Кіріспе

Сталиндік билік кезінде іске асырылмаған кеңес жобасы. Кеңестер сарайы (Дворец Советов, Dvorets Sovetov) – Мәскеудегі Құтқарушы Мәсіх соборының қиратылған орнында саяси конгресс орталығын салу жобасы. Сарайдың басты міндеті – кең және биік залда 20 000-нан астам адам отыратын Жоғарғы Кеңес сессияларын өткізу болды. Егер салынған болса, бұл биік сарай әлемдегі ең биік құрылысқа айналар еді, ал ішкі көлемі Американың ең биік алты көк үйінің жиынтық көлемінен де асып түсер еді. Бұл кеңес мемлекеті үшін, әсіресе, үгіт мақсатында маңызды болды. Борис Иофанның 1931-1933 жылдар аралығында өткен төрт архитектуралық конкурста жеңіске жетуі совет архитектурасындағы радикалды модернизмнен Сталин архитектурасын сипаттайтын монументалды тарихилыққа қарай күрт өзгеруді білдірді. Иофан, Владимир Щуко және Владимир Хелфрейх жасаған түпкілікті жоба 1933-1934 жылдары жасалды және 1937 жылы соңғы нысанына келді. Владимир Лениннің мүсінімен көмкерілген қабырғалы цилиндрлердің үйлесімді тізбегі Арт-Деко және неоклассикалық стильдерін қазіргі американдық көк үй технологиясымен үйлестірді. Жұмыс 1933 жылы басталды, ал іргетасы 1939 жылдың қаңтарында аяқталды. 1941 жылдың маусымындағы неміс шапқыншылығы жобаны тоқтатты. Инженерлер мен жұмысшылар қорғаныс жобаларына жұмылдырылды немесе әскерге алынды, орнатылған металл конструкциялар 1942 жылы бекіністер мен көпірлер үшін демонтаждалды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Иосиф Сталин сарайға деген қызығушылығын жоғалтты. Иофан бірнеше түзетілген, кішірейтілген жобалар жасады, бірақ жобаны қайта жандандыра алмады. Сталиннің қайтысынан кейін ұсынылған, "Воробьевы горы" (Спарроу-Хиллз) төбесіндегі Советтер сарайының балама жобасы архитектуралық конкурс кезеңінен әрі жүрмеді.

Бастауы (1922-31)

1922 жылғы 30 желтоқсанда Кеңестердің бірінші жалпыодақтық съезі Кеңес Одағының құрылуын жариялады. Сол күні Сергей Киров жаңа ұлттық конгресс орталығының құрылысын ұсынды, және съезд оны мақұлдады. Ресми советтік түсіндірме бойынша, осылайша Кеңестер сарайының тарихы басталды. Съезге дейін, 1919 жылғы қаңтар-мамыр айларында Петроградта "Еңбек сарайы" үшін архитектуралық конкурс өткізілді; 1922 жылғы қазан айында Мәскеу архитектуралық қоғамы сол Сергей Киров қолдаған басқа "Еңбек сарайы" үшін конкурс жариялады. Екі жобаның да кез келген масштабтағы конгресс өткізуге жеткілікті сыйымдылығы болды, бірақ соғыстар мен революциядан қираған елде ешқайсысы іске аспады. Революциядан кейінгі орыс тілінде "сарай" (дворец) сөзі көңіл көтеру және басқару функцияларын біріктіретін көп мақсатты қоғамдық ғимаратты білдірді; уақыт өте келе басқару функциясы басымдық алды. Бұл сөз саяси лидерлердің резиденцияларына қолданылмады, олардың жеке өмірі құпия сақталды. 1920 жылдары шағын "еңбек сарайлары" немесе "мәдениет сарайлары" салынып жатты. Ұлттық сарай өте үлкен, әсерлі және технологиялық жағынан жетілген болуы керек еді. Ұлттық басқару орталығының (бастапқыда Коминтерн ғимараты) үстіне Лениннің алып мүсінін орнату идеясы 1924 жылы ВХУТЕМАС аспиранты Виктор Балихин ұсынғанмен байланысты: "Аркалық шамдар ауылдарды, қалаларды, саябақтар мен алаңдарды жарықтандырып, түнде де Ленинге құрмет көрсетуге шақырады". Бұл ұсынысты кейін Балихин басқарған рационализм қозғалысы АСНОВА танымал етті, бірақ ол көпке танылмады. "Конгресс үйін" (Дом съездов) салу туралы шешім 1930 жылдың соңында немесе 1931 жылдың басында қабылданды және 1931 жылдың ақпанында жарияланды. Бұл шешімге қандай күштер әсер еткенін анық айту қиын. Дмитрий Хмельницкий жобаның жалғыз бастамашысы Сталин болды деп санайды, ал Сергей Кузнецов бұл идеяны Алексей Рыков ұсынды деп қарсылық білдіреді. "Конгресс үйі" 1931 жылы Мәскеуде іске қосылған үш ірі жобаның біріншісі болды, бұл Мәскеу каналы мен Мәскеу метросынан бұрын болды. Бастапқы жоспар қарапайым болды, архитекторлар мен саясаткерлер ғимаратты 1933 жылы аяқтауға болатынына сенді. Алайда, екі топтың да шексіз амбициялары көлемін, ауқымын және құнын бірнеше есеге арттырды. 1931 жылдың жазында жоба "Советтер сарайы" деп қайта аталды.

Сәулетші

1931 жылдың ақпан айында үкімет үш деңгейлі жоба басқару құрылымын құрды. Құрылыс Кеңесі Климент Ворошилов төрағалығымен, кейін Вячеслав Молотов төрағалығымен құрылған саяси комитет болды; ол Сталин мен Политбюро қабылдаған шешімдерді жариялау үшін құрал ретінде қызмет етті. Төменгі Құрылыс Басқармасы (USDS) – Крюков, Михаил Васильевич (архитектор) (төраға), Борис Иофан (бас сәулетші), Герман Красин, Лолейт, Артур Фердинандович және Иван Машковтың нақты жоба басқару тобы болды. USDS тәжірибелі сәулетшілер, суретшілер мен инженерлерді қамтитын Техникалық Кеңесті тағайындады және бақылады. USDS-тің екінші тұлғасы болған Борис Иофан дереу бас сәулетшінің атағы мен рөлін қабылдады. Италиядан жақында оралған және итальян сәулетшісі Армандо Брасинидің ұзақ уақыт шәкірті болған Иофан Кеңес сәулетшілер қауымдастығында ерекше тұлға болды және ешқандай топқа міндеттеме берген жоқ. Ол сондай-ақ партия элитасының сенімді адамы болды, әсіресе Алексей Рыков пен Авел Енукидземен тығыз байланыста болды. Оның кеңес мемлекеттік тапсырыс берушілерімен жұмысы 1922 жылы Римде басталып, 1920 жылдары бұрын-соңды болмаған және әлі түсініксіз қарқынмен жалғасты. 1931 жылға қарай ол жоғары беделді жобаларды аяқтағандығын дәлелдеді, соның ішінде Мәскеудегі ең ірі заманауи зал – Ударник (кинотеатр) бар үлкен үй. Сталин, әрине, Енукидзенің ұсынысымен Иофанның тағайындалуын мақұлдады. Иофанмен жұмыс істеу қиын болды, ол Крюковты отставкаға кетуге мәжбүр етті. 1931 жылдың күзінде USDS төрағалығы партия аппаратшысы Михайловқа, Василий Михайловичке (партийный деятель) – сәулетшінің бұрынғы басшысына, үйдегі үй жобасы бойынша өтті. Крюков, Михайлов, Рыков, Енукидзе және Иофанның еврей антифашистік комитетіндегі әріптестері Сталиннің тазалауларында қаза табады, бірақ «батылмайтын» сәулетші зардап шекпей аман қалды және кінәлі байланыстарына қарамастан кеңсесін сақтап қалды. Иофан сәулеттік конкурстардың шарттарын дайындады және USDS-тің барлық құжаттарын бақылады, бұл оған кез келген әлеуетті бәсекелеске қарағанда үлкен артықшылық берді. Бұл айқын мүдделер қақтығысы конкурстардың Иофанның пайдасына жасалғандығы туралы күмәндік тудырды, немесе ол бастапқыда таңдалған сәулетші болды және конкурстар жай ғана айла-шарғы болды. 2010 жылдары мұрағаттық зерттеулер бұл гипотезаны растады, кейіннен Иофанның өмірбаяндары Мария Костюк, Дмитрий Хмельницкий және Сергей Кузнецов қолдады. 1931 жылдың 6 ақпанында Иофан алдын ала белгіленген нәтижемен үш кезеңді, тоғыз айлық консультация кестесін жасады. Бұл жоспар көп ұзамай сәулеттік конкурстар сериясында іске асырылды, онда Иофан жұрт алдында «теңдер арасында бірінші» (primus inter pares) рөлін, ал сахна артында «күшті шешім қабылдаушы» (éminence grise) рөлін атқарды. Кузнецовтың сөзіне сүйенсек, Иофан байқауларды өз пайдасы үшін бастады және басқарды, күмәнданбаған әріптестерінен еркін идеяларды жинады. Ол уақытша орын ұстаушы болуға келіспеді және өзінің жетекшілігінен ешкімге беруге ниеттенген жоқ.

Орналасу орнын таңдау

1931 жылдың наурыз айында Құрылыс кеңесі Кремль мен Қызыл алаңнан солтүстік-батысқа қарай бірнеше жүз метр қашықтықтағы бұрынғы Охотный Ряд көшесіндегі базар орнында ықшам жерді таңдады. Ірі немесе құнды ғимараттар болған жоқ; қазіргі төмен қабатты ғимараттарды бұзу және олардың тұрғындарын көшіру аз уақыт пен күш-жігерді қажет етті. Сол жақтағы архитектуралық топтар бұл экономикалық тұрғыдан тиімді таңдауға бірден қарсы шықты. Сәуір-мамыр айларында Техникалық кеңес түрлі нұсқаларды қарастырып, Охотный Ряд орнын таңдап алуды бекітті. Молотов пен Ворошиловтың пікірі басқаша болды. 25 мамырда Политбюро Молотов пен Ворошиловтың кеңесімен Мәсіх Құтқарушы соборының орнына дауыс берді. Ханнес Мейер мен ASNOVA бұл нұсқаны қолдады. Иофан барлық баламаларды алдын ала құпия зерттеген және собор орнын өте қолайлы деп тапқан. Ол кең аумақты бұзуды талап ететін және бұрыннан белгісіз техникалық қиындықтар тудыратын, бірақ ең үлкен аумақ болатын және Иофанның үйімен үйлесімді визуалды ансамбль құрайтын жер еді. Техникалық кеңестің көп бөлігі келіспеді. 30 мамырда олар Зарядье немесе Болотная алаңындағы жерлерді екінші жақсы балама ретінде ұсынды; собор орны ең қолайсыз деп саналды. Басқарғысыздықтан шаршаған Ворошилов тәуелсіз мамандарды Сталинмен кездесуге шақырды. 1931 жылдың 2 маусымында Сталин, Молотов, Каганович, Ворошилов, Мейер және Техникалық кеңестен таңдалған сегіз сәулетші Кремльде жиналды, онда Сталин собор орнының пайдасына аргументтерін ұсынды. Каганович православие қасиетті орнының қиратылуы антисемиттік наразылық тудыруы мүмкін деп қорқып, Sparrow Hills орнын ұсынды, бірақ Сталиннің көзқарасы басым болды. Тарихшылар бұл кездесудің мағынасын әртүрлі түсіндіреді. Кузнецовтың сөзіне қарағанда, шешім әлі бекітілмеген, сәулетшілер басқа жерлерді ұсынуға мүмкіндік болған. Сона Хойсингтонның пікірінше, шешім түпкілікті болған, бірақ оның басты мақсаты сарай емес, соборды жою болған, жоба саяси мәлімдеме ретінде жасалған, алдын ала тиімділігі зерттелмеген және экономика ескерілмеген. Хмельницкийдің айтуынша, бұл шешім түпкілікті болды және сталиндік архитектураның дамуындағы алғашқы қадам болды. 1931 жылдың 5 маусымында Политбюро шешімді бекітті. Желтоқсан айында собордың қиратылған қаңқасы көпшілік алдында жарылды. Охотный Ряд орны да Еңбек және қорғаныс кеңесінің ғимаратын (1932–1935) және Аркадий Мордвиновтың Тверская көшесіндегі тұрғын үй кешенін (1937–1939) салу үшін бұзылды. Мәдени мұраны жою идеясы Кеңес үкіметі үшін жаңалық емес еді, өйткені 1927 мен 1940 жылдар аралығында Совет Одағындағы православие шіркеулерінің саны 29 584-тен 500-ге дейін төмендеді (1,7%), себебі олар бұзылды немесе зайырлы ғимараттарға айналдырылды.

Алдын ала тур (ақпан-шілде 1931 ж.)

1931 жылдың сәуірінде таңдалған сәулетшілер мен сәулет топтары алғашқы алдын ала конкурс шарттарын алды. Иофан дайындаған және Крюков қол қойған нұсқауда болашақ сарайдың монументалдығы мен ерекшелігі баса көрсетілді: ол кез келген қазіргі қоғамдық ғимараттан түбегейлі өзгеше болуы керек еді. Бұл жобалар кәсіби мамандар емес, саясаткерлер тарапынан бағаланатынын, олардың ешқандай кәсіби топпен келіспейтінін нақты білдірді. Маусым айының соңына қарай USDS барлық белсенді бағыттарды, сондай-ақ Иофан мен оның інісі Дмитрийді қамтитын 15 жұмысты жинады. Көпшілігі, Иофандар сияқты, модернистік сәулетке ұмтылды. Иофан түрлі нұсқаларды қарастырды және собор алаңының солтүстік-оңтүстік осі бойында орналасқан ғимараттардың кең кешенін құру үшін ықшам орталықтандырылған жоспарларды қабылдамады. Екі зал осінің екі шетінде орналастырылды, арасында кең ішкі аулалар мен биік, тар мұнара болды. Бұл жоба замандас бақылаушыларға ұнаған жоқ. USDS нақты жеңімпазды анықтамады, бірақ Генрих Людвигтің Ленин мавзолеін бесбұрышты кеңейткен, стильдік элементтері жоқ жұмысын сақтықпен мақтады.

Халықаралық байқау (1931 жылдың шілдесі - 1932 жылдың ақпаны)

1931 жылдың 18 шілдесінде USDS ашық, халықаралық конкурс жариялады, өтініштерді қабылдау 20 қазанға дейін (кейін 1 желтоқсанға дейін ұзартылды) белгіленді. Қыркүйек айында USDS талаптарды өзгертіп, сарайдың дизайны жеке сәулетшіге, топқа немесе фирмаға берілмейтінін түсіндірді. USS ешбір топтың жобаның беспрецеденттік қиындықтарын жеңе алмайтынын, оның үшін "Совет қоғамының барлық тірі шығармашылық күштерінің" бірлескен еңбегі қажет екенін мәлімдеді. Бұл хабар бұрынғы тәуелсіз кәсіби қауымдастықтың ұлттандырылуының жақын уақытта болатынын көрсетті, бірақ Иофан, Алабян немесе Щусев сияқты партияның ішкі шеңберіндегілердің өзі де нәтижесін болжамады. Конкурстың тағы бір жасырын мақсаты – Германиядағы "Бұзылған өнер" кампаниясы сияқты, қанағаттандырмайтын архитектураны басу – жеңімпаздарды жариялау алдында Алексей Толстой (тағы да партияның ішкі шеңберіндегі адам) ашты. Толстой архитекторларды готикалық архитектураның, "американдық көкжайлардың" және "Корбюзье стилінің" енді қажетсіз екені туралы ескертті. Молотов төрағалық еткен сарапшылар кеңесіне 112 қысқаша ұсыныс және 160 толық жоба келіп түсті, оның ішінде 24 шетелдік сәулетшілерден. Ле Корбюзье, Вальтер Гропиус немесе Эрих Мендельсон сияқты белгілі тұлғалар Иофанның шақыруымен алдын ала іріктелді және белгілі бір төлеммен шақырылды. Армандо Бразини ақысыз ұсыныс беруге келісті. Кәсіби тұрғыдан алғанда, ең жақсы ұсыныс Ле Корбюзьеден келді. Совет баспасөзі оның инновациялық, логикалық және ыңғайлы жоспарын 1940 жылға дейін мақтады, бірақ қазылар алқасы ең биік экзоскелеттің, атқа орналасқан шатырды қолдауы Мәскеудің орталық бөлігіне сәйкес келмейтінін сезінді. Әділқазылар алқасы таңдаған он алты жобаның көпшілігі модернистік рухта болды, бірақ ең үздік үш жеңімпазды таңдау барлық қатысушыларды таң қалдырды және ұялтып жіберді. Политбюро шешімді құпия түрде қабылдады, ал Құрылыс кеңесі оны бес күннен кейін, 1931 жылдың 28 ақпанында жариялады. Үш жүлде Борис Иофанға, Иван Жолтовскийге және дерлік белгісіз британдық-американдық өзіндік үйренген Гектор Гамильтонға берілді. Иофан өзінің бұрынғы ұсынысының қайта қарастырылған нұсқасын ұсынды, ол Мәскеу өзені бойымен қайта бағытталды. Жоба бұрынғы конструктивистік жаңалықтан бас тартты. Бас залдың пішіні параболалық күмбезден жазық цилиндрлер жиынтығына өзгерді және, Кэтрин Зубовичтің сөзіне сүйенсек, "итальяндық стильге" ие болды. Ле Корбюзье оны "балалық мегаломания" деп жек көреді. Иван Жолтовский итальяндық Ренессансты Фарос маяғымен және Колизеймен керемет үйлестірді. Гамильтонның арт-деко жобасы әсерлі болмаса да, үш жобаның ішіндегі ең үйлесімдісі болды. Мәскеуде ешқашан болмаған Гамильтон модернистік және тарихи стильдерге сілтеме жасаудан әдейі сақтанды. Өзенге қарап тұрған симметриялық, қабаттасқан тіктөртбұрыштар мен жарты цилиндрлердің қатары біркелкі ақ тік пилондармен әшекейленді. Гамильтонның жобаларындағы "қабырғалы стиль" Брежнев кезеңіндегі барлық советтік қоғамдық ғимараттарын еске салады. Бұл, әрине, Гамильтонның өнертапқырысына ғана тән емес: Алексей Душкин, Иосиф Лангбард, Дмитрий Чечулин және Иофанның өзі де американдық арт-деконың негізгі элементі болған ұқсас қабырғалы қасбеттерді қолданды. Еуропалық солшыл архитекторлар бұл фактіні қабылдай алмады және тікелей Сталинге жүгінді. Халықаралық заманауи архитектура конгресінің (CIAM) басшылары конкурстың өнер емес, саясат мәселесі екенін және Сталиннің соңғы сөзді айтатынын жақсы түсінді. Олар диктатормен ынтымақтасуға дайын болды, бірақ оның өз жоспарлары бар екені белгілі болғанда, олар өздерін алданған сезінді. Олардың хабары Совет Одағына барлық қолдауды тоқтату туралы ультиматумға тең болды. Сталин бұл хаттарды оқыған-оқымағаны белгісіз, бірақ қажетсіз "одақтастардың" кетуі оған әлдеқайда қолайлы болды.

Үшінші және төртінші турлар (1932 жылдың наурызынан 1933 жылдың ақпанына дейін)

Үшінші, жабық, бәйге 1932 жылдың наурыз-шілде айларында 12 шақырылған архитекторлар тобы арасында өтті. Ашық бәйгенің тоғыз жүлдегерінен басқа, Михайловтың өтініші бойынша, USDS сонымен қатар белгілі конструктивистер мен рационалистерді шақырды. Ленин кітапханасындағы жұмысы үшін сыйлық ретінде екі болашақ автор – Владимир Щуко мен Владимир Хелфрайх шақырылды. USDS барлық архитекторлардан шіркеу архитектурасына елікпеу үшін, кең жайылған, төменгі дизайнды тастап, бір биік, тығыз және монументалды құрылымға көшуді талап етті. 15 000 адам сыятын бас зал Кремльге қарап тұруы керек еді. Гинцбург пен Ладовский командалары модернистік идеяларға адал болды. Каро Алабян және компания өзен бойында үш "мұржасы" бар "мемлекеттік кеме" сияқты әсерлі және жаңа модернистік дизайн жасады. Басқа архитекторлар нұсқауларды орындап, шағын, монументалды, бірақ әсерсіз ұсыныстар ұсынды. Иофан төрт цилиндрден тұратын, ақ "қабырғалы стильдегі" пилондармен оралған биік үймеге келісті. Қазылар алқасы жеңімпазды анықтаудан бас тартып, тағы бір бәйге турында жариялады. Сталин, керісінше, Каганович, Молотов және Ворошиловқа "Иофанның жоспары сөзсіз ең жақсы" деп жеке хабарлап, қажетті өзгерістердің тізімін жасады. Сталин Жолтовскийдің ("Нұхтың кемесіне ұқсайды") және әсіресе Щусевтің ("Собордың өзі, бірақ айқышсыз. Мүмкін, Щусев кейінірек айқыш қосуды үміттенеді") баламалы жобаларын сынады. Төртінші және соңғы бәйге бес команданың арасында 1932 жылдың тамызынан 1933 жылдың ақпанына дейін өтті. Бұл жолы барлық ұсыныстар композициялық тұрғыдан өте ұқсас болды, бірақ стильдік тұрғыдан әртүрлі еді. 1933 жылдың 10 мамырында Политбюро Иофанның пайдасына соңғы шешімін жариялады. 1940 жылы жарияланған ресми мәлімдемеде бұл ұсыныс Сталиннің жеке бастамасы ретінде көрсетілді. Молотов күмәнданды, өйткені Лениннің бейнесі басты алаңнан көрінбейтінін, бірақ Сталин мен Ворошиловқа мойынсұнуға мәжбүр болды. Андрей Бархиннің сөзіне сәйкес, төртінші кезеңнің нақты мақсаты стильдік таңдауды екі нұсқаның біріне дейін тарылту болды: тарихи үлгіні ұстану немесе мүлдем жаңа нәрсе жасау. Иофан екі тарапқа да сай келді: оның ұсынысы жаңа болғанымен, ол әртүрлі анықталатын прототиптердің қоспасы еді. Иофанның өзі оның дизайнының екі негізгі шабыты Пергам алтары мен Виктор Эммануэль II монументі екенін айтты, ол өз кезегінде Пергам алтарынан шабыттандырылған. Иофан үшін бұл таңдау табиғи болды, өйткені ол Римде тұрғанда Витторианоны жиі көрген және оның жасаушыларының бірі Манфредо Манфредиден оқыған. Басқа анықталатын және даусыз дизайн – бұл басқа совет архитекторлары қолданған сыртқы қабырғалардың "деко стилі". Үлкен залдағы күмбез Бреслаудағы жүз жылдық залынан шабыттандырылды. Аз түсінікті, болжамдық көздер Фриц Лангтың "Метрополис" және Афанасиус Кирхердің "Туррис Бабел" шығармаларына дейін жетеді.

Табыс пен түсіндірме

Байқау кезеңінде мемлекет бұрын тәуелсіз болған сәулет мектептерін таратып, барлық сәулетшілерді мемлекеттік жобалау компаниялары мен КСРО Сәулетшілер одағының құрамына біріктірді. 1932 жылдың соңына қарай модернистік сәулет, оның ішінде конструктивизм, рационализм (архитектура) және формализм бағыттары тоқтатылып, дамып келе жатқан сталиндік сәулетке жол берді. Бұрынғы модернистік жобалар біртіндеп аяқталып, көбінесе жаңа саясатқа сәйкес "жетілдірілді". Сәулетшілер кем дегенде 1935 жылға дейін модернистік жобаларды жасап, жариялай берді, бірақ мұндай ұсыныстар іске аспады. 1932 жылдың жазында Новосибирскіге келген Рудольф Вольтерс, ол келген кезде облыстық партия басшылары Мәскеуден "классикалық стильде" ғана салу туралы бұйрық алғанын хабарлады. Бірақ ұлттық деңгейде мұндай бұйрықтар ресми түрде жарияланбады, бұл өзгеріс кәсіби ортада табиғи даму ретінде көрінді. Кеңес, орыс және шетелдік авторлардың көпшілігі, Антония Канлиффтен басқа, бұл байқаулардың модернизмді қасақана қабылдамау және монументалды тарихилыққа басымдық беру мақсатында өткізілгенін айтады. Бұл байланыс әрқашан ашық болған, бірақ әртүрлі интерпретацияларға түскен. 1930 жылдардағы кеңестік авторлар көбінесе "халықтың әл-ауқатын жақсартуға" шақырды. Конструктивизм уақытша, төмен құнмен жасалған сәулет ретінде ұсынылды. 1920 жылдардағы қиындықтарды жеңгеннен кейін "халық" (яғни коммунистік мемлекет) уақытша шешімдерден бас тартып, "сапалы" сәулетті дұрыс бағалады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін "халықтың әл-ауқаты" ең төменгі деңгейге жетті, ал кеңес сыншылары соған сәйкес өз ұстанымдарын өзгертті. Олар модернизмді капиталистік Батыстың жауыз, бұзық ықпалы ретінде көрсетіп, партияның оны тез арада анықтап, жойғанын айтты. Бұл реформа 1930 жылдардағы партия шешімдері арқылы жүзеге асырылды, ол USDS халықаралық байқауды қарап шығудан басталды. 1950-1960 жылдары модернизм Кеңес мемлекетінің ресми стиліне айналды, ал тарих қайта жазылып, партияның ақталуына бағытталды. Кеңес теоретиктері 1930 жылдардағы сәулетшілердің конструктивизмді өз еркімен тастап, содан кейін жаңа монументалды стильді өздері жасағанын дәлелдеді. Сталиндік сәулеттің "артықшылықтары" сәулетшілердің кінәсінде болды. Кәсіпқорларға мұқият кеңес берген партия, салынған нәрсе үшін жауапкершілік алмайды. Осы баяның жеңілдетілген нұсқасы 2000 жылдарға дейін сақталды, әсіресе Хан Магомедов пен Селим Омарович еңбектерінде. Батыс авторлары да 2000 жылдары Харальд Боденшац пен Кристиан Пост жариялағанға дейін сенімді түсіндірме ұсынған жоқ. 1990 жылдардың соңында Дмитрий Хмельницкий басқаша түсіндірме ұсынды. Оның пікірінше, байқаулардың ұйымдастырылуы Сталиннің жеке саяси провокациясы болды. Бастапқы, өзін-өзі білім беру кезеңінде Сталин барлық белсенді сәулет мектептерін зерттеп, жақын арада ресми стильге айналатын бағытты таңдады. Содан кейін ол сәулет мамандығының әлеуметтік мәртебесін және өзін-өзі бағалауын төмендетіп, мемлекеттендіруге жағдай жасады. Соңында, ол сәулетшілерді фирмаларға, топтарға және қозғалыстарға біріктіретін байланыстарды жойды. Нәтижесінде, бұрынғы әртүрлі және тәуелсіз кәсіби қауымдастық мойынсұнғыш адамдардың біртекті массасына айналды. Анна Селиванова кейінірек осыған ұқсас теорияны жариялады. Сергей Кузнецов сияқты қарсыластар Сталиннің жеке қатысы туралы дәлелдер жеткіліксіз екенін айтады. Кеңес БАҚ-та жарияланған мәтіндер мен цитаталар өте аз. Политбюроның хаттамаларында және Сталин кеңсесінің Кремльдегі журналдарында сарайға қатысты ақпарат өте сирек кездеседі. Хмельницкий керісінше, осы Политбюроның дәлелдерін маңызды деп бағалайды. Кузнецовтың пікірінше, сәулетшілік қиянаттарға қарағанда, отын жеткізу сияқты қарапайым мәселелер маңыздырақ болды. Бірнеше рет жарияланған кездесулерден басқа, Сталиннің сәулетшілерді Кремльге шақырғанына ешқандай дәлел жоқ. Сталинмен үнемі сөйлескен жалғыз сәулетші оның жеке мердігері Мирон Мержанов болды, ол 1930 жылдары модернист болып қалды. 2003 жылы Сона Хойсингтон ұсынған тағы бір гипотеза стильдік өзгерісті Құтқарушы Мәсіх соборының қирауының тікелей және қаламаған салдары ретінде қарастырады. Мәскеудегі ең үлкен ғимаратты бұзу қала құрылысында үлкен бос орын қалдырды, сондықтан оны алмастыру үшін кем дегенде осындай монументалды ғимарат салу қажет болды. 1931 жылы алынған модернистік жобалар бұл жоғалтуды толықтыра алмады. Оларда "орталықтың болмауы, иерархиялық сезімнің жоқтығы" және қаламен байланыс болмады, сондай-ақ ешқандай "кеңестік" ерекшелік те көрінбеді. Мемлекет "супермонументалдылықты" талап етті және оны Иофанның Арт-деко жобасында тапты, ол кейін елдің басқа да жобаларында көшірілді.

Мәжбүрлі ынтымақтастық

1933 жылдың 10 мамырындағы жарлықта Иофанға саясаткерлердің жобалау процесіне басқа сәулетшілерді қосып, оған "көмектесуге" еркін ниеттенгендері туралы нақты ескертілді. Бірақ орыс сарайының жалпы биіктігі Волкшале сарайынан асып түсті.

Құрылымы

Аяқталған сарай екі тәуелсіз іргетасқа негізделген екі бөлімнен тұратын: үлкен зал, кеңсе мұнарасы және Ленин мүсіні бар дөңгелек өзек; және өзекке іргелес тікбұрышты стилобат. Өзектің бетондық іргетастары Мәскеу өзені деңгейінен төменгі әктас тасқа орналастырылған. Ал стилобат, әлдеқайда жеңіл болатын, жер астындағы ең жоғарғы әктас тірегінде қауіпсіз түрде тұра алатын. Стилобаттың дизайнында дәстүрлі болат қаңқа қолданылды; керісінше, өзектің қаңқасы түбегейлі дәстүрлі емес еді. Ғимараттың тік биіктігі бойымен созылатын бағаналар үлкен залда айналып орналасуы керек болды. Осылайша, қаңқа үш бөлек сегментке бөлінді. Төменгі сегмент, биік болған, үлкен залда айнала орналасқан 32 жұп тік бағанадан тұрды және іргетас плитасына берік "табан" арқылы жалғастырылды. Бұл "табандар" бетон плитасына орнатылған массивті болат пластиналарға тіреліп тұрды. Екінші сегменттің бағаналары 22° бұрышпен орналастырылып, үлкен залдың үстінде белгілі бір биікке дейін шатыр құрды. Одан жоғары дәстүрлі тік қаңқа қолданылатын. Шатырды ұстап тұру үшін, шелек құрастырған таяқшаларды біріктіретін дөңгелектерге ұқсас екі массивті болат сақина қолданылды. Бұл сақиналардың салмағы шамамен 28 мың тоннаны құрады, олар қаңқаның ең ірі, ең ауыр және ең қымбат элементтері болды. Шамамен 6000 тонна салмақты Ленин мүсіні жеке болат қаңқаға орнатылып, екі мың жылға дейін қызмет ететін монель қаптамасымен жабылатын болды. Сыртқы қабырғалар американдық үлгідегі қуыс кірпіш қабырғасымен толтырылып, гранитпен сырттан қапталды. Ресми мәліметтерге сәйкес, Сталин дизайнерлерге қажетсіз безендіруден аулақ болып, қарапайым екі түсті схеманы қолдануды тапсырды. Жобашылар жертөле үшін сұрғылт көк украин лабрадоритін, ал қалған құрылыс үшін Даут (өзені) аңғарынан алынған ақ сұр гранитті таңдады.

Инженерлік жүйелер

Сарайдың ішкі көлік инфрақұрылымы күніне 50 000 келуші есебінен жоспарланған. Үлкен залға және кеңсе мұнарасына соққан жолдар физикалық тұрғыдан бөлінген; алғашқысы негізінен баспалдақтар мен эскалаторларға, екіншісі лифттерге бағытталған. 25 адамға арналған 130 жолаушы лифті, 27 қызметтік лифті және өрт сөндіру жабдықтарымен жабдықталған 20 лифт болуы тиіс еді. Ешбір лифт ғимараттың толық биіктігіне жете алмайтындықтан, жоғарғы қабаттарға барушылар екі-үш рет, кейде эскалаторлар немесе баспалдақтар арқылы ауысуға мәжбүр болар еді. Сарайдың электр энергиясын тұтынуы 90 МВт ең жоғары деңгейде, ал жылына 90 миллион кВт·сағатқа дейін белгіленген. Ақау-төзімді, қосымша электр энергиясын қамтамасыз ету үшін үш жаңа жылу электр станциясы салынуы қажет болды. Ішкі тазалау және қоқыс тастау жүйелерінде әрқайсысы 750 кВт қуаттылығы бар он екі орталық вакуумдық тазалау станциясы және күніне жеті тонналық сыйымдылығы бар отыз өнеркәсіптік қоқыс тастау құрылысы болды. Ауыр кондиционерлік жабдықтар жер астында орналастырылар еді, ал салқындатылған ауа үлкен залдың әрбір орындығына, орындықтардың астынан өтетін арналар желісі арқылы жеткізілер еді. Ауа тарту орналасқан жерлерін анықтау үшін ауадағы ластаушы заттардың таралуын қосымша зерттеу қажет болды; жобалаушылар ауа тарту орналасқан жерлері кем дегенде , бірақ нақты биіктігі әлі белгісіз екенін білген. Шаңды болдырмау және оны тазалау ең маңызды мәселелердің бірі болды. Тіпті жобалаушылар қонақтардың киімдерінің табандарын тазалау үшін вестибюльдердің еденіне дірілдейтін щеткалар орнатты.

Қалалық қайта құру

Мәскеудің жоспарлаушылары сарайды Ильич аллеясының орталық нүктесі ретінде қарастырды, бұл қазіргі Комсомольский проспектісі, Волхонка көшесі, Манежная алаңы және Сахаров проспектісі бойымен бағытталған оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылатын жаңа ось болатын. 1920 жылдары Веснин аға-інілері мен Иван Леонидов әзірлеген концепция Генеральный план реконструкции Москвы жоспарына негізгі түрінде енгізілді және кейіннен көптеген жобалар мен ұсыныстарда қайта қарастырылды. Бірақ, құрылыс практикасы көбінесе жоспарлармен келіспеді: Мәскеу орталығында салынған жаңа ғимараттар көбінесе жоспарланған даңғылды тосқауылдады немесе тарылтты. 1940 жылы қала жаңартылған жоспарды бекітті. Сарай мен Кремль арасындағы барлық ғимараттар, Мәскеу Манежі де бар, бұзылуға тиіс болды. Александр бағы жазық, түзу бульварға айналдырылатын болды. Аллеяның бағытын ішінара кедергілеген Пушкин мұражайы Гоголевский бульварына көшіріледі. Оның көп бөлігі сарай алаңына қосылатын еді. Алаң аллея осі бойымен оңтүстік-батысқа және қазіргі Арбат ауданына дейін солтүстік-батысқа қарай кеңейтілді. Үйдің батысындағы Замоскворечье аралы жойылып, кең, айналасын көрсететін су қоймасына орын босатылатын еді. Аралдың ұшы Челюскиннің ескерткіші мен Ұшқыштар пантеонының негізіне айналатын еді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Иван Жолтовскийдің шеберханасы орталық алаңдарды қайта құрудың одан да ірі, тіпті мүмкін емес жоспарын ұсынды. Бұл арманнан тек 1960 жылдары Жаңа Арбат даңғылының салынуы іске асты.

Құрылыс және бұздыру (1933-1942 жж.)

1933 жылы нысанды геологиялық зерттеу жұмыстары басталды және 1934 жылға дейін жалғасты. Тереңдікке бұрғылау құрылыстың мүмкіндігін растады. Жоғарғы әктас қабатшасы негізгі құрылыстың салмағын көтере алмады, бірақ су деңгейінен төменгі екінші әктас қабатшасы жеткілікті берік болды. Аймақтағы жер асты суларында сульфаттар мен хлоридтердің мөлшері өте аз болды, су көбінесе тыныш болды, сондықтан бетонның бүлінуі маңызды мәселе емес еді. 1934 жылдың екінші жартысында құрылысшылар нысан периметрі бойынша жүздеген бұрғылау ұңғыларын жасап, жерге ыстық битум құйды. Бұл жер бетінен жүк көтергіш қабатқа дейін созылатын, су өткізбейтін тік қабырғаны құрады, бұл өзен деңгейінен төмен қауіпсіз қазуға мүмкіндік берді. Жарылыс және қазба жұмыстары 1935 жылдың қаңтарында басталды және үш жылдан астам уақытқа созылды. Қазбаны тазалау үшін жұмысшылар тас пен жұмсақ топырақтың белгілі бір көлемін алып тастады. 1938 жылдың қаңтарында ядроның бетонды негізі, сыртқы диаметрі 1,5 метр болатын екі концентрлі сақинадан тұрады, аяқталды. Бұл оқиғамен байланысты, бірақ тәуелсіз даму ретінде, жақын орналасқан "Советтер сарайы" метро станциясы, су өткізбейтін периметрден тыс салынды және 1934–1935 жылдары бір жылдан кем уақытта аяқталды. Сарай үшін екі типті, коррозияға төзімді құрылымдық қорытпа болат әзірленді: мыс және хром қосылған жоғары беріктік DS (ДС) және стандартты беріктік 3M. Болат арқалықтары Верхняя-Салда зауытында оралып, кесіліп, тегістелді, содан кейін Лужникидегі транзиттік алапқа арнайы жасалған платформаларда теміржолмен жеткізілді. Тексеруден және жинаудан кейін, құрлықтағы тракторлар мен баржалар болатты құрылыс алаңына тасыды. 1939 жылы сарайдың қаңқасы жер бетінен жоғары көтерілгенде, оны айналасындағы үгіт-насихат науқаны өзінің шыңына жетті. Сарайдың контуры кеңес БАҚ-ында соншалықты кең таралғандықтан, Шейла Фицпатриктің сөзіне сүйенсек, ол орташа азаматқа кез келген дайын ғимараттан да жақсы таныс болды. Сарай пошта карточкаларында, кеңсе тауарларында және тәтті қаптамаларында бейнеленді. Кинооператорлар сарайдың макетін көшедегі түсірілімдерге біріктіру үшін арнайы эффекттерді жиі қолданды, бұл ғимараттың шынымен бар екенін көрсетті. 1940 жылдың жазында төменгі жүк көтергіш бағаналар ішінара орнатылған кезде, бүкіл қаңқаны аяқтауға 30 ай қажет деп есептелді. 1941 жылдың 26 маусымындағы газет фотосуреті сол кезде солтүстік қанаттың қаңқасы негізінен аяқталғанын растады. Иофанның өмірбаян авторы Мария Костюкке сәйкес, егер неміс басқындығы болмаса, сарай әлбетте салынған болар еді. Соғыс басталғаннан кейін құрылыс жұмыстары дереу тоқтатылды, оның 3600 құрылысшысының көпшілігі әскерге шақырылды. USDS зауыттары мен шеберханалары соғысқа жұмылдырылды, құрылымдық болаттың қоры Мәскеудің танкке қарсы қорғанысына пайдаланылды. Иофанның жақын шәкірттері ерікті түрде әскерге жазылып, шайқаста қаза тапты. 1941 жылдың тамыз-қыркүйек айларында жоба жетекшісі Прокофьев, Андрей Никитич және оның инженерлік тобы, 560 теміржол вагонымен бірге USDS жабдықтарымен УДСС, Урал алюминий зауытын салу үшін эвакуацияланды. Иофан мен Меркуров Молотовтың тікелей бұйрығымен қазан айында Мәскеуден кетіп қалды. 1941 жылдың соңында қалған жұмысшылар болат қаңқаны өртке қарсы өңдеп, маскировкалады және Мәскеуден Уралға кетіп қалды. 1942 жылы қаңқа теміржол көпірлерін салу үшін болатты алу мақсатымен бөлшектелді. Су өткізбейтін қабырғаны күтіп ұстауға жұмысшылар қалмады, өзен суы сіңіп, ақырында негізді су басты. 1958–1960 жылдары нысан кеуілдіріліп, ашық аспандағы жүзу бассейніне айналдырылды.

Құлатылғаннан кейін (19411956)

Иофан мен оның командасының қалған бөлігі соғыстың көп бөлігін Свердловскте қорғаныс жобаларында жұмыс істеді. Ол кейіннен 1941 жылдың желтоқсан айында Мәскеу шайқасының қақпасында аты-жөні белгісіз билік өкілдерінің бұйрығымен сарайдағы жұмысты қайта бастағанын еске түсірді. Дегенмен, оның мұны іске асыра алмайтынына дәлел жеткілікті. Сарай жұмысы Иофанның бос уақытында ғана баяу ілгеріледі. Келесі нұсқа – Свердловск нұсқасы 1943 жылдың соңында ғана пайда болды. Ол 1937 жылғы жобаға сырттай ұқсас болғанмен, жазық, ауыр көрініп, бастапқы дизайның динамикасынан мүлдем айырылған еді. Иофан жоғарғы қабаттардағы қабырғалы тіреулерді алып тастап, орнына көптеген ірі, әсем мүсіндер қосты. Свердловск нұсқасы 1944 және 1945 жылдары Кремльде таныстырылып, соғысқа дейінгі жобалардың орнына бұқаралық ақпарат құралдарында жаңа стандарт ретінде қабылданып алынды. Алайда, сол кезде Сталин сарайға деген қызығушылығын жоғалтқан еді. Оның орнына 1947 жылдың қаңтарында мемлекеттік ресурстар Мәскеудегі сегіз кішкентай көкжайға шоғырландырылды. Бастапқы ресми хабарламаларда жаңа жоба Кеңес сарайының төңірегіне орналасқан мұнаралардың жиынтығы ретінде ұсынылды. Көп ұзамай, жаңа мұнараларға соғысқа дейінгі жоспарлардан артық басымдық беріліп, сарайдың орнын жаңа үгіт символы ретінде иеленді. Соғысқа дейін басталған аяқталмаған жобалар жасырын түрде тоқтатылып, немесе жаңа иелерінің қажеттіліктеріне бейімделді. 1953 жылға қарай жоспарланған сегіз мұнараның жетісі салынды, ал сарай – «қағаз архитектурасының» нәтижесіз әрекетіне айналды. Сарайдың үш бас сәулетшісінің бірі Владимир Щуко 1939 жылы қайтыс болды, ал Владимир Хелфрайх басқа жобаларға көшті, олардың ішінде «қарындастардың» бірі де болды. Борис Иофан Мәскеу мемлекеттік университетінің бас ғимаратының келісімшартын алуға тырысты, бірақ сәтсіз аяқтады. Университет келісімшарты, Иофан командасының барлық алдын ала жұмыстарымен бірге Лев Рудневке берілді. Иофан салынбаған сарайды басқаруды жалғастырып, оның көлемін және құнын азайту туралы тапсырма алды. 1947-1956 жылдары ол алты жаңа ұсыныс жасады. 1947-1948 жылдарғы нұсқасының биіктігі төмендеп, 5,3 миллион текше метрге (7 миллион куб. метр) көлемі жетті. 1949 жылғы нұсқасы биіктігін сақтап, көлемі одан да азайтылды. 1952-1953 жылдары «жеті әпке» құрылысын аяқтау ресурстарды босатты, сарай кеңейтілді; бірақ 1953 жылы оның көлемі қайтадан азайды. 1954 жылдың 30 қарашасында Никита Хрущев қолжетімді тұрғын үйлерді жаппай салу және сталиндік архитектураның «артықшылықтарына» қарсы үгіт науқанын бастады. Хрущевтің нақты стильге бейімділігі болмады, бірақ оның кеңесшілері мен жазушылары оны модернистік көзқарасқа бағыттады. Сталиндік архитектураның бұрынғы көшбасшылары қарсылық білдіруге батыл болмады және жаңа шындыққа мойын бұрды. Бір жылдан кейін «артықшылықтар» партия мен Кеңестердің бірлескен қаулысымен айыпталды, ал 1956 жылы үкімет сталиндік өнердің соңғы беделі – Архитектура академиясын таратып жіберді. Кеңес сарайы туралы ешқандай пікірталас немесе қаулыда есімдері тілмеді. Иофан әлі де бас тартуға дайын емес еді. Хелфрайх пен оның жаңа серіктесі Минкус, Михаил Адольфовичтің көмегімен, 1954 жылы және 1956 жылы дизайнды тағы да қысқартты.

Кеңестер сарайының басқа ғимараты (19561962)

1956 жылдың күзінде Кеңестер сарайына жаңа конкурс жарияланғаннан кейін Иофанның жұмысы тоқтады. Жаңа құрылыстың көлемі 500 000 текше метрді (700 000 куб. метр) құрады, бұл Иофанның жобасынан 15 есе аз. Негізгі залға 4600 адам (бес есе аз) сыйып, екі кіші залдың әрқайсысы 1500 адамға арналды. Бастапқы ұсыныс бұрынғы орынды (бұзылған кафедралық собор) пайдалануды көздеді, ол 1956 жылға қарай су басқан және қалпына келтіру жұмыстарын қажет еткен. 1956 жылдың желтоқсанында үкімет сарай үшін екі балама орналасқан жерді ұсынды, екеуі де Рудневтің университетіне жақын орналасқан. Университет мұнарасына жақындығы жоғары ғимараттар салуға мүмкіндік бермеді; жаңа сарай кең, көлденең және жазық құрылым болуы керек еді. Дегенмен, осы жақындық сталиншіл өнерден толық үзіліс әлі де болмағанын көрсетті. Мәскеудегі ең маңызды мемлекеттік ғимарат ерекше болуы керек еді; оны арзан салуға болмады және ол белгілі бір "шамадан тыс" элементтерге төзе алатын. Неоклассицистер Хрущевтің алдында сталиншіл өнерді ақтау мүмкіндігі берілгенін сезінді. Дамып келе жатқан модернистер Хрущевтің ыңғайсыз қолдауын сезініп, бүкіл совет өнеркәсібіне өз көзқарастарын таңу мүмкіндігін көрді. Конкурстың бірінші кезеңі екі параллель лигаға бөлінді: сталиншілдер мен модернистерден 115 өтініммен ашық конкурс және 21 өтініммен жеке келісімшарт бойынша конкурс. Александр Васильевич Власов (архитектор) жасаған жеңімпаз және, әдетте, ең көркемдік құнды ұсыныс – үш овал залдары жасыл теңізде жүзген үлкен қысқы бақ – айнек қорап болды. Күткендей болмағандай, Власов бірден ресми жүлде алмады, бірақ кейіннен марапатталды. Леонид Николаевич Павлов (архитектор) жасаған ұқсас, бірақ аз радикалды дизайн қысқы бақты алып тастап, тар ақ пилондардың қатарын қосты. Конкурстың екінші кезеңі 1959 жылы өтті, оған Хрущевтің өзі қатысты. Бұл жолы барлық өтінімдер Власов пен Павлов белгілеген үлгіні ұстанды, тек сыртқы айырмашылықтар болды. 1958 жылғы ЭКСПО көрмесіндегі совет павильонында алғаш рет нақты форма алған советтік мемлекеттік архитектураның жаңа каноны енді толыққанды болды. Власов жаңа Кеңестер сарайын салу агенттігінің басшысы болды. Оның жұмысы туралы өте аз мәлімет бар, ол Власовтың 1962 жылы қайтыс болғаннан кейін тоқтатылды. Кеңестер сарайының идеясы қолдаусыз қалды. Оның мақсатты рөлін 1961 жылы аяқталған Мәскеу Кремліндегі Конгресс сарайы иеленді. Бұл ғимарат бірнеше мұражай ғимараттарын, соның ішінде ескі неоклассикалық ғимаратты және Ұлы Кремль сарайының кейбір бөлімдерін алмастырды. Бұл және жобаланған ғимараттың архитектурасы тарихи ортамен қарама-қайшы келгені, әсіресе Сталин дәуірінде Кремльдің басқа тарихи ғимараттары, мысалы, Чудов және Вознесение монастырьдары бұзылғаннан кейін, және 1950 жылдардың ортасында қабылданған заңдар тарихи құрылымдарды бұзуға тыйым салғандықтан, құрылыс белгілі бір жағдайларда заңсыз болды.

Қазіргі заманғы зерттеулер

Ескерту: 2007 жылғы қағаз түріндегі орыс басылымында дұрыс емес код келтірілген. Осы жерде 2013 жылғы қайта басылымдағы дұрыс кодқа сілтеме жасалған.