Кіріспе

Қазіргі Польшадағы археологиялық мәдениет

Вильбарк мәдениеті (Wielbark Willenberg Kultur; Kultura wielbarska) – қазіргі Польша аумағында біздің заманымыздың 1-ші ғасырынан 5-ші ғасырына дейін гүлденген темір ғасырының археологиялық кешені. Вильбарк мәдениеті готтармен және туысқан герман халықтарымен байланысты, және Амбер жолында маңызды рөл атқарды. Ол тек көршілерімен ғана емес, сонымен қатар Оңтүстік Скандинавиямен де мәдени байланыстарды көрсетеді. Вильбарк мәдениеті біздің заманымыздың 1-ші ғасырында төменгі Висладағы Оксюве мәдениетінің орнын басып, кейіннен вандалдармен байланысты Пжеворск мәдениетінің есебінен оңтүстікке қарай кеңейді. Питер Хизер сияқты тарихшылар бұл кеңеюді сол кездегі Маркоман соғыстарымен байланыстырды. Біздің заманымыздың 3-ші ғасырының соңына қарай Вильбарк мәдениеті жоғарғы Днестр аймағына жетті, онда ол оңтүстіктегі Черняхов мәдениетіне ықпал еткен болуы мүмкін, ол Дунай мен Дон өзендері арасындағы кең аумақты қамтыды. Біздің заманымыздың 5-ші ғасырында Вильбарк мәдениеті ерте славяндармен байланысты Суков-Дзиецице тобымен ауыстырылды.

Ашылу

Вильбарк мәдениеті бұрынғы пруссиялық ауылдың атымен аталады, неміс тілінде Виленберг деп белгілі, онда 3000-нан астам қабірден тұратын жерлеу орны 1873 жылы табылып, жартылай жазылған. Мәдениеттің "алғашқы қазіргі заманғы сипаттамасы" 1970 жылдары Ришард Волягиевичтің жұмысынан кейін ғана жасалды. Осы мәдениетті атау үшін осы жердің таңдалнуына себеп – зираттың толықтығы және ұзақ мерзім бойы пайдаланылуы, ол "Вильбарк мәдениетінің барлық кезеңдерін, сондай-ақ оның пайда болуына дейінгі кезеңдерді қамтиды, демек, Римге дейінгі дәуірге жатады". Көптеген зират тастары орын ауыстырылған, ал көптеген қабірлер алғашқы ашқандардың, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде зақымдалған.

Сипаттамалары

Рим империясы Солтүстік Еуропаға ықпалын күшейткенге дейін, біздің заманымыздан бұрынғы 1 жылға дейін Рейн мен Висла арасындағы жерлеу салтында салыстырмалы тұрақтылық болды. Денелер көбінесе кремацияланып, қабірдегі заттар болса, өте аз немесе мүлдем болмады. Бұл, әлеуметтік жіктелудің күшеюін көрсете отырып, өзгере бастады. Мысалы, Вильбарк мәдениеті монументалды "қорған" жерлеулерді кейде қолдануымен ерекшеленеді. Вильбарк мәдениеті алдыңғы Оксюве мәдениетінен, біздің заманымыздан бұрынғы 1 жыл шамасында кремацияның орнына ингумация енгізілуі арқылы ерекшеленеді. Атап айтқанда, Вильбарк мәдениеті екі рәсімді де қолданды. Дегенмен, екі мәдениет арасындағы үзіліссіздікке де дәлелдер бар. Бұл рухани мәдениеттің эволюциясымен байланысты деп түсіндіріледі. Ал көршілес Пжеворск мәдениеті кремацияны ұзақ уақыт бойы сақтап келді, Вильбарк жерлеулерінде қару табылмайтын болса, Пжеворск жерлеулерінде жиі кездесетін. Бірақ, біздің заманымыздың екінші ғасырында Вильбарк мәдениетінің жерлеу салты Пжеворск аймақтарына тарала бастады. Оның орнына, табылған артефакттардың көп бөлігі әшекейлер мен киім-кешектер, бірақ кейбір қабірлерде шпоры табылды, олар жауынгерлік атрибуттардың жалғыз белгісі болды. Вильбарк мәдениетінің адамдары қайтыс болғандарын жерлеу үшін ингумация және кремациялау әдістерін қолданды. Вильбарк мәдениеті Янтарь жолында маңызды рөл атқарды. Вильбарк мәдениеті салған күрделі ағаш көпірлер мен жолдар осы саудамен байланысты болуы мүмкін. Вильбарк мәдениеті аралас шаруашылықпен айналысқан сияқты. Ауыл шаруашылығында жетілмегендігіне байланысты, олардың егістік жерлерінің құнарлылығы төмендеді, бұл халықтың жылдам қозғалуына себеп болды. Дегенмен, бірнеше елді мекендер жүздеген жылдар бойы тұрақты болды. Вильбарк мәдениетінің Оңтүстік Скандинавиямен ортақ ерекшелігі – таспен қапталған үйінділерді, тас шеңберлерді, жалғыз стелаларды және тас қабырғалардың әртүрлі нұсқаларын салу болды. Бұл тас шеңберлер қауымдық жиналыстар өткізілетін орындар болған болуы мүмкін. Вильбарк мәдениеті Черняхов мәдениетіне ұқсас бірнеше белгілерді көрсетеді. Оларға қолмен жасалған тостаған тәрізді керамика, әйелдердің әр иығында фибула брошкаларын тағуы, германдық ұзын үйлердің болуы, кремация мен ингумация салтының қатар қолданылуы және жерлеулерде қарудың жоқтығы жатады. Вильбарк мәдениетінің тағы бір ерекшелігі – әшекейлер мен аксессуарлар жасау үшін бронзаны пайдалануы. Күміс сирек, ал алтын мүлдем сирек қолданылған. Темір өте сирек қолданылған көрінеді. 2000 жылы Льборк қаласының жанындағы Чарновкода Оксюве және Вильбарк мәдениеттерінің зираты табылды. Бұл мәдениеттер халықтың оңтүстікке көшіп кетуінен бұрын өркендеген. Бронзадан жасалған қазан еркектердің швеб түйінімен шаштарын тастауын бейнелейді.

Тарих

Вильбарк мәдениеті біздің заманымыздың 1-ші ғасырында Оксюве мәдениетімен бірдей аймақта, қазіргі Гданьск және Чехмно қалаларының маңында пайда болды. Вильбарк мәдениеті Оксюве мәдениетінен туындаған, әлде жаңа халықты білдіре ме деген пікір талас тудырып отыр. Вильбарк мәдениеті құрылғаннан кейінгі ғасырлардағы тығыздығының артуы, оның өмір сүру кезеңінде халықтың айтарлықтай өскенін көрсетеді. Біздің заманымыздың 1 және 2 ғасырларында Вильбарк мәдениеті көлдер аймағына (Кашуб және Краенск көлдері) таралып, оңтүстікке қарай, Познань маңындағы аймаққа дейін жетті. Бұл жерде ол вандалдармен байланысты жиі айтылатын Пжеворск мәдениетін ығыстырды. Археологиялық мәліметтерге сәйкес, Пжеворск халқы толығымен жойылмай, Вильбарк мәдениетіне сіңірілген. Вильбарк мәдениетінің жерлеу салтының оңтүстікке қарай кеңеюі Маркоман соғыстарының басталуымен байланысты. 200 жылға қарай Вильбарк мәдениетінің өкілдері Рим армиясына әскер ретінде шақырылған. Біздің заманымыздың 3-ші ғасырының бірінші жартысында Вильбарк мәдениеті Висла және Буг өзендері бойымен оңтүстікке қарай, Жоғарғы Днестрге қарай кеңейді. Осы кезде Балтық теңізі жағасындағы Померания елді мекендері толығымен емес, бірақ біршама тасталып қалды. Бұл кеңею бұрынғылардан жылдам және ауқымдырақ болды, Вильбарк билігінің оңтүстікке қарай айтарлықтай ығысуын білдірді. Археологиялық және тіл білімі мәліметтері кеңеюге ерлер, әйелдер және балалардың қатысқанын көрсетеді. 238 жылы готтардың Гистрияға жасаған шабуылы осы кеңеюмен байланысты болуы мүмкін. Қара теңіздің солтүстігінде Вильбарк мәдениеті біздің заманымыздың 3-ші ғасырының соңында Черняхов мәдениетінің қалыптасуында шешуші роль атқарды, ол 4-ші ғасырға қарай Дунай мен Дон өзендері арасындағы кең аумақты қамтыды. Тарихи тұрғыдан даулы болғанымен, қазір Черняхов мәдениетінің бастауы негізінен Вильбарк мәдениетінде екені және бұл мәдениет готтар мен басқа герман халықтарының үстемдігін білдіреді дегені жалпыға бірдей қабылданды. Вильбарк мәдениетінің оқшауланған ошақтары қазіргі Польшаның солтүстігінде біздің заманымыздың 5-ші ғасырына дейін сақталды. Содан кейін ол ерте славяндармен байланысты Суков-Дзиеци тобымен алмастырылды.

Ұлты

Вильбарк мәдениеті археологтар тарапынан герман және герман емес халықтарын жалғастырған, Скандинавияның әсерімен дамыған алдыңғы Оксюве материалдық мәдениетінен пайда болған мәдениет ретінде сипатталған. Рим авторлары Гутон, Ругий және Лемовий тайпаларын шамамен бір аймақта мекендеген халықтар ретінде көрсеткен. Гутон тайпасы дәстүрлі түрде Скандинавиядан шыққан готтардың ата-бабаларымен теңестіріледі, олар Иорданның жазбаларында Готскандзаға (Scandinavia) дейін жеткендері айтылады. Мұндай скандинавиялық әсер болған болуы мүмкін, бірақ Оксюве зираттарының географиялық аумағы мен тұрақты қолданылуы Вильбарк мәдениетінің аймақтағы бұрынғы адам қоныстарынан пайда болғанын көрсетеді, ал скандинавиялық иммигранттардың жаңа топтары келген кезде оған үлес қосып дамыған. Иордан мен Тациттың еңбектеріне сүйене отырып, көптеген тарихшылар мен археологтар бұл мәдениетті саяси тұрғыдан готтардың, ругийлердің және гепидтердің ата-бабалары билегенін айтады, олар кейінірек римдік және грек деректерінде Дунай өзенінен солтүстікке қарай, империя шекарасының жанында мекендегендері туралы мәліметтер кездеседі. Тарихшы Питер Хизер Вильбарк мәдениетін көршілес Пжеворск мәдениетімен бірге герман мәдени аймағына жатқызады. Бұрын Вильбарк мәдениеті ерте славяндармен байланыстырылған, бірақ қазіргі зерттеулер мұндай теорияларды жоққа шығарды. Зираттар готтардың тікелей құрылысына қатысты қоныстарды анықтауға көмектесетін мәліметтер бере алады. Польшадағы Балтық теңізі жағасындағы, тас шеңберлері мен жалғыз стелалары бар Барроу зираттары Готланд пен Гёталандта кең таралған скандинавиялық жерлеу салтына ұқсас. Бұл мәдениет 1-ғасырдың соңында пайда болып, Висла және Кашуб, Краенский көлдері арасында (Одры және Весиори ескерткіштері) Кошалин аймағына (Грзибница ескерткіші) дейін таралады.

Физикалық сипаттамалары

Одонтологиялық талдау көрсетті, Рим дәуірі мен ерте орта ғасырлардағы Орталық Еуропа халықтарының тіс морфологиялық ерекшеліктерінде ешқандай айырмашылық болмаған, бірақ бұл олардың генетикалық тұрғыдан әртүрлі болу мүмкіндігін жоққа шығармайды.

Генетика

Юрас және басқалар (2014) Wielbark және Przeworsk мәдениеттерінің мтДНК-сын салыстырды, екеуі де Рим темір дәуіріне (RoIA) жататын, Орта ғасырдағы Польшадан келген халықтардың мтДНК-сымен. Ковалевко (11) және Рогово (13) Wielbark орналасқан жерлерінен алынған мтДНК-ның 24 үлгісі зерттелді. Wielbark үлгілерінде негізінен H гаплогруппасының түрлері кездесті, сонымен қатар U және W типтері де жиі болды. RoIA халықтарының мтДНК-сы ортағасырлық халықтарға ұқсас болғанымен, олар Солтүстік және Орталық Еуропа халықтарымен жақын генетикалық байланыс көрсетті, ал ортағасырлық халықтар керісінше, Шығыс және Оңтүстік Еуропа славяндарымен жақын генетикалық байланыс көрсетті. RoIA үлгілерінің мтДНК-сы кез келген басқа қазіргі халыққа қарағанда поляктармен тығыз байланысты екені анықталды, Балтықтармен және басқа Батыс славяндарымен де ұқсастықтар байқалды. Stolarek және басқалар (2018) 1-ші және 2-ші ғасырларда Ковалевкодағы Wielbark зиратында жерленген 60 адамның мтДНК-сын зерттеді. Адамдардың көпшілігі H және U гаплогруппаларының түрлерін алып жүрді. Олардың арасында U5b (әдетте Батыс аңшы-жинаушы тегі) жиілігі аймақтағы бұрынғы және кейінгі халықтарға қарағанда жоғары болды. Кейбір ежелгі ДНҚ үлгілерімен салыстырғанда, еркек митохондриялық жиынтығы Темір дәуірі Ютландиясымен және соңғы неолиттік Орталық Еуропаның Bell Beaker мәдениетімен тығыз байланысты болды. Әйелдер ерте орта неолит дәуіріндегі шаруаларға ұқсас болды. Stolarek және басқалар (2019) Польшаның Масломеч қаласындағы Wielbark зиратынан алынған 27 адамның мтДНК-сын зерттеді. Қалдықтар біздің заманымыздың 2-ші – 4-ші ғасырларына жатады. Археологиялық мәліметтерге сүйенсек, бұл адамдар готтар болған деп болжанады. Олардың көпшілігі H және U гаплогруппаларын тасымалдаған. Бұл адамдар Ковалевкодан қарағанда Оңтүстік Скандинавияның Темір дәуірі халықтарымен тіпті жақын генетикалық байланысқа ие болды. Масломечтегі еркектер мен әйелдер Ковалевкодағыларға қарағанда бір-бірімен жақын туысқандық байланыста болды. Сонымен қатар, олар U5b үлгілерінің азырақ мөлшерін алып жүрді және Яманья мәдениеті, Corded Ware мәдениеті, Bell Beaker мәдениеті және Unetice мәдениетімен Ковалевкодан алынған Wielbark үлгілеріне қарағанда нашар генетикалық байланыс көрсетті. Zenczak және басқалар (2017) Wielbark мәдениетімен байланысты Ковалевко археологиялық орнынан алынған 16 адамның Y ДНК гаплогруппасын анықтады. Барлығы 16 үлгінің 8-і I1 гаплогруппасына жатқызылды. Оңтүстік-Шығыс Польшадағы Масломеч тобының зираттарынан алынған готтардың Y хромосомалық талдауында, барлығы 14 адамның (78%) Y хромосомалық гаплогруппасы Скандинавия халқына ең жақын болды. Он үш адам I1 гаплогруппасының субкладтарына, төртеуі R1a гаплогруппасына және біреуі J2b гаплогруппасына жатқызылды. Stolarek және басқалар (2023) Wielbark мәдениеті зираттарында жерленген бірнеше адамды сынады. Y хромосомалары: 1 E (E1b1b1a1b1a), 1 F, 5 G2a (екі G2a2b2a1b1a1a2 және үш одан да туындаған субкладтармен), 19 I1 M253 L1237, Z2039 және P109 төмен СНП-мен, 1 I2a1b1, 1 J2b2a1, 1 J2a1a, 2 N1a, 2 R1a1a, 1 туындаған R1a M458 және 6 R1b (олардың үшеуі U106 төмен СНП-мен). Бұл нәтижелер Wielbark мәдениетінде Ежелгі Солтүстік Еуропа халықтарында жиі кездесетін Y hgs басым екенін көрсетті. Бұл байқау автосомалық нәтижелермен сәйкес келеді, себебі талдау жүргізілген адамдар Солтүстік-Батыс Еуропаны мекендеген халықтарға жақын болды, сондықтан олардың көп бөлігінің тегі Скандинавиядан шыққан.