тағдыры 1901–1902 жылдары Киев Печерск Лаврасының бас соборы үшін жаңа иконостас дизайнымен өзгерді, бұл дизайн әріптес архитекторлар мен православие дін қызметкерлері тарапынан жақсы бағаланды. Ол Киелі Синодтың кеңесшісі болып тағайындалды және көп ұзамай Михаил Нестеровқа Абастуманидегі нашар салынған шіркеуді жөндеуге көмектесу мүмкіндігіне ие болды. Нестеров әсерлі қалды және Щусевтің демеушісіне айналды. Щусевтің Харитоненко, Павел Иванович және фон Мек отбасыларымен жасасқан келісімдері, сондай-ақ Ұлы Герцогиня Елизаветаның қайырымдылығы, әртүрлі дәрежеде Нестеровтың ұсыныстарының нәтижесі болды. Он жыл ішінде Щусев негізінен шіркеу архитекторы ретінде танылды және тез арада тарихи стильдерден өзінің протомодернистік стилін құруға көшті, ол модерн мен орыс жаңғыру дәстүрін үйлестірді. Ол тұрғын үйлер мен мемлекеттік тапсырыстарды алуда көп сәттілікке жете алмады; оның сол кезеңдегі жеке ғимараттары аз және, жалпы алғанда, оның шіркеулерінен кемшіліктері көп. Виктор Васнецов пен Михаил Врубельдің туындыларынан шабыттанған Щусевтің шіркеу суреттері де замандастарына әсер етпеді. Александр Блок олардың «батыл да, діни де емес» екеніне наразылық білдірді. 1904 жылы Киелі Синод Щусевке Овручтағы Васильевская церковьнің (Овруч) қираған күйін қалпына келтіруді тапсырды. Щусевтің византиялық стильдегі бес күмбезді дизайны архитекторлар мен ескерткіштерді сақтаушылар арасында қызу талқылау тудырды, бірақ 1907 жылы құрылысқа рұқсат берілді. Талқылаулар жалғасты, және 1908 жылы Щусев Покрышкин, Пётр Петрович және Леонид Весниннің көмегімен жобаны қайта қарауға мәжбүр болды. 1908 жылдан 1911 жылға дейін шіркеу қайтадан жаңартылды. 1905 жылы Щусевке Почаевская лаврының Троицкий соборын жобалау тапсырылды. Новгород-Псков ортағасырлық стилінде салынған бұл ғимарат украиналық барокко стиліндегі айналасына қарама-қарсы келді және 1911 жылы аяқталды. Осылайша, Щусев сол кездегі өте ірі құрылыстарды салған шешімді шеңберге қосылды. Щусевтің ерекше стилін көрсететін алғашқы ғимарат Ниццадағы Шабельская, Наталья Леонидовнаның қабіріндегі кішкентай шапель болды (1904–1907). Щусев ортағасырлық Владимир-Суздаль архитектурасына анық сілтеме жасағанмен, ол стильдік көшірмеден сақтанды. Ол көздерін жай ғана көшірмеді, өзінің еркін ағып жатқан визуалдық тілін жасады. Бұл тәсіл, модернде және жаңадан пайда болған модернизмде кең таралған, қазіргі жаңғыру практикасынан түбегейлі ерекшеленді. Почаев соборында көрінетін тағы бір ерекшелік – Щусев шіркеулерінің қасақана асимметриясы. Ғимараттың бір жағы толық симметриялы көрінсе, екіншісі айқын түрде ретсіз. Иконников, Андрей Владимировичтің айтуынша, бастапқыда Щусев ортағасырлық шіркеулердің ретсіздіктерін ғана еліктеген, бірақ көп ұзамай тарихи көздерде тапқаннан асып, асимметрияны және ретсіздікті дерлік гротеск деңгейіне көтерген. Дмитрий Хмельницкийдің пікірінше, бұл стильдің ең жақсы мысалы – 1907–1909 жылдары жобаланған және 1910 жылы аяқталған Овручтағы Киелі Василий монастыры: «қатаң функционалдық жоспар, тікелей қарыз алудың жоқтығы және форманы өңдеудегі еркіндік Щусевтің конструкциялық ғимараттарын болжайды, ескі орыс архитектурасына анық сілтемелерге қарамастан». Биограф Кирилл Николаевич Афанасьевтің айтуынша, ең көрнектісі – Наталовкадағы (усадьба) кішкентай шіркеу, ол орыс иконаларының жеке мұражайы ретінде жоспарланған. Щусевтің шіркеулерінің ең танымал, және де сөзсіз ресейлік модерннің ең жақсы туындыларының бірі – Мәскеудегі Марфо-Мариинский монастырының соборы, оны 1908 жылы Щусев Нестеровпен бірлесіп жобалап, 1912 жылы аяқтады. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін Щусев Италиядағы Бари мен Санремода, Молдавиядағы Флорештидегі Кухурешти де Суста және Оңтүстік Ресейдегі Куликово алаңында шіркеулерді жобалап, соларды салдырды. 1918 жылға дейін аяқталған соңғы ғимарат – Братское кладбищедегі Храм Спаса Преображения, ол соғыста мерт болған сарбаздарға соңғы рәсімдерді өткізу үшін салынған және 1940 жылдары қиратылған. Кеңес және орыс әдебиетінде Щусев шіркеулерінің стильдік жіктелуі саясаттың күшті ықпалына түсті. Кеңес кезеңінің көп бөлігінде модерн декаденттік қозғалыс ретінде жек көрілді. Сталин дәуірінің сыншылары модернге сілтеме жасаудан жалтарды, Щусевтің туындыларын отандық, патриоттық және «прогрессивті» өнер ретінде көрсетті. 1948 жылы американдық аудитория үшін жазылған ресми биографияда шіркеу дизайндары мүлдем еске алынбады. Кейінгі кеңес теориясы, Иконниковтың баяндамасында, Щусевті 1880 жылдар шамасында Виктор Васнецовтың және Абрамцевский художественный кружок тудырған нео-орыс стилінің эволюциялық соңында тұрды. Бұл стиль, «ресми» орыс жаңғырудан өте ерекше, Федор Шехтель тарапынан одан әрі дамытылды, ол фин модернінің идеяларын енгізді және, әрі қарай, Щусев пен Покровский, Владимир Александрович (архитектор) туындыларында жетістікке жетті. Покровский ортағасырлық рухты «шынайы» қалпына келтіруге ұмтылса, Щусев модерн әсерлеріне көбірек бейімделді. Иконниковтың пікірінше, Щусев Покровскийден жоғары тұрды, себебі оның табиғи интуитивті қабілеті, әлемдік архитектура туралы бірінші қолдан білімі және археологиялық зерттеулердегі тәжірибесі болды. Илья Бондаренко сияқты «екінші қатардағы» архитекторлардың туындылары Щусевтің немесе Покровскийдің туындыларынан айқын кемшіліктерге ие болды.

Upon returning to Saint Petersburg, Shchusev tried to set up an independent practice, but failed to find clients. His fortunes changed in 1901–1902, when his design for a new iconostasis for the main cathedral of the Kyiv Pechersk Lavra was noticed approvingly by fellow architects and the Orthodox clergy. He was appointed as a consultant to the Holy Synod, and soon had the chance to assist Mikhail Nesterov with the repairs to the poorly built church in Abastumani. Nesterov was impressed, and became Shchusev's patron. Shchusev's contracts with the Харитоненко, Павел Иванович and von Meck families and the charity of Grand Duchess Elisabeth were, to varying degrees, the result of Nesterov's recommendations. In the course of a decade, Shchusev established himself as primarily a church architect, and quickly progressed from historic styles to the creation of his own proto modernist style, blending Art Nouveau with the Russian Revival tradition. He did not have as much luck in getting lucrative residential and government contracts; his lay buildings of the period are scarce and, as a whole, are distinctly inferior to his churches. Shchusev's church murals, influenced by the works of Viktor Vasnetsov and Mikhail Vrubel, did not impress contemporary observers either. Alexander Blok complained that they were "neither bold, nor religious". In 1904, the Holy Synod entrusted Shchusev with the restoration of the ruined Васильевская церковь (Овруч) in Ovruch. Shchusev's controversial five domed design in the Byzantine style was much debated by architects and preservationists, but was nevertheless approved for construction in 1907. Further debate followed; and in 1908 Shchusev was forced to submit a revised design, with the help of Покрышкин, Пётр Петрович and Leonid Vesnin. From 1908 to 1911, the church was rebuilt, according to the revised design. In 1905, Shchusev was commissioned to design the Троицкий собор Почаевской лавры at the Pochayiv Lavra. The building, executed in Novgorod Pskov medieval style, and starkly contrasting with its Ukrainian Baroque setting, was also completed in 1911. Thus, Shchusev joined the small circle of builders of very large structures during this time. The first building to display Shchusev's distinct style was the diminutive chapel at the grave of Шабельская, Наталья Леонидовна in Nice (1904–1907). Although Shchusev clearly alluded to medieval Vladimir Suzdal architecture, he carefully avoided rote stylization. Instead of merely copying his sources, he created his own free flowing visual language. This approach, common in Art Nouveau and in the nascent modernism, was radically different from contemporary revivalist practice. Another personal touch, already present in the Pochayiv Cathedral, is the deliberate asymmetry of Shchusev's churches. One facade of the church may look perfectly symmetrical, while the other is distinctly irregular. According to Иконников, Андрей Владимирович, in the beginning Shchusev merely imitated the irregularities of medieval churches, but soon went beyond what he found in historical sources and elevated asymmetry and irregularity to an almost grotesque level. According to Dmitrij Chmelnizki, the best example of this style is the Saint Basil Monastery in Ovruch, designed in 1907–1909 and completed in 1910: "the strictly functional floorplan, nearly absolute absence of direct borrowings, and the freedom in the treatment of form foreshadow Shchusev's constructivist buildings thoroughly modern, in spite of clear allusions to Old Russian architecture". According to biographer Kirill Nikolajewitsch Afanasjew, the most visually striking is the small church on the Натальевка (усадьба), conceived as a private museum of Russian icons. The best known of Shchusev's churches, and arguably one of the best works of Russian Art Nouveau is the cathedral of the Marfo Mariinsky Convent in Moscow, which Shchusev designed in collaboration with Nesterov in 1908 and completed in 1912. Prior to the outbreak of World War I, Shchusev also designed and built churches in Bari and Sanremo, in Italy; in Cuhureștii de Sus, Florești in Moldova; and on the Kulikovo Field in Southern Russia. The last building to be completed before 1918 was the Храм Спаса Преображения на Братском кладбище, which was built during the war to administer last rites to the dying soldiers and was demolished in the 1940s. The stylistic classification of Shchusev's churches in Soviet and Russian literature has been heavily influenced by politics. For most of the Soviet period, Art Nouveau was despised as a decadent movement. Stalin era critics avoided references to Art Nouveau altogether, presenting Shchusev's work as an indigenous, patriotic, and "progressive" art. The official brief biography, written in 1948 for an American audience, omitted church designs altogether. Late Soviet theory, as outlined by Ikonnikov, placed Shchusev at the evolutionary end of the Neorussian style that emerged around 1880 in the works of Victor Vasnetsov and the Абрамцевский художественный кружок. The style, very different from the "official" Russian Revival, was further developed by Fyodor Schechtel, who introduced the ideas of Finnish Art Nouveau, and ultimately peaked in the works of Shchusev and Покровский, Владимир Александрович (архитектор). Pokrovsky leaned to a "true" recreation of the medieval spirit, while Shchusev was more responsive to Art Nouveau influences. According to Ikonnikov, Shchusev stood above Pokrovsky, due to a combination of his natural intuitive talent, first hand knowledge of world architecture, and experience in archaeological research. Works by "second tier" architects such as Ilya Bondarenko were markedly inferior to those of either Shchusev or Pokrovsky.

Темір жол архитектурасы (1911-1930 жылдар)

1911 жылы Шчусев Мәскеудегі Казан теміржол вокзалының дизайнымен өткізілген конкурста жеңіске ие болды. Ұсыныс бойынша жұмыс кем дегенде үш жылға созылды, ал алғашқы толық жобалар 1913 жылы жарияланды. 1911 жылғы жоспарлар Шчусевтің еркін ағынды шіркеу стиліне жақын болғанмен, соңғы нәтиже мүлдем басқаша болды. Шчусев 220 метрлік қасбетті визуалды түрде бөлек павильондардан тұратын асимметриялық қатарға бөлуге және Нарышкин барокко стилін қолдануға шешім қабылдады. Ол ежелгі қалаларды аралап, олардағы барокко архитектурасын зерттеді және осы білімін жаңа ғимараттың сыртқы дизайнында пайдаланды. Бұрыштық мұнараның дизайны Сөембіка мұнарасы мен Боровицкая мұнарасынан шабыттанды, бірақ сонымен бірге өзіне тән ерекшеліктерге ие. Сағат мұнарасы мен сағаттың өзі Венециядағы Сан-Марко сағат мұнарасының ықпалында жасалған. Вокзалдың функционалдығы шығындарды қысқартқандықтан зардап шекті. Шчусев жолаушылар ағынын оңай бөлу және тарату үшін екі қабатты жоспарды ұсынса да, тапсырыс беруші арзан, бір қабатты жоспарды талап етті. Құрылыс 1913 жылы басталды, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс және 1917 жылғы революциялар оны тоқтатты. «Мир искусствосы» тобының дерлік барлық мүшелерін біріктірген суретшілер мен шеберлер тобы тарап кетті, бірақ Шчусев өзінің архитектуралық көмекшілерінің ядросын сақтап қалды. Шчусев фирмасының ішкі жұмысы туралы сенімді ақпарат көзі болған суретші Евгений Лансерей өмірінің соңына дейін осында қызмет етті. Вокзалдың бірінші бөлігін аяқтау және пайдалануға беру 1926 жылға дейін созылды, ал батыс қасбеті 1940 жылы бітті. Казан вокзалының «Царская башня» мұнарасы 1990 жылдарда ғана салынды. Шчусев фирмасы жанындағы қосымша қызметтік ғимараттарды және жақын маңдағы Алексеевская соединительная линияның биік виадугін де жобалады, ол вокзалға көркемдік фон ретінде қызмет етеді. 1914–1916 жылдары Шчусев Жоғарғы Еділ аймағындағы жаңа теміржол желілері үшін бірқатар станция ғимараттарын жобалады. Көптеген шағын станциялар Петр және Елизавета бароккосынан шабыттанған стандартталған дизайнға сәйкес келді. Красноуфимск және Сергачтағы ірі станциялар Елизавета бароккосы және Ресей империясы стилінің нұсқасында жасалған.

In 1911, Shchusev won an invitational competition with his design of the Kazansky rail terminal in Moscow. Work on the proposal continued for at least three more years; the first relatively complete elevations were published in 1913. While the 1911 plans tended toward Shchusev's free flowing church style, the final result was different. Shchusev decided to break the 220 meter long facade into an asymmetric row of visually separate pavilions, and to use Naryshkin Baroque styling. He visited old towns to study their extant baroque architecture, and used the knowledge thus gained in his design for the exterior of the new building. The design for the staggered corner tower borrows from the Söyembikä Tower and the Borovitskaya Tower, and is at the same time distinctly unique. The clock tower and the clock itself were influenced by St Mark's Clocktower in Venice. Functionally, the terminal was compromised by cost cuts. Although Shchusev preferred a two storey floorplan for easier separation and distribution of passenger flow, the client insisted on a cheaper single storey plan. Construction began in 1913 but was interrupted by World War I and the revolutions of 1917. The team of artists and craftsmen, which united almost all of the Mir iskusstva group, fell apart; but Shchusev managed to retain the core of his architectural assistants. Painter Eugene Lanceray, one of the few reliable sources on the inner workings of the Shchusev firm, stayed with it until the end of his life. It took until 1926 to complete and commission the first part of the terminal; the western facade was finished in 1940. Царская башня Казанского вокзала was not built until the 1990s. Shchusev's firm also designed adjacent service buildings and the elevated viaduct of the nearby Алексеевская соединительная линия that serves as a picture frame for the terminal. In 1914–1916, Shchusev also designed a series of station buildings for the new railroad lines in the Upper Volga region. Most of the lesser stations followed a standardized design inspired by Petrine and Elizabethan Baroque. The larger stations, in Krasnoufimsk and Sergach, were styled in Elizabethan Baroque and the Russian version of the Empire style, respectively.

Ленин кесенесі (1924, 19291930, 1940 жылдар)

Ресейлік Азамат соғысы кезінде Щусев Мәскеуде қалып, большевик үкіметімен қала құрылысы мәселелері бойынша ынтымақтасты. 1921 жылға қарай ол Мәскеудің ескі мектеп сәулетшілері қауымдастығының бейресми деканы болды және олардың бірлестігінің төрағасы болып сайланды. Оның 1920 жылдардың басындағы жобалары – 1922–1923 жылдардағы Тверская алаңындағы пропилеялар, 1923 жылғы Бүкілресейлік шаруашылық және отандық өнеркәсіп көрмесінің павильондары, сондай-ақ 1924 жылғы екі уақытша Ленин кесенесі – ұзаққа тозбады және онжылдықтың соңында бұзылды. 1924 жылғы 22–23 қаңтар түні Щусев Кремльге шақырылып, өміріндегі ең маңызды тапсырманы – Ленин кесенесінің жобасын жасауды алды. Щусевті таңдау себептері белгісіз. Дмитрий Хмельницкийдің пікірінше, Щусевтің консервативті жоспарлау саясатына қарамастан, ол «коммунистік партия элитасына ең жақын сәулетші» болған. Бірінші, уақытша ағаш кесене бір түнде жобаланып, үш күн ішінде –30 °C температурада салынды. Уақыт пен ресурстардың жетіспеуіне байланысты Щусевтің бастапқы ұсынысы ең төменгі деңгейге дейін қысқартылды. Нәтижесінде пайда болған уақытша құрылыс коммунистік қасиетті орын ретінде атқаруға тиіс рөліне тым кішкентай болды. Сондықтан 1924 жылдың наурыз айында Щусевке үкіметтік шенеуніктердің пайдалануы үшін трибуна ретінде де жұмыс істей алатын үлкен уақытша құрылысты жобалау және салу тапсырылды. Екінші ағаш кесене 1924 жылдың сәуір айында салынды және тамыз айында келушілерге ашылды. Бес жылдан кейін үкімет бұл тұжырымдама «уақыт сынағынан өткен» деп шешіп, Щусевке үшінші, тұрақты кесене жобалауға келісімшарт берді. Щусев пен Француздың (Исидор Аронович) алғашқы ұсынысы айқын асимметриялы болды, алдыңғы сол жақ бұрышында дөңгелек трибуна болды. Үкімет оны қабылдамай, сәулетшілерге ағаш кесене үлгісін қолдануды тапсырды. Нәтижесіндегі дизайнды Щусев, Француз және интерьер дизайнері Г. К. Яковлев жасады. Жергілікті тарихшы Алексей Клименко қолдаған қала аңызына сәйкес, Мавзолейді тек Француз ғана жобалаған. Әдеттегідей, Щусевтің бекітілген жобасы құрылыс барысында бірнеше рет өзгерді. Бастапқыда Щусев бетон қаңқаны қара порфирмен қаптауды жоспарлап, бір тұтас монументтің иллюзиясын жасауды көздеген. Бірақ сәулетшілер порфирдің көп бөлігін гранитке ауыстырғанда бұл мүмкіндік жоғалды. Щусев Мавзолейдің қатты гранит блоктардан жасалғандай көрінуін қамтамасыз етті, бірақ шындығында ол негізінен жұқа гранит панельдермен қапталған бетоннан тұрады. Бұл үшінші кесене алдыңғысына ұқсас болғанымен, пилястрлар мен жолақты панельдерден бас тартты. Екінші ағаш кесене қарапайым неоклассицизмге бейімделсе, үшіншісі орыс авангардының ықпалында болды. Щусевтің шіркеулері сияқты, кесене де айқын және әдейі асимметриялық, бірақ бұл асимметрия кездейсоқ бақылаушылардың назарынан тыс қалады. Ғимараттың сыртқы көрінісі мен ішіндегі Ленин саркофагының бейнесі Кеңес Мәскеуінің символына айналғанмен, Мавзолейдің жер астындағы негізгі бөлігі туралы өте аз мәлімет белгілі. 2021 жылдың өзінде де оның қабаттарының жоспарлары, құрылымдық және тік орналасуы құпия болып сақталады. 1930 жылы жарық көрген бір ғана басылым үшінші кесенеге салынған ішкі көлемнің кең жер асты кешенін қамтығанын көрсетті. 1939–1946 жылдары одан әрі кеңейтілді, бірақ тек Щусевке ғана тиесілі көрінетін өзгерістер – Ленин саркофагы мен үкіметтік трибунасының қайта жобалануы болды.

During the Russian Civil War, Shchusev stayed in Moscow, collaborating with the Bolshevik authorities on urban planning matters. By 1921, he had become the informal doyen of Moscow's community of old school architects, and was elected chairman of their association, the Moscow Architectural Society (MAO). His tangible projects of the early 1920s—the 1922–1923 propylaea on Tverskaya Square, the pavilions of the 1923 All Russian Exhibition of Agriculture and Domestic Industry, and the two temporary Lenin mausoleums of 1924—were not meant to last, and were demolished by the end of the decade. On the night of 22–23 January 1924, Shchusev was summoned to the Kremlin to receive the most important commission of his life, the design of the Lenin Mausoleum. The reasons for choosing Shchusev remain unknown. Dmitry Chmelnizki speculates that, regardless of Shchusev's conservative planning policies, he had already become "the architect closest to the Communist Party elite". The first, temporary, wooden mausoleum was designed overnight and erected in three days, at temperatures reaching −30 °C. Due to a lack of time and resources, Shchusev's original proposal was scaled down to a bare minimum. The resulting makeshift hut was too small for its intended role as a communist shrine; thus in March 1924 Shchusev was commanded to design and build a larger temporary structure that could also function as a tribune for the use of government officials. The second wooden mausoleum was built in April and opened to visitors in August 1924. Five years later, the government decided that the concept "had passed the test of time", and awarded Shchusev a contract to design a third, permanent mausoleum. An early proposal by Shchusev and Француз, Исидор Аронович was conspicuously asymmetric, with a circular tribune at the front left corner. The government rejected it and instructed the architects to follow the pattern of the wooden mausoleum. The resulting design, credited to Shchusev, Frantsuz, and interior designer G. K. Yakovlev, was built in sixteen months in 1929–1930. An urban legend, supported by local historian Alexey Klimenko, asserts that the Mausoleum was designed solely by Frantsuz. Typically for Shchusev, the approved design changed many times during construction. Initially, Shchusev wanted to dress the cast in place concrete frame in black porphyry, to create an illusion of a perfect monolith. The opportunity was lost when the architects replaced most of the porphyry with granite. Shchusev created an illusion that the Mausoleum is made of solid granite blocks, when in reality it is primarily concrete covered with thin granite panels. This third mausoleum, superficially similar to its predecessor, disposed with pilasters and fluted panels; while the second wooden Mausoleum had leaned to simplified neoclassicism, the third was certainly influenced by the Russian avant garde. Like Shchusev's churches, the mausoleum is distinctly and deliberately asymmetrical, although the asymmetry escapes the notice of casual observers. Although the building exterior, and the image of Lenin's sarcophagus inside, became the symbols of Soviet Moscow, very little is known about the subterranean core of the Mausoleum. As of 2021, its floor plans, structural and vertical layout remain classified. A single 1930 publication revealed that the as built internal volume of the third Mausoleum encompassed , suggesting that there already was a spacious underground compound. Further expansion followed in 1939–1946, but the only visible changes, credited solely to Shchusev, were the redesign of Lenin's sarcophagus and the government tribunal.

Конструктивистік жобалар (19231932)

1923-1924 жылдары Щусев дамыған конструктивизм қозғалысын қабылдады. Ол жаңа мектепті ашық түрде қолдады, бірақ конструктивизммен sensu stricto байланыспады, ол басқа авангардтық топтармен үздірілмейтін бәсекелестікке тартылған шағын топты қамтыды. Щусев модернистік идеяларды орынсыз материалдармен және тиісті емес мақсаттармен сәндіктеп бейнелеуге қарсы ескертті. Конструктивизм кезеңіндегі оның алғашқы құрылысы – Казандық терминалына іргелес орналасқан Теміржолшылардың орталық мәдени үйі, оның өзіндік ескертулеріне қайшы келетін кезеңдік жоба болды. Сыртқы әрлеуі – барокконың дөңгелек еліктеуі, тарихи терминалмен үйлесуге бағытталған; бірақ экспрессивті, қарапайым жоспары, әрине, модернистік. 1925 жылы Щусев үш жоғары беделді сәулет конкурсына қатысты: Харьковтағы Госпромды, Орталық телеграф ғимаратын және Мәскеудегі Мемлекеттік банкты жобалау. Щусевтің үш ұсынысы да айқын конструктивистік болды және үшеуі де басқа қатысушыларға ұтылып қалды. 1928-1929 жылдары Щусев Мәскеудегі Ленин кітапханасын жобалау бойынша тағы бір конкурста жеңіліске ұшырады. Бұл жолы ол дерлік бірдей жоспарлары бар екі ұсыныс жасады. Бірінші ұсыныста симметриялық неоклассикалық фасады болды және ол «күнделікті» деп танылмады. Екіншісі керемет модернистік, орыс конструктивизміне қарағанда Ле Корбюзье мен Эрих Мендельсонның жұмыстарына жақын болды. Владимир Щуко мен Владимир Хелфрайхтың қарсы командасы кері бағытта – модернизмнен арт-декоға қарай өтті; соңғы ұсыныс конкурста жеңіске жетті. Авангардтық топтар Щусев пен Щуконың «стильдік екіжүзділігін» бірауыздан айыптады. Щусевтің шексіз «әртүрлілігіне» ондаған жылдар бойы наразылық білдіріліп, тіпті 1985 жылғы советтік колледж оқулығына енді. Тіпті Нестеров та Щусевтің стильге емес, стильдеуге құштар екеніне наразылық білдірді. Щусевтің алғашқы конструктивистік ғимараттары – Мацестадағы санаторий және Мәскеудегі МХАТ артистерінің тұрғын үйі 1927 жылы жобаланып, 1928 жылы салынды. Оның конструктивистік жобаларының ең ірісі – Мәскеудегі Наркомзем ғимараты 1928-1929 жылдары жобаланып, 1933 жылы аяқталды. Ғимарат дизайнының нақты авторлығын, әсіресе Штутгарттағы Шокен ғимаратының ықпалында болғанын анықтау мүмкін емес. Барлық дереккөздер оның дизайнын Гринберг, Александр Зиновьевич және Щусевке жатқызады. Гринберг жобаның басында шеттетілді; Щусев жеке құрылысты басқарды. Щусев командасының үш адамы жобалардың көп бөлігін жасады, бірақ тек екеуі (Француз және Яковлев) кіші авторлар ретінде аталды. Щусевтің Мәскеудегі соңғы конструктивистік ғимараттарының бірі – Әскери көлік академиясы 1929-1930 жылдары жобаланып, 1934 жылы аяқталды. Дмитрий Хмельницкийдің айтуынша, ол «Щусевтің ең жақсы туындыларының бірі – нағыз заманауи сәулет, рационалды, ұстамды, күрделі және әдемі». Соңында, 1930 жылы Щусев «Интурист» үшін екі конструктивистік қонақ үй ғимаратын жобалады. Батумидегі қонақ үй 1934 жылы, Бакудегі қонақ үй 1938 жылы аяқталды. Жақында құрылған «Интуристті» НКВД басқарды, сондықтан бұл қонақ үйлер туралы советтік БАҚ жиі айтқан жоқ. Щусевтің Лаврентий Бериямен ынтымақтастығының басталуын осы жобалармен байланыстыру мүмкін емес; алайда, Транскавказ коммунистік партия ұйымының басшысы ретінде Берия, лауазымы бойынша, Щусевтің тікелей тапсырыс берушісі болды.

Around 1923–1924, Shchusev embraced the rising constructivism movement. He supported the new school in public, but never allied himself with constructivism sensu stricto, which comprised a small group engaged in endless rivalries with other avant garde factions. Shchusev expressly warned against superficial imitations of modernist ideas with inappropriate materials and for inappropriate functions. His first building of the constructivist period, the Центральный дом культуры железнодорожников adjacent to the Kazansky terminal, was a transitional design that contravened his own warnings. The exterior decor is a coarse imitation of Baroque, intended to blend with the historicist terminal; but the expressive uncluttered floorplan is certainly modernist. In 1925, Shchusev took part in three high profile architectural competitions: to design the Gosprom in Kharkiv, the Здание Центрального телеграфа, and the State Bank in Moscow. All three of Shchusev's proposals were distinctly constructivist, and all three lost to other entrants. In 1928–29, Shchusev lost another competition, to design the Lenin Library in Moscow. This time, he produced two proposals with almost identical floorplans. The first proposal featured a symmetrical neoclassical facade, and was rejected as "outdated". The second was strikingly modernist, leaning more to the works of Le Corbusier and Erich Mendelsohn, rather than Russian constructivism. The rival team of Vladimir Shchuko and Vladimir Helfreich went in the reverse direction, from modernism to Art Deco; the latter proposal won the contest. Avant garde groups unanimously condemned "stylistic double dealing" by both Shchusev and Shchuko. Contempt for Shchusev's indiscriminate "omnivoracity" persisted for decades, even making its way into a 1985 Soviet college textbook. Even Nesterov complained that Shchusev was all about stylization rather than style. Shchusev's first completed constructivist buildings—a sanatorium in Matsesta and a Жилой дом артистов МХАТ in Moscow—were conceived in 1927 and built in 1928. The largest of his constructivist designs, the Здание Наркомзема in Moscow, was conceived in 1928–1929 and completed in 1933. The true authorship of the building's design, which was probably influenced by the Schocken building in Stuttgart, cannot be resolved. All sources credit its design to Гринберг, Александр Зиновьевич and Shchusev. Grinberg stepped aside at an early stage of the project; Shchusev managed the construction personally. Three men of Shchusev's team produced most of the drafts, but only two (Frantsuz and Yakovlev) were credited as junior co authors. One of Shchusev's last constructivist building in Moscow, the Military Transport Academy, was designed in 1929–1930 and completed in 1934. According to Dmitry Chmelnizki, it was "one of Shchusev's best works True modern architecture – rational, restrained, serious and finely drawn". Finally, in 1930 Shchusev designed two constructivist hotel buildings for Intourist. The hotel in Batumi was completed in 1934, the hotel in Baku in 1938. The recently established Intourist was operated by the NKVD, so these hotels were rarely mentioned by Soviet media. It is not possible to trace the beginning of Shchusev's collaboration with Lavrentiy Beria to these projects; however, as the chief of the Transcaucasian communist party organization, Beria was, ex officio, Shchusev's direct client.

Сталиндік кезеңнің басы (19321937)

1931–1933 жылдары төрт кезеңмен өткізілген Кеңестер сарайына арналған архитектуралық конкурсы, совет архитектурасының 1920 жылдардағы модернизмінен сталиндік архитектураның монументалды тарихилығына өткен кезеңмен бірге болды. 2001 жылы жарияланған Шчусевтің эскиздері, оның стильдік революцияны 1931 жылы болжаған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Дегенмен, оның конкурстағы алғашқы жұмысы Ле Корбюзьені еске түсіретін және көлемі жағынан қарапайым модернистік болды. Сыншылар бұл ғимараттың "сарайға ұқсамайтынын" айтты. Шчусев конкурстың екінші, ең көп талқыланған кезеңінен ақылмен бас тартты. Оның үшінші және төртінші кезеңдегі жұмыстары дұрыс неоклассикалық стильде жасалған, бірақ әсерлі болмады. Иосиф Сталин Борис Иофанды жақтап, Шчусевтің ниетіне күмәнмен қарады: "Шчусевтің жобасы – Құтқарушы Мәсіх соборы, бірақ крестсіз. Мүмкін, Шчусев кейін крест қосуды жоспарлап отырған шығар". 1933 жылы Мәскеудегі бұрынғы тәуелсіз архитектуралық кеңселер мемлекеттендіріліп, он мемлекеттік шеберханаға біріктірілді. Шчусев 2-ші мемлекеттік шеберхананың басшысы болып тағайындалды, онда ондаған кәсіби архитекторлар мен инженерлер жұмыс істеді. Дмитрий Чечулин, Рухлядев, Алексей Михайлович және Савельев, Леонид Иванович пен Стапран, Освальд Андреевич сияқтылар өздерінің жобалық топтарын басқарды. Қалған қызметкерлер Шчусевтің жеке командасын құрады, ол "фирма ішіндегі фирма" болды. Кеңестер сарайына арналған конкурстар жалғасып жатқанда, Шчусев конструктивизмдік жобаларды өзгертіп, оларды "неоклассикалық стильде" аяқтауға бағытталды. Сталиндік "жетілдірудің" алғашқы үш нысаны Новосибирсктегі алып театр (Гринберг, Александр Зиновьевич, 1928–1931); Мәскеудегі Мейерхольд театры (Бархин, Михаил Григорьевич, Сергей Вахтангов және Всеволод Мейерхольд, 1930–1931); және Мәскеу қонақ үйі (Леонид Савельев және Освальд Стапран, 1931) болды. Мәскеу қонақ үйіне қатысты Шчусевтің араласуы Савельев пен Стапранның тәжірибесінің жетіспеуіне байланысты болды, олар көптеген қателер жіберіп, оларды түзетуге тырысқан жоқ деп ашық айтылды. Хмельницкийдің сөзіне сүйенсек, Савельев пен Стапран бастапқы жобаларын аяқтауға қабілетті болды; бірақ, Вхутемас түлектерінің көпшілігі сияқты, олар "стильдік жетілдіруге" қажетті классикалық көркем өнер біліміне ие болмады. Сәуір-мамыр айларында 1932 жылы үкімет Шчусев пен Бруно Таутты бірлескен жоба менеджерлері етіп тағайындады. Жыл соңына қарай Таут жобадан бас тарды, ал Шчусев толық жауапкершілікті өз мойнына алды. Шчусевтің жобасына сәйкес өзгертілген қонақ үйдің бірінші бөлігі 1935 жылдың желтоқсанында ашылды. Ұзын, солтүстік-батыс фасады жағымды пікірлер алды, бірақ биік және қысқа оңтүстік-батыс фасады пропорциялары мен көзге түсетін асимметриялық безендірілуіне байланысты көп сынға ұшырады. Новосибирск пен Мәскеу театрлары бұдан аз сәттілікке ие болды. Біріншісі 1945 жылы Шчусевтің сыртқы дизайны бойынша аяқталды, бұл процесте Гринбергтің ішкі жаңалықтары жоғалды. Екіншісі 1940 жылы Дмитрий Чечулиннің қарапайым жобасымен П.И. Чайковский атындағы концерт залы ретінде аяқталды. 1934–1936 жылдары Шчусевтің шеберханасы Мәскеу үшін көптеген сәнді, эклектикалық және кейде мүлдем мүмкін емес ғимараттарды ұсынды, бұл соғыстан кейінгі жылдардағы сталиндік стильдің соңғы кезеңін болжады. Архитекторлар үйі (Мәскеу) салынатын болды. Сол кезеңде жобаланған Ташкенттегі театр 1940 жылдары қарапайым, кішірейтілген формада салынды. Шчусев Кавказда жақсы нәтижелерге қол жеткізді. 1933 жылы ол Тбилисидегі Маркс, Энгельс және Ленин институты (IMEL) конкурсын жеңіп алды. Берияның демеушілігімен және қадағалауымен 1938 жылы аяқталған жоба бірден сталиндік архитектураның эталонына айналды. Ол 1913 жылғы Альберт Канның Hill Auditorium-ын еске түсіреді, бірақ бұл байланыс кездейсоқ болуы мүмкін.

The architectural competition for the Palace of the Soviets, held in four stages in 1931–1933, coincided with the sharp turn of Soviet architecture from the modernism of the 1920s to the monumental historicism of Stalinist architecture. Shchusev's drafts, published in 2001, indicate that he had probably anticipated the stylistic revolution as early as 1931. His first entry in the competition, though, was thoroughly modernist, reminiscent of Le Corbusier, and fairly modest in size. Critics complained that it "did not look like a palace". Shchusev wisely skipped the second, most publicized stage of the contest. His entries in the third and the fourth stages were properly neoclassical but uninspiring. Joseph Stalin had already made his choice in favor of Boris Iofan, and was suspicious of Shchusev's motives: "Shchusev's project is the same Cathedral of Christ the Saviour, but without the cross. Perhaps, Shchusev hopes to add a cross at a later date "

In 1933, the formerly independent architectural firms of Moscow were nationalized and reorganized into ten state owned workshops. Shchusev was appointed the head of the 2nd State Workshop, a fairly large design firm employing dozens of professional architects and engineers. Some—such as Dmitry Chechulin, Рухлядев, Алексей Михайлович, and the tandem of Савельев, Леонид Иванович and Стапран, Освальд Андреевич—were managing their own project teams. The remaining staff formed Shchusev's personal team, a "firm within a firm". While the competitions for the Palace of the Soviets were still unfolding, Shchusev was instructed to take over ongoing high profile Constructivist projects, and to redesign and complete them in "neoclassical style". The first three victims of Stalinist "improvement" were the giant theatre in Novosibirsk (original design by Гринберг, Александр Зиновьевич, 1928–1931); the Meyerhold Theatre in Moscow (Бархин, Михаил Григорьевич, Sergey Vakhtangov, and Vsevolod Meyerhold, 1930–1931); and the Moscow Hotel (Leonid Savelyev and Oswald Stapran, 1931). In the case of the Moscow Hotel, Shchusev's takeover was publicly explained as being necessary due to the inexperience of Savelyev and Stapran, who had allegedly made too many design errors and failed to correct them. According to Chmelnizki, Savelyev and Stapran were sufficiently competent to complete their original design; but, like most graduates of the Vkhutemas, they lacked the classical visual arts education that was a prerequisite to "stylistic improvements". Thus, in April–May 1932 the government appointed Shchusev and Bruno Taut as joint project managers. By the end of the year, Taut dropped out; and Shchusev assumed full responsibility. The first part of the hotel, modified according to Shchusev's design, was opened in December 1935. The longer, northwestern facade received positive reviews, but the taller and shorter southwestern facade came in for much criticism due to its proportions and conspicuously asymmetric decor. The theaters in Novosibirsk and Moscow were less fortunate. The former was completed to Shchusev's exterior design in 1945, losing Grinberg's interior innovations in the process. The latter was completed to a nondescript design by Dmitry Chechulin in 1940, as Концертный зал имени П. И. Чайковского. In 1934–1936, Shchusev's workshop proposed a large number of lavish, eclectic, and sometimes utterly improbable buildings for Moscow, foreshadowing the late Stalinist style of the post war years. Дом архитекторов (Москва) would be built. A theater in Tashkent, designed during the same period, would be built in the 1940s, in a simplified, scaled down form. Shchusev fared much better in the Caucasus region. In 1933, he won a competition for the Institute of Marx Engels Lenin (IMEL) in Tbilisi. The project, sponsored and supervised by Beria, was completed in 1938 and instantly became a benchmark of Stalinist architecture. It is distantly reminiscent of the 1913 Hill Auditorium by Albert Kahn, although the connection may be purely coincidental.

Ұят пен қалпына келтіру (19371938)

1937 жылғы 30 тамызда, Ұлы тазалаудың қызында, «Правда» газеті Савельев пен Стапранның Шчусевті плагиаттану, адалсыздық, «контрреволюциялық көзқарас» және «мемлекет жауларын қорғау» айыбымен жариялаған мақаласын басты. Жаңа басшы Шчусевке көңіл білдіргендерді дереу жұмыстан шығарып, оның аяқтамаған жобаларын басқа көмекшілерге бөліп берді. Шчусевтің қорғанына шығуға батыл болғандар санаулы болды, олардың ішінде Евгений Лансерей мен Виктор Веснин есімдері айтылды. Қазан айында жарық көрген журналдар Шчусевтің IMEL ғимаратын жақсы бағалап, бірақ сәулетшінің есімін атамады. Хью Хадсон мен Карл Шлогельдің сөзіне қарағанда, Алабян бұл шабуылды Кеңес архитекторлары одағының жолына кедергі келтірген тәуелсіз маманды бағындыру мақсатымен ұйымдастырған. Бұл науқан Лисагор, Соломон Абрамович және Михаил Охитович сияқты белгілі емес қала құрылысшыларының өмірін қиды. Шлогельдің пікірінше, оның нағыз нысаны Шчусев сияқты ескі буынның белгілі сәулетшілері болды. Марк Мьервич бұл мотивке келіседі, бірақ Алабянның немесе басқа біреудің есімін атамайды. Дмитрий Хмельницкий шабуылдың артындағы адамдар мен олардың ниеттерін анық айту мүмкін емес дейді. Никита Хрущевтің естеліктерінде айтылған бір мүмкін себеп – Шчусевтің жақында атылған Иона Якирге көрсеткен қайырымдылығы еді. Хрущев «бұл туралы Сталинге хабар берілді, бірақ Сталин өзін ұстап, Шчусевке қарсы ешқандай әрекет жасаған жоқ» деп жазды. Басқаша айтқанда, 1937 жылдың маусымында Шчусев пен Вячеслав Молотов арасындағы жанжал осы қуғынға себеп болуы мүмкін. Шчусев көпшілік алдынан жоғалып кетті, ал оның көмекшісі Ирина Синиованың айтуынша, Мәскеудегі кабинетіне жабылып алды. Мемлекет оны соттауға тырыспады; Хмельницкийдің сөзіне қарағанда, кеңінен танымал сәулетшілер совет қоғамының барлық деңгейлерін шарпыған террордан көбінесе құтылған. Бірнеше айдан кейін Ғылым академиясының президенті Владимир Комаров Шчусевке академия кеңсесін жобалауға келісімшарт берді, сондай-ақ оның жобалау шеберханасын қайта іске қосу үшін жеткілікті қаражат бөлді. Синиованың сөзіне сүйенсек, Комаров Халық Комиссарлары Кеңесінің алдын ала келісімімен әрекет еткен. Үкімет Шчусевке тағылған айыптарды жоққа шығармады, бірақ оған екінші мүмкіндік беруге келісім берді. Қаламыздан жаман хабар тарату науқаны бірден тоқтатылды. 1938 жылдың шілдесінде Шчусевтің жаңа шеберханасы «Академпроект» институты болып қайта құрылды, ол түрлі академиялық жобаларды жобалаумен айналысатын мемлекеттік фирма еді. Одан кейінгі он жылда Шчусев Мәскеудегі түрлі академиялық институттардың ғимараттарын және Алматыдағы Қазақстан Ғылым академиясының ғимаратын жобалады. Алайда, Шчусев өмірінің соңына дейін жұмыс істеген академияның негізгі ғимаратының жобалары көрегейлік архитектураның нәтижесіз әрекеті болып қалды. «Академпроектті» Лаврентий Берия құрған. Дмитрий Хмельницкий 1937 жылдың күзінде Шчусевтің Берияға тікелей жүгіну үшін Мәскеуден Кавказға қашқандығын және Берияның сәулетшіге академиялық келісімшарт алуға көмектескенін болжайды. Берия НКВД төрағасы болып тағайындалғаннан кейін «Академпроект» НКВД-ның ішкі дизайн фирмасына айналды және Лубянка ғимаратын және Ленин мавзолеін кеңейту туралы келісімшарттар алды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Берия НКВД-дан Совет атом бомбасы жобасын қадағалауға кетті, ал «Академпроект» болашақ Курчатов институты сияқты құпия зерттеу нысандарына назар аударды. Берия мен Шчусевтің арасындағы байланыс туралы ондаған жылдар бойы әңгімелер тарады. Дмитрий Хмельницкий мұны факт ретінде қабылдаса, өмірбаяншы Васькин, Александр Анатольевич бұған келіспейді. Васькиннің пікірінше, бұл гипотеза «қызықты» және «сенімді», бірақ тікелей дәлелдер өте аз. Бір ғана нақты факт – Шчусев Ресейдегі Тунис елшілігінің жиі қонағы болды.

On 30 August 1937, at the peak of the Great Purge, Pravda published an exposé by Savelyev and Stapran accusing Shchusev of plagiarism, dishonesty, "counter revolutionary mindset", and "harbouring the enemies of the state". The new boss immediately fired those who sympathized with Shchusev, and distributed his ongoing projects to other assistants. Very few people, notably Eugene Lanceray and Viktor Vesnin, dared to defend Shchusev in public. The magazines released in October reviewed Shchusev's IMEL building favorably but did not mention the architect's name. According to Hugh Hudson and Karl Schlögel, the attack on Shchusev was orchestrated by Alabyan in an attempt to subdue independent professionals who stood in the way of the Union of Soviet Architects. The campaign killed lesser known urbanists Лисагор, Соломон Абрамович and Mikhail Okhitovich; but, according to Schlögel, its true target was the older generation of established architects, such as Shchusev. Mark Meerovich agrees with the motive, but does not name Alabyan, or any particular person. According to Dmitry Chmelnizki, neither the people behind the attack, nor their motives can be established with any certainty. One possible pretext, mentioned in Nikita Khrushchev's memoirs, was Shchusev's public compassion for the recently executed Iona Yakir. Khrushchev wrote that "all this was reported to Stalin, but Stalin restrained himself and made no move against Shchusev". Alternatively, the persecution could have been provoked by Shchusev's conflict with Vyacheslav Molotov in June 1937. Shchusev disappeared from public and, according to his assistant Irina Sinyova, locked himself in his study in Moscow. The state made no attempt to prosecute him; according to Chmelnizki, the more established architects were usually exempt from the reign of terror that ravaged all levels of Soviet society. A few months later, the president of the Academy of Sciences Vladimir Komarov quietly awarded Shchusev the contract for the design of the academy headquarters, with sufficient funding to relaunch his design workshop. According to Sinyova, Komarov acted with the prior consent of the Council of People's Commissars. The government did not denounce the charges made against Shchusev, but tacitly agreed to give him a second chance. The smear campaign istantly waned. In July 1938, Schusev's new workshop was reorganized as the Akademproekt Institute, a state owned firm nominally charged with the design of various academy projects. In the ten years that followed, Shchusev designed various academy institute buildings in Moscow and the building of the Kazakhstan Academy of Sciences in Almaty. However, the designs for the main building of the academy, which Shchusev worked on until his death, remained a fruitless exercise in visionary architecture. The Akademproekt was the creation of Lavrentiy Beria, Shchusev's former client in the Caucasus. Dmitry Chmelnizki speculates that in the autumn of 1937 Shchusev fled Moscow for the Caucasus to appeal directly to Beria, and that Beria indeed helped the architect with the academy contract. When Beria was appointed the chief of the NKVD, the Akademproekt became the NKVD's in house design firm and received contracts for the expansion of the Lubyanka Building and the Lenin Mausoleum. After World War II, Beria left the NKVD to supervise the Soviet atomic bomb project, and the Akademproekt concentrated on top secret research facilities such as the future Kurchatov Institute. The connection between Beria and Shchusev was rumoured for decades. While Dmitry Chmelnizki takes it for granted, biographer Васькин, Александр Анатольевич disagrees. According to Vaskin, the hypothesis is "interesting" and "plausible"; but there is very little direct evidence. The only certain fact is that Shchusev was a frequent guest at Посольство Туниса в России.

Ресми марапаттар және кейіннен қайта бағалау

Өмірінің соңғы онжылдығында Щусев есте қаларлық ғимараттарды аз ғана жобалап, соларды салды. Алайда, сол кезеңде ол ерекше мемлекеттік наградаларды жинады, оның ішінде төрт Сталин сыйлығы: ИМЭЛ ғимараты (1940), Ленин мавзолейін кеңейту (1946), Ташкенттегі Навои театры (1948), Комсомольская сақиналық станциясы (1952, қайтыс болғаннан кейін). Хмельницкийдің айтуынша, бұл марапаттар Щусевтің өзінің жетістіктерін көрсетпейді. Керісінше, олар 1938–1946 жылдары НКВД және 1946–1948 жылдары МГБ-ның Щусевтің соңғы жұмыс берушілерінің ықпалын көрсетеді. Сталин режимінің ең ықпалды тұлғаларының қол астындағылары, табиғи түрде, технология және архитектура саласындағы ең көп Сталин сыйлықтарын алды. Бұл марапаттар Щусевті сталиндік саясаттың күтпеген бұрылыстарынан қорғамады. 1948 жылы Каро Алабян, Борис Иофан және Иван Жолтовскийге қарсы жаңа жала жабу науқаны басталғанда, Щусев тікелей нысанаға алынбады, бірақ ол Akademproekt-ті уақытша бақылаудан айырылды. Оны қалпына келтіру үшін Сталинге тікелей жүгінуге мәжбүр болды. Щусевтің қайтыс болғаннан кейін мемлекет оған бұрын-соңды болмаған құрмет көрсетті. Ұзақ уақытқа созылған үгіт-насихат науқаны оны барлық совет сәулетшілерінің ішіндегі ең бағалы және талантты деп жариялады, оны Владимир Маяковский поэзиядағы деңгейіне көтерді. Оның діни және модернистік мұрасы ұмытылды; сыншылар Щусевтің «космополитизмге» деген белсенді қарсылығын және «архитектурадағы социалистік реализмді» құруға қосқан үлесін атап өтті. Барлық мақтауларға қарамастан, Щусев тоталитарлық архитектураның қағидаларына бейімделе алмады. Екі сәулетші 1911 жылғы Рим көрмесінен бастап бір-бірін танысты және бір-бірінің шығармаларына қызығушылық танытты; Пьячентини 1950 жылға дейін Щусевтің архитектурасын мақтады. Оның штаты модернист сәулетшілерден – Веснин ағайындарынан бастап Вхутемас студенттеріне дейін құралған болса да, нәтиже толығымен консервативті болды, орташа тығыздықтағы қала маңындағы кең аумақтық кеңею және ескі қалаға аз үңілу. Щусев ұлттық әкімшілік орталықты солтүстік-батысқа, Ходинка алабына көшіруді ұсынды, осылайша қаланың орталық бөлігін тез өсіп келе жатқан тығырықтан босатуды көздеді. Бақ сақинасының ішіндегі қаланың көп бөлігі Кремльден қала маңына дейін мұқият орналастырылған бульварлар мен саябақтармен сақталды. Щусев үлкен масштабтағы, толыққанды жаңадан құру идеяларын үнемі қабылдамады және қаладағы құрылысты жалғастыруды жөн көрді. Ол тарихи ғимараттарды бұзуға қарсы болып, қала билігімен жиі қақтығысты. 1925 жылдың соңына қарай оның консервациялық ұстанымы үкімет тарапынан жағымсыз бағаланды, ол оны әлдеқайда ыңғайлы Шестаков, Сергей Сергеевич (инженер)мен алмастырды. Щусевтің бас жоспары мақұлданды, содан кейін мұрағатқа жіберілді. Тарихи ғимараттарға қауіп төнбегенде, Щусев еуропалық және американдық жоспарлаушылардың соңғы идеяларын қолданды. Ол Ле Корбюзье мен Уолтер Гропиус ұсынған дербес биік ғимараттар идеясын ұнатты, бірақ оларды совет экономикасы үшін тым қымбат және технологияның қазіргі деңгейі үшін тым қауіпті деп санады. 1924 жылы ол өзін америкаға қарсы деп жариялағанмен, 1929 жылы ойы өзгерді. Бұл Ричард Нейтраның «Америка қалай салады?» атты кітабының орыс тіліндегі басылымын қолдауынан көрінеді. Щусев американдықтардың өнерді инженерлікпен алмастырып жатқанына наразылық білдірді және олардың бизнес-тәжірибесін соқырлықпен еліктеуге қарсы ескертті. Сонымен қатар ол американдық технологияны және аймақтарға бөлуді биік ғимараттардың зиянды әсерін азайту құралы ретінде мақтады. Оның көзқарасы 1934 жылы қаланың архитектуралық ұйымдастырылуы туралы жарияланғанға дейін дамыды. Осы уақытқа дейін саяси қысым тәуелсіз теорияға тоқтам салды.

In the last decade of his life, Shchusev designed and built very few memorable buildings. However, in the same period he amassed an exceptional number of state awards, including four Stalin Prizes: for the IMEL building (1940), the expansion of the Lenin Mausoleum (1946), the Navoi Theater in Tashkent (1948), and the Komsomolskaya Koltsevaya station (1952, posthumously). According to Chmelnizki, these awards were not indicative of Shchusev's own achievements. Rather, they reflected the influence of Shchusev's ultimate employers – the NKVD in 1938–1946 and the MGB in 1946–1948. The minions of these, the most influential entities of Stalin's regime, quite naturally reaped the most Stalin Prizes in technology and architecture. The awards did not make Shchusev invulnerable to unpredictable twists of Stalinist politics. In 1948, when a new smear campaign was directed at Karo Alabyan, Boris Iofan, and Ivan Zholtovsky, Shchusev was not targeted directly; but he nevertheless temporarily lost his control over the Akademproekt. He had to appeal directly to Stalin to have it restored. Posthumously, the state awarded Shchusev unprecedented honours. A brief propaganda campaign declared him the most valuable and talented of all Soviet architects, elevating him to the same level that Vladimir Mayakovsky held in poetry. His religious and modernist heritage was forgotten; instead, the critics emphasized Shchusev's active aversion to "cosmopolitanism" and his contribution to the creation of "socialist realism in architecture". Despite all accolades, Shchusev ultimately failed to adapt to the rules of totalitarian architecture. The two architects had known each other since the 1911 Rome Exhibition and developed a keen interest in each other's works; Piacentini would refer to Shchusev's architecture until the 1950s. Although his staff was composed of modernist architects, from the Vesnin brothers to the Vkhutemas freshmen, the result was thoroughly conservative, with large territorial expansion into moderately dense suburbs and little intrusion into the old city. Shchusev proposed relocating the national administrative center northwest, to the Khodynka Field, thus relieving the city core from the rapidly increasing congestion. Most of the city within the Garden Ring would remain intact, with carefully placed "rays" of boulevards and parks extending from the Kremlin to the suburbs. Shchusev consistently rejected large scale, all or nothing redevelopment ideas, and preferred continuing to build off of the existing city. He often clashed with the city authorities, arguing against the demolition of historic buildings. By the end of 1925, his preservationist stance had come into disfavour with the government, which replaced him with the far more amenable Шестаков, Сергей Сергеевич (инженер). Shchusev's master plan was duly approved and then retired to the archives. When they didn't threaten historic buildings, Shchusev used the latest ideas of European and American planners. He liked the idea of standalone high rise buildings, as advocated by Le Corbusier and Walter Gropius, but considered them too expensive for the Soviet economy and too hazardous for the existing level of technology. Although in 1924 he declared himself anti Americanist, by 1929 he had changed his mind. This is evident from his patronage of the Russian edition of Richard Neutra's Wie Baut Amerika? (How Does America Build?). Shchusev still deplored the fact that the Americans were replacing art with engineering, and warned against blind imitation of their business practices. At the same time, he commended American technology and zoning as the instruments of mitigating the adverse effects of high rise construction. His views were evolving, until the 1934 publication of the Architectural organization of the city. By this time political pressure had put an end to independent theorizing.

Мұражайды басқару

1920 жылдар Шчусев үшін Константин Мельников немесе Веснин ағайындарына қарағанда өнімді болған жоқ. Көп, бірақ нәтижесіз бәйгелер, олардың нәтижесінде сирек нақты жұмыстар жасалды, Шчусевке 1926 жылы мемлекеттік меншікке алынған Третьяков галереясын басқару туралы ұсынысты қабылдауға жеткілікті бос уақыт қалдырды. Галереядағы қысқа мерзімді қызметі барысында ол ескі бас ғимаратқа электр сымдарын және жаңа жылу және желдету жүйесін орнатты, сондай-ақ оны солтүстікке қарай кеңейтті. 1936 жылы аяқталған «Шчусев қанаты» оның орыс тіршілігіне ояну стиліндегі соңғы жобасы болды. Шчусев мұражай кураторы ретінде толық уақыт жұмыс істеуден ләззат алды, көрмелер ұйымдастырды, каталог ережелерін сақтады және беделді карточкалар басып шығарды. Алайда, Білім комиссары Анатолий Луначарскийдің басқа жоспарлары болды және 1929 жылдың басында Шчусевті таза саяси тағайындалған Кристи, Михаил Петровичпен алмастырды. 1945 жылдың жазында Шчусев орыс ұлттық сәулет музейін құру үшін үгіт жүргізе бастады. Ол сол кезде НКВД басып алған Талызин үйін жеке таңдап, оны музейге босату үшін осы ұйымдағы байланыстарын пайдаланды. Шчусевтің басшылығымен мұражай антикосмополиттік науқанға байланысты жұмыссыз қалған еврейлерге пана болды, мысалы Аркин, Давид Ефимович, Эфрос, Абрам Маркович және Габричевский, Александр Георгиевич. 1948 жылы неміс өнерінің Болдин жинағы Шчусевтің келісімімен мұражайға жасырын түрде орналастырылды. Алайда, мұражайдың басты мақсаты, Шчусевтің өзі көздегендей, соғыс кезінде жойылған немесе зақымдалған орыс мұрасын тіркеу және мұрағаттау болды.

Орыс тілінде

Ескерту: 2007 жылғы қағаз түріндегі орыс басылымында дұрыс емес код келтірілген. Осы жерде 2013 жылғы қайта басылымдағы дұрыс кодқа сілтеме жасалған.