Кіріспе
Балтық теңізінің бөлігі Архипелаг теңізі (Skärgårdshavet) — Балтық теңізіндегі Ботния шығанағы, Фин шығанағы және Аланд теңізі арасында, Финляндияның ішкі суларында орналасқан аймақ. Кейбір деректер бойынша, ол әлемдегі аралдар саны бойынша ең ірі архипелаг болып табылады, бірақ көптеген аралдар өте кішкентай және тығыз орналасқан. Ірі аралдарда адамдар тұрады және олар паромдар мен көпірлермен байланыстырылған. Аланд аралдары, оның ішінде ең үлкен аралдар, Финляндияның автономиялық аймағын құрайды. Қалған аралдар Оңтүстік-Батыс Финляндия аймағының құрамына кіреді. Архипелаг теңізі — маңызды туристік орын. The Guardian газетінің журналисі Тристан Паркер 2021 жылдың 29 шілдесінде Түрку архипелагын мақтап, «кішкентай аралдардың жұмсақ сиқыры мен олардың жабайы табиғаты басқа ешбір жерде кездеспейді» деп жазды. География және геология Архипелаг теңізі үшбұрышты аймақты қамтиды, бұрыштарында Мариехамн, Уусикаупунки және Ханко қалалары орналасқан. Архипелагты ішкі және сыртқы архипелагтарға бөлуге болады, сыртқы архипелаг көбінесе кішкентай, адам тұрмайтын аралдардан тұрады. Жалпы ауданы , оның ішінде құрлық бөлігі . Архипелагта көптеген аралдар бар. Нақты саны «арал» терминінің анықтамасына байланысты, себебі аймақтағы құрлықтың көлемі судан көтерілген кішкентай тастардан бірнеше ауылдары немесе тіпті шағын қалалары бар үлкен аралдарға дейін өзгереді. Архипелаг теңізіндегі (Аланд аралдары және Оңтүстік-Батыс Финляндия провинцияларындағы) 257-ден аса үлкен арал бар, ал 17 700-ге жуық кішкентай аралдар бар. Егер ең кішкентай, адам тұрмайтын тастар мен жартастарды есепке алсақ, онда 50 000 арал бар деген жорамал жасауға болады. Салыстыру үшін, Канаданың Арктикалық архипелагында 36 563 арал бар. Индонезияның әскери-теңіз гидроокеанографиялық кеңсесінің мәліметінше, Индонезияда 17 508 арал бар. Филиппинде 7 107 арал бар. Аралдар соңғы мұз дәуірінен кейін пайда бола бастады. Мұздықтан кейінгі көтерілудің салдарынан бұл процесс әлі де жалғасуда, жаңа жартастар мен аралдар баяу құрылып, ескілері бірігіп, үлкейеді. Қазіргі көтерілу жылдамдығы жылына 4-10 миллиметрді құрайды. Аралдар негізінен гранит пен гнейстен тұрғандықтан, екі өте қатты тау жынысынан, эрозия көтерілуден әлдеқайда баяу жүреді. Алайда, оның оңтүстік орналасуына байланысты, мұздықтан кейінгі көтерілудің әсері, мысалы, солтүстіктегі Кваркенге (фин. Merenkurkku) қарағанда аз. Теңіздің орташа тереңдігі 23 метрді құрайды. Көптеген арналар ірі кемелерге жүзбейді. Архипелагта кратерге ұқсайтын үш құрылым бар. Олардың бірі — Аланд аралдарындағы Лумпарн — нағыз соққы кратері. Қалған екі құрылым — бұл магмалық кірігулер. Олардың ең ірісі — Брендо муниципалитетіндегі Ава кірігуі, ол спутниктік суреттерде және жоғары ажыратымдылықтағы карталарда көрінеді. Басқа ұқсас құрылым Фьелскерде, Хоутскер мен Инио аралдарының арасында орналасқан. Аралдар Оңтүстік-Батыс Финляндия және Аланд автономиялық аймағы арасында бөлінген. Аймақтар арасындағы шекара салыстырмалы түрде ашық теңіз аймағы болып табылатын Скифте (фин тілінде Кихти) бойымен өтеді. Швеция жағалауындағы аралдармен бірге бұл аймақ еуроаймақты құрайды. Аймақтағы негізгі порттар — материктегі Турку және Аландтағы Мариехамн. Аланд Аланд аймағы автономиялы және әскери емес. Оның өз облыстық парламенті бар және швед тілі — жалғыз ресми тілі. Аймақтық парламент денсаулық сақтау, білім беру, қоршаған орта және пошта қызметтерін қоса алғанда, көптеген мәселелер бойынша билікке ие. Қаржылық және сыртқы саясатты Финляндия Парламенті жүргізеді. Финляндия президенті теориялық тұрғыдан Аланд облыстық парламенті қабылдаған заңдарға вето қою құқығына ие. Қорғаныс Архипелагтың шығыс бөлігін Архипелаг теңіз әскери-теңіз командалығы қорғайды, оның негізгі базасы Туркуда орналасқан. Қорғаныс негізінен теңіз миналары мен жағалау артиллериясына негізделген. Бұл екі тәсіл де аралдардың тығыз орналасуына байланысты кемелердің маневрлеуін шектейді. Аланд автономиялық аймағы әскериленбеген. Фин қорғаныс күштеріне бейбіт уақытта Аланд аумағына кіруге рұқсат етілмейді (соғыс кезінде FDF Аланд дағдарысынан бастап халықаралық шарттарға сәйкес Аландты қорғауға міндетті, нәтижесінде Финляндия аралдарды иеленуді қамтамасыз етіп, аралдардың бейтараптығын қорғауға міндетті болды), ал оның тұрғындары әскери қызметтен босатылады, бірақ олар өз еркімен әскерде қызмет ете алады. Муниципалитеттер Архипелагта 30 муниципалитет бар, олар Аланд автономиялық аймағында және тарихи провинциялар Варсинайс Суоми мен Уусимаада топтасқан. Аландтағы муниципалитеттер көбінесе өте кішкентай, мысалы, Соттунга муниципалитетінде шамамен 100 тұрғын бар. Варсинайс Суомидағы аралдық муниципалитеттер: Кимотон (Драгсфьярд, Хитис, Кимо, Вестанфьярд)
Кустави
Паргас (Хоутскер, Инио, Корпо, Нагу) Варсинайс Суомидағы жағалау муниципалитеттері, сонымен қатар кейбір аралдарды қамтиды: Каарина (Куусисто)
Маску
Наантали (Меримаску, Рюматтила, Велкуа) Пюхяранта
Сало (Ангельниеми, Сяркисало)
Сауво (Каруна) Тайвассало
Турку (Какскерта, Руиссало, Хирвенсало, Сатава)
Уусикаупунки (Локалахти, Пюхямаа) Аландтағы аралдық муниципалитеттер: Брендо
Экеро
Финстрем
Фёглё
Гета
Хаммарланд Йомала
Кумлинг
Кёкар
Лемланд
Лумпарланд Мариехамн
Салтвик
Соттунга
Сунд
Вардо Уусимаадағы жағалау муниципалитеттері, сонымен қатар кейбір аралдарды қамтиды:'''
Ханко
Расеборг (Бромав) Архипелаг Уусимаада шығысқа қарай жалғасады, бірақ Ханко Архипелаг теңізі мен Фин шығанағы арасындағы шекара болып саналады. Демография Аралдардағы тұрақты тұрғындардың саны шамамен 60 000, оның 27 000-ы Аландта тұрады. Аландтан тыс жерлерде де көптеген аймақтар швед тілінде сөйлейтін, қазір ресми түрде екі тілді, швед тілі басым. Аймақтың солтүстік бөлігі тек фин тілінде сөйлейтін. Тарихының барысында Архипелаг теңізінің халқы айтарлықтай өзгеріп келген. Халқы 16 ғасырдың бірінші жартысына дейін өсті. Содан кейін қоршаған ортаның көтере алатын қабілетіне жеткендіктен және соғыстар мен обадан адамдар қаза болғандықтан халық азайды. 19 ғасырда жаңа, тиімді балық аулау әдістері енгізілгендіктен халық саны күрт өсті. 20 ғасырда халық саны, әсіресе кішкентай аралдарда, қарқынды қалалануға байланысты азайды. Көптеген кішкентай аралдар толығымен қоныссыз қалды. Соңғы онжылдықтарда архипелагтағы жазғы үйлердің санының артуы кейбір аймақтарды жандандырды. Көптеген финдердің аймақтағы аралдарда жазғы үйлері бар, олардың табиғи сұлулығымен әйгілі. Осының салдарынан көптеген аралдардың халқы жазда екі есе немесе одан да көп көбейеді. Жазғы үйі барлардың арасында швед тілінде сөйлейтіндер көп болғанымен, швед тілінде сөйлейтіндер материкте азшылықты құрайды, сондықтан көптеген жазғы тұрғындар фин тілінде сөйлейді, тұрақты тұрғындардан өзгеше. Культаранта, Финляндия президентінің ресми жазғы резиденциясы, Наанталидағы Луоннонмаа аралында орналасқан. Архипелагтағы демографияның ерекшелігі — егіздердің саны. Бір текті емес егіздердің тууы жартылай тұқымдық, және қажетті гендер архипелагта кең таралған. 18 және 19 ғасырларда егіздердің тууы Еуропадағы кез келген жерден жоғары болды және континенттік Финляндиядан едәуір жоғары болды. Бұның себебі балық аулау. Балық — жоғары сапалы ақуыз бен қанықпаған майлардың тамаша көзі. Егін нашар болған кезде де ол қол жетімді болды. Сондықтан егіз туған балалар өмір бойында көбейтуге жарайды. Экономика және ...
The Archipelago Sea (, Skärgårdshavet) is a part of the Baltic Sea between the Gulf of Bothnia, the Gulf of Finland and the Sea of Åland, within Finnish territorial waters. By some definitions it contains the largest archipelago in the world by the number of islands, although many of the islands are very small and tightly clustered. The larger islands are inhabited and connected by ferries and bridges. Åland, including the largest islands of the region, forms an autonomous region within Finland. The rest of the islands are part of the region of Southwest Finland. The Archipelago Sea is a significant tourist destination. The Guardians journalist Tristan Parker wrote an article praising the Turku Archipelago on July 29, 2021, mentioning that "nowhere has the gentle magic of the smaller islands – or their wildlife." Geography and geology
The Archipelago Sea covers a roughly triangular area with the cities of Mariehamn, Uusikaupunki, and Hanko at the corners. The archipelago can be divided into inner and outer archipelagos, with the outer archipelago consisting mainly of smaller, uninhabited islands. The total surface area is , of which is land. The archipelago has a very large number of islands. The exact number depends on the definition of the term "island", as the size of the patches of dry land in the area varies from small rocks peeking out of the water to large islands with several villages or even small towns. The number of the larger islands of over within the Archipelago Sea (in provinces of Åland Isles and Southwest Finland) is 257, whilst the number of smaller isles of over is about 17,700. If the number of smallest uninhabitable rocks and skerries is accounted, 50,000 is probably a good estimate. In comparison, the number of islands in the Canadian Arctic Archipelago is 36,563. Indonesia has 17,508 islands, according to the Indonesian Naval Hydro Oceanographic Office. The Philippines has 7,107 islands. The islands began emerging from the sea shortly after the last ice age. Due to the post glacial rebound the process is still going on, with new skerries and islands being slowly created and old ones enlarged or merged. The current rate of rebound is between 4 and 10 millimetres a year. Because the islands are made of mainly granite and gneiss, two very hard types of rock, erosion is significantly slower than rebound. However, due to its southern location, the effect of postglacial rebound is smaller than for example than in Kvarken (Finnish: Merenkurkku) further north. The sea area is shallow, with a mean depth of 23 m. Most of the channels are not navigable for large ships. There are three crater like formations in the archipelago. One of them, Lumparn in Åland, is a genuine impact crater. The two other formations are intrusions. The more prominent of these is the Åva Intrusion in the municipality of Brändö, which is visible in satellite photos and high resolution maps. The other similar formation is in Fjälskär, between the main islands of Houtskär and Iniö. Administration
The islands are divided between the region of Southwest Finland and the autonomous region of Åland. The border between the regions runs roughly along Skiftet (Kihti in Finnish), a relatively open sea area. Together with the islands near the coast of Sweden the area forms a Euroregion. The main ports in the area are Turku on the continent, and Mariehamn on Åland. Åland
The Åland region is autonomous and demilitarized. It has its own regional parliament and has Swedish as its sole official language. The regional parliament has power over wide ranging matters, including health services, education, environment, and postal services. Monetary and foreign policy are handled by the Parliament of Finland. The president of Finland has, in theory, right to veto the laws passed by the Åland regional parliament. Defence
The eastern part of the archipelago is defended by the Archipelago Sea Naval Command, which has its main base in Turku. The defence is based largely on naval mines and coastal artillery. Both are effective in the archipelago, where the dense clusters of islands severely limit the manoeuvrability of invading vessels. The autonomous region of Åland is demilitarised. The Finnish Defence Forces are not allowed to enter the territory of Åland in peacetime (in times of war the FDF has the duty of defending Åland due to international treaties starting from the Åland crisis which resulted in Finland securing possession of the islands while becoming obliged to protect the islands' neutrality), and its residents are exempt from military service, although they can volunteer to serve in the army. Municipalities
The archipelago is divided into 30 municipalities, grouped in the autonomous region of Åland and in the historical provinces of Varsinais Suomi and Uusimaa. The municipalities in Åland tend to be quite small, with the municipality of Sottunga having only approximately 100 residents. Island municipalities in Varsinais Suomi: Kimitoön (Dragsfjärd, Hitis, Kimito, Västanfjärd)
Kustavi
Pargas (Houtskär, Iniö, Korpo, Nagu)Coastal municipalities in Varsinais Suomi which also include some islands: Kaarina (Kuusisto)
Masku
Naantali (Merimasku, Rymättylä, Velkua) Pyhäranta
Salo (Angelniemi, Särkisalo)
Sauvo (Karuna) Taivassalo
Turku (Kakskerta, Ruissalo, Hirvensalo, Satava)
Uusikaupunki (Lokalahti, Pyhämaa)Island municipalities in Åland: Brändö
Eckerö
Finström
Föglö
Geta
Hammarland Jomala
Kumlinge
Kökar
Lemland
Lumparland Mariehamn
Saltvik
Sottunga
Sund
VårdöCoastal municipalities in Uusimaa which also include some islands:'''
Hanko
Raseborg (Bromarv)
The archipelago continues further to the east in Uusimaa, but Hanko is traditionally seen as a dividing point between the Archipelago Sea and the Gulf of Finland. Demographics
The number of permanent residents on the islands is roughly 60,000, with 27,000 of them living in Åland. Also outside Åland most of the area has been more or less monolingually Swedish speaking, now officially bilingual with a Swedish speaking majority. The northern part of the area is monolingually Finnish speaking. Throughout its history the population of the Archipelago Sea has varied significantly. The population increased until the first half of the 16th century. After that the population went into decline as the carrying capacity of the environment was reached and wars and pestilence took their toll on the people. In the 19th century the population increased sharply as new, more efficient fishing methods were introduced. In the 20th century the population went into decline again, especially on smaller islands, due to rapid urbanization. Many smaller islands became completely uninhabited. During the recent decades increasing number of summer residences in the archipelago have revitalized some areas. Many Finns have summer residences on the islands in the area, known for its natural beauty. Due to this the population of many islands can double or more during the summer. Although having a summer cottage in the archipelago is more common among the Swedish speaking, the Swedish speaking are a small minority on the mainland, and so most summer residents are Finnish speaking, in contrast to the permanent residents. Kultaranta, the official summer residence of the president of Finland is on the island of Luonnonmaa in Naantali. An anomalous feature in the demographics in the archipelago is the number of twins. The tendency for non identical twin births is partly hereditary, and the necessary genes are prevalent in the archipelago. In the 18th and 19th centuries the proportion of twin births was greater than anywhere in Europe, and enormously higher than in continental Finland. The reason for this was fishing. Fish is an excellent source of protein and unsaturated fat. It was also available even when crops failed. Hence having twins maximizes lifetime reproductive success. Economy and communications
The islands generally enjoy a high standard of living comparable to that of continental Finland. Fishing and fish processing are major industries. The archipelago is well known for its Baltic herring and rainbow trout products. Agriculture is limited by the small size and rocky nature of the islands. However, the climate is more favourable than in continental Finland and some islands, particularly Rymättylä, are famous in the nearby continental areas for producing the first new potatoes of the summer. The significance of tourism to the economy of the islands is constantly increasing. The islands are linked by bridges and ferries, and in case of Åland, a small airport. The ferries are divided into two categories: "road ferries" (landsvägsfärja or simply färja in Swedish, lautta or lossi in Finnish) are free of charge and operate mostly on short routes between adjacent (large) islands. They are raft like in construction and usually operated by the road administration. The small ones are cable ferries (kabelfärja in Swedish, lossi in Finnish), bigger ones do not use cables (and are called lautta in Finnish). The other ferries (förbindelsefartyg in Swedish, yhteysalus in Finnish) are more ship like in construction, are operated by the maritime administration and may charge a small fee. They operate on longer routes covering several smaller or more distant islands. There are also large commercially operated cruiseferries connecting the Finnish cities of Turku and Helsinki to Åland and Sweden. During cold winters official ice roads are established between some islands. It is also common to drive on ice to islands lacking official ice roads. This greatly eases transportation, as it makes it possible to simply drive a car (or even a heavy van if ice is very thick, usually every few years) from the continent to the islands. On the other hand, during spring and autumn there is a period of thaw (menföre in Swedish, kelirikko'' in Finnish) when the ice is too weak even for walking, but too thick for boating. This can leave some islands lacking a pier for large ships isolated for days or weeks. Access is only by hydrocopter, hovercraft or helicopter. Many important shipping lanes cross the Archipelago Sea. Navigation is made hazardous by the labyrinthine archipelago, varying depth and numerous skerries. For this reason the islands are dotted with lighthouses of varying sizes and navigational marks. Maritime pilot services are maintained by the state.
Архипелаг айналма жолы
Оңтүстік-Батыс Финляндиядағы шығыс архипелагтағы ең көп тұрғыны бар аралдар Архипелагтық айналма жолымен байланысты. Айналма жол бойында шамамен қоғамдық жолдар мен су жолдары бар. Түрку қаласы әдетте жолдың бастапқы нүктесі саналады. Маршрут келесі муниципалитеттер, ауылдар, аралдар мен арал топтары арқылы өтеді:
Сонымен қатар, маршруттың қысқартылған нұсқасы, "Шағын айналма жол" деп аталатын нұсқасы бар. Бұл нұсқа Rymättylä (Наанталиның бөлігі) мен Нагу арасындағы паромдық қатынасты пайдаланып, жоғарыдағы тізімдегі 4–11 нөмірлерін өткізіп өтеді. "Шағын айналма жолдың" ұзындығы шамамен . Айналма жол көбінесе автомобильмен немесе велосипедпен жүріледі. Жол бойындағы көптеген паромдар тегін, бірақ Houtskär мен Iniö арасындағы паромдар үшін шағын төлем алынады. Автомобильмен айналма жолды бір күнде жүріп өтуге болады, бірақ көбінесе саяхатшылар жол бойында кем дегенде бір түн өткізеді. Жыл сайын шамамен 20 000 турист осы айналма жолмен саяхаттайды. Туристік маусым маусымнан тамызға дейін жалғасады. Басты туристік тартымдылық – жол бойындағы пейзаждар мен табиғат, сонымен қатар маңызды көрікті орындарға Лухизари сарайы және бірнеше ортағасырлық шіркеулер кіреді.
The ring road is usually traveled by car or by bicycle. Most of the ferries along the road are free, but ferries between Houtskär and Iniö charge a small fee. It is possible to cover the Ring Road in one day by car, but usually travellers spend at least one night along the way. Approximately 20 000 tourist travel the Ring Road every year. The main tourist season is from June to August. The principal tourist attraction is scenery and nature along the way, but significant sights also include the Louhisaari manor and several medieval churches.
Мәдениет
Архипелагтың мәдениеті Финляндияның швед тілінде сөйлейтін жағалау аймақтарына ұқсас. Саунаның танымал болуы сияқты, фин мәдениетінің көптеген ерекшеліктері аралдардың мәдениетінде терең бойға сіңген. Дегенмен, бірнеше айырмашылықтар бар. Май тоғаштары – архипелагтағы жазғы күн тоғызының маңызды бөлігі, бірақ материктік Финляндияда мұндай дәстүр жоқ. Ал материктік Финляндиядағы жазғы күн тоғызында от жағу дәстүрі архипелагқа салыстырмалы түрде жақында енгізілді. Тілдерге сүйенсек, архипелагты үш бөлікке бөлуге болады. Батыстағы Аланд архипелагында басым көпшілік швед тілінде сөйлейді, оңтүстіктегі Аболанд архипелагында да көпшілік швед тілінде сөйлейді, ал солтүстік архипелагта фин тілінде сөйлейтін адамдар басым. Христиан діні материкке тарағанға дейін аралдарға келгендіктен, ірі аралдардағы шіркеулер салыстырмалы түрде көне – 13, 14 және 15 ғасырларда салынған, ең көнелері Аланд аралдарында орналасқан. Финляндиялықтардың 80% астамы Финляндияның евангелистік-лютеран шіркеуінің мүшелері, ал архипелагта бұл көрсеткіш одан да жоғары, себебі аймақта православиелік немесе католик шіркеулері жоқ. Архипелагтың ас мәдениеті материктік фин ас мәдениетіне ұқсас. Әрине, балыққа, әсіресе Балтық шабағына, лосось пен көкбалыққа көбірек назар аударылады. Аралдар қара нан пісіру дәстүрімен де танымал, оның құрамында айран, сироп және молт қолданылады. Рождество кешкі асының негізгі тағамы әдетте солтүстік шұңқыры болады, материктік Финляндияда жейтін шұжықтан өзгеше. Әр Рождествода Корпоның балықшылары президенттің дастарқанына шұңқыр жеткізеді.
Табиғат және табиғатты қорғау
Аралдар жануарлар дүниесі үшін бірегей және алуан түрлі ортаны ұсынады. Ірі аралдар құрлықтағы Финляндияның жағалық аймақтарына ұқсас, ал сырлар түбірінен бөлек ортаға ие. Кіші аралдарда ағаштар жоқ, бірақ өсімдіктер әлемі бай. Ортасы күнге толы, өсу маусымы салыстырмалы түрде ұзақ және гуаномен тыңайды. Дегенмен, дауамындағы жел және жұқа немесе топырақтың болмауы өсімдіктердің өсуін шектейді. Балтық теңізінің тұздылығы өте төмен болғандықтан, теңіз суының шашырауы өсімдіктерге зиян келтірмейді. Көптеген аралдар тасты болғанымен, кейбіреулері Salpausselkä қырқа жүйесінің жалғасы болып табылады, сондықтан олар соңғы мұздықтан қалған шөгінділерден тұрады. Осындай аралдардың қатарында Эро және Юрмо бар. Бұл аралдардың флорасы мен фаунасы олардың тасты көршілеріне қарағанда әртүрлі. Аралдардың негізін құрайтын тау жыныстарының ерекшеліктеріне байланысты, тіпті бір кішкентай аралдың ішінде де жағдайлар күрт өзгеріп кетуі мүмкін. Бірнеше он метрлік диаметрі бар аралда тұщы сулы батпақтар, тұщы сулы және кермек сулы тоғандар, бұталар, шалғынды далалар, құнарсыз жартастар, жел соққан жағалаулар мен қорғалған шығанақтар кездесуі мүмкін. Көптеген өсімдіктер ортаның әсерінен өз фенотипін өзгертті. Мысалы, кіші аралдардағы аршалар бір метрден төмен биіктікке жетеді, бірақ бірнеше шаршы метрді жаба алады. Аралдардың құрлықтағы және жағалық экожүйелерінен өзгеше, теңіздің өзінде биологиялық әртүрлілік салыстырмалы түрде төмен. Бұның себебі судың кермек болуы. Архипелагта тұздылық деңгейі бар болғаны 0,6% құрайды. Бұрын тұздылық деңгейі де көп өзгерген, бұл түрлердің бейімделуін қиындатады. Алайда, жекелемелердің көп саны жағдайдың қолайлы екенін көрсетеді. Типикалық балық түрлері – Балтық шабағы, суыржан, ақ балық, шұбар және тікелең. Бұл аймақта Финляндияның басқа жерлерінде кездеспейтін көптеген түрлер мекендейді. Порт-суары – осындай түрлердің бірі. Бұл Балтық теңізінің солтүстік бөлігінде тұрақты түрде кездесетін жалғыз кит. Бүкіл Балтық теңізіндегі қазіргі популяциясы шамамен 600 жекелемеден тұрады, ал бір ғасыр бұрын бұл көрсеткіш 10-20 мыңға жетеді деп есептелген. Тағы бір мысал – Архипелаг теңізінде кең таралған аққұйрықты бүркіт. Архипелагта кездесетін сирек немесе қорғауға алынған құс және сүтқоректілердің түрлеріне Каспий шағаласы, үлкен сұрқай, сұр тырна және сақиналы тырна жатады. Бұл Балтық теңізі үшін үлкен қауіпті құрайды, өйткені теңіз өте жайлы және адам қызметінен туындаған қалдықтарды сіңіруге мүмкіндігі шектеулі. Финляндияда эвтрофикацияның алдын алу шаралары ішінара қолға алынған, бірақ Балтық теңізінің жалпы нашарлауы салдары жасырылып жатыр. Архипелагтың көптеген аймақтары адамның араласуынан қорғалған, себебі оларға қол жеткізу қиын. Архипелаг теңізінің оңтүстік бөлігі Архипелаг ұлттық паркімен ынтымақтастық аймағына жатады және көктем мен жаз айларында жағаға түсуге тыйым салынған көптеген шағын табиғат қорғау аймақтары бар.
Тарихқа дейінгі дәуір
Аралдар 10 000 жыл бұрын судан көтеріле бастады. Сол кезде Дания бұғазы жабылып, қазіргі Балтық теңізі тұщы сулы Анцил көлі болды. Шамамен 7600 жыл бұрын аралдар маңындағы су тұщыдан кейбір тұздыға айналды, себебі Солтүстік теңіздің тұзды суы жаңадан ашылған бұғаздар арқылы Балтық теңізіне енді. Драгсфьярдтағы ең көне археологиялық табылыстар шамамен б.з.д. 4000 жылға дейін соқталып жасалған керамика мәдениетін көрсетеді. Ол кезде сыртқы архипелагты Хоутскер, Корпо және Нагу аралдарының ең жоғары нүктелері құрады. Мұздықтан кейінгі көтерілудің нәтижесінде бүкіл архипелаг шамамен көтеріліп, бар аралдарды кеңейтіп, көптеген жаңа аралдар пайда болды.
Швеция билігі
12-13 ғасырларда Швеция архипелаг теңізіне бақылау орнатты. Сонымен қатар, Финляндияға христиан діні архипелагтан және оған жақын жағалау аймағынан тарала бастады. Аралдар стратегиялық маңызға ие, Стокгольм, Турку және бүкіл Ботния шығанағына қарайтын жолдарды қорғайды. Сондықтан олар орта ғасырларда швед империясымен бекітілді. 16-17 ғасырларда солтүстік аралдар арқылы патшалық пошта маршруты өтті. Аңыз бойынша, Балтық теңізі аймағын қорқытқан, Виктуал бауырлары деп белгілі бір жаман пираттар архипелаг теңізінде адасқан оттарды жағып, басқа кемелерді жағаға шақырып, олжаны тонап, мүмкін, кеме экипажының мүшелерін өлтірген болуы мүмкін. Бұл, көрінетін болса, кейінірек пайда болған әңгіме. Сол дәстүрге сәйкес, пираттарға өздерінің туған жерлерінде болашақ көре алмаған жағалау ауылдарынан келген жас және батыл ерлер де қосылды. 1808 жылы Швеция мен Ресей арасында Финляндия соғысы басталды. Сәуір айында Ресей әскерлері Аланд аралдарын қоса алғанда, архипелагты басып алды. Бірақ көп ұзамай, кемелері тәркіленгендіктен ашуланған жергілікті тұрғындар көтеріліс жасады. Швеция әскерлерінің көмегімен архипелаг мамыр айында Ресей әскерлерінен босатылды. Швед әскерлері содан кейін аралдарды Финляндияның материгін қайта басып алу үшін тірек пункті ретінде пайдаланды. Архипелаг соғыстың соңына дейін шведтердің бақылауында болды, бірақ 1809 жылғы Фредрикшамн шарттары бойынша Швеция Финляндияның қалған бөлігімен бірге осы аймақты да беруге мәжбүр болды. Архипелаг теңізі Ресей империясының құрамындағы Финляндияның автономиялық Ұлы Герцогтігінің бөлігіне айналды.
Финляндия Ұлы Герцогтығы
Қырым соғысы барысында ағылшын-француз әскерлері Бомарсунд қамалын шабуылдап, қиратты. 1856 жылғы Аланд конвенциясы бойынша архипелагтың Аланд бөлігі демилитаризацияланды. Орыстар 1916 жылы бұл аймаққа қайта әскер енгізді, және келесі 5 жыл бойы Аландта орыс немесе фин әскері орналасты.
Тәуелсіз Финляндия
Финляндия 1917 жылы Ресейден тәуелсіздік алды. Содан аз уақыт өткен соң, архипелагтың батыс бөлігінде орналасқан Аланд аралдарының швед тілінде сөйлейтін тұрғындары Швецияға аралдарды қосып алу туралы өтініш жасады. Бұл өтініш Швецияда әртүрлі деңгейде қолдау тапты, бірақ Аланд дағдарысына әкеп соқты. Жағдайды реттеу үшін Ұлттар Лигасы шақырылды. 1921 жылы Лига Аланд тұрғындарының көпшілігінің наразылығына қарамастан, бүкіл архипелагтың егемендігін Финляндияға берді. Дегенмен, Аландқа кең ауқымды автономия берілді және оның бейтарап статусы қайта расталды. 1939 жылы Қысқы соғыста Кеңес Одағы Финляндияға шабуыл жасады. Соғыс аяқталғаннан кейін 1940 жылы Финляндия Архипелаг теңізінің шығыс жағындағы Ханко қаласын Кеңес Одағына әскери база ретінде жалға беруге мәжбүр болды. 1941 жылы Ұзақ соғыс басталды. Финляндия болса, Кеңес Одағының күйреуіне қарсы Аландқа әскер жіберді, бірақ бұл шабуыл болған жоқ. Фин армиясы сондай-ақ Ханконы қоршап алды, және сол жылдың соңында Кеңес Одағы одан әскерін шығарып алды. Фин әскері 1944 жылы соғыс аяқталғанға дейін Аланд аралдарында қалды. 1995 жылы Финляндия Еуропалық Одаққа қосылды. Мүшелік туралы референдум Аланд аралдарында жеке өткізілді, бұл әртүрлі нәтижелерге әкелуі мүмкін еді. Аланд тұрғындары Еуропалық Одаққа қосылудан бас тартқан жағдайда, Гренландия сияқты жағдай туындар еді – Гренландия Данияның автономиялы аймағы, бірақ Еуропалық Одақтың құрамына кірмейді. Алайда, екі референдумда да мүшелік мақұлданды.