Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапон императорлық әскери-теңіз флотының әуе күштері Жапон императорлық әскери-теңіз флотының әуе қызметі (大日本帝國海軍航空隊) (IJNAS) болды. Бұл ұйым Тынық мұхитындағы соғыста әскери-теңіз ұшақтарын пайдалану және әуе шайқастарын жүргізуге жауапты болды. Жапон әскері алғашқы ұшағын 1910 жылы сатып алды және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі әуе шайқасының дамуын үлкен қызығушылықпен қадағалады. Олар бастапқыда еуропалық ұшақтарды сатып алғанмен, тез арада өздерінің ұшақтарын жасап, амбициялы ұшақ тасымалдағыш құрылыс бағдарламасын іске қосты. 1922 жылы әлемдегі алғашқы мақсатты түрде салынған ұшақ тасымалдағыш – жапондық «Хошо» ұшақ тасымалдағышы қолданысқа енгізілді. Кейіннен, бірнеше артық крейсерлер мен линкорларды ұшақ тасымалдағыштарға айналдыру бағдарламасы қолға алынды. IJN әуе қызметінің міндеттеріне ұлттық әуе қорғанысы, тереңдегі шабуылдар, теңіз соғысы және тағы да басқалары кірді. Бұл міндеттерді ол соңына дейін орындады. Жапон ұшқыларын даярлау бағдарламасы өте қатаң және іріктелген болды, нәтижесінде жоғары сапалы және ұзақ жылдар бойы қызмет ететін ұшқыштар корпусы қалыптасты, олар Тынық мұхитындағы Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы кезеңдерінде әуеде үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Алайда, оқу бағдарламасының ұзақтығы және оқу үшін отынның жетіспеушілігі IJN-ге жеткілікті мөлшерде білікті ұшқыштарды жылдам дайындауға мүмкіндік бермеді. Сонымен қатар, АҚШ және Ұлыбританиядан айырмашылығы, Жапония өз бағдарламасын оқу процесін үдету үшін өзгертпеді. Соғыстың соңына қарай сапа мен сандық көрсеткіштердің төмендеуі, басқа факторлармен бірге, қаза тапқандардың санының артуына әкелді. Жапон теңіз авиаторлары, әскери әріптестері сияқты, маневрлі ұшақтарды ұнатты, бұл жеңіл, бірақ өте икемді конструкцияларға әкелді, ең танымал A6M Zero ұшағы бронь мен герметикалық отын бактерілерінен бас тартып, осылайша өзінің жетістіктеріне жетті. Бронь және герметикалық отын бактерілері бар Kawanishi N1K J сияқты ұшақтар 1944-1945 жылдардың соңында ғана қолданысқа енгізілді, бұл мағыналы әсер ету үшін тым кеш болды.

Шығу тегі

Жапондық әскери-теңіз авиациясының бастауы 1912 жылы Техникалық бөлімнің басқаруымен Теңіз авиациялық зерттеулер жөніндегі комиссия (Kaigun Kokūjutsu Kenkyūkai) құрылғаннан кейін қаланды. Комиссияға авиациялық технологияны дамыту және теңіз күштерін даярлау міндеті жүктелді. Алғашқыда назар аудару қатаң емес дирижабльдерге жасалды, бірақ ол тез арада қанатты және қозғалтқышты ұшақтарды әзірлеуге көшті. Сол жылы комиссия шетелдік қанатты ұшақтарды сатып алуға және оларды ұшыру мен күтіп ұстауды үйрену үшін жас офицерлерді шетелге жіберуге шешім қабылдады. Теңіз күштері Гленн Кертистің Хаммондспорттағы (Нью-Йорк штаты) зауытынан екі гидроұшақ және Франциядан Морис Фарманның екі гидроұшағын сатып алды. Теңіз авиаторлары мен техниктерінің құрамын қалыптастыру үшін теңіз күштері үш офицерді Хаммондспортқа және екеуін Францияға оқу мен тәлім беруге жіберді. 1912 жылдың соңында Жапонияға оралғаннан кейін, жаңадан даярланған екі теңіз авиаторы Йокосука шығанағындағы Оппамада алғашқы ұшуды жасады, біреуі Кертисс гидроұшағында, екіншісі Морис Фарман ұшағында. 1912 жылы Корольдік теңіз күштері де өздерінің әуе бөлімшесін, Корольдік теңіз әуе қызметін бейресми түрде құрды. Жапон адмиралдары, олардың өз теңіз күштері Корольдік теңіз күштерінің үлгісімен салынған және оларға құрмет көрсеткен, өздерінің Теңіз әуе қызметін ұсынды. Жапон теңіз күштері басқа елдердегі техникалық жетістіктерді байқап, ұшақтың әлеуетін көрді. Бір жыл ішінде Жапон императорлық теңіз күштері ұшақтарды операциялық түрде пайдалануды бастады. 1913 жылы, келесі жылы, теңіз көлігі кемесі Вакамия Мару екі құрастырылған және екі бөлшектелген гидроұшақты тасымалдай алатын гидроұшақ тасымалдағышқа айналдырылды. Вакамия сол жылы Сасебо маңында өткен теңіз маневрлеріне де қатысты.

Цинтао қоршауы

1914 жылғы 23 тамызда Ұлыбританиямен жасалған шарттың нәтижесінде Жапония Германияға соғыс жариялады. Жапондықтар британдық күштермен бірге Шаньдун түбегіндегі неміс колониясы Цзяочжоу мен оның әкімшілік орталығы Циньдао қаласын қоршап алды. Қоршау кезінде, қыркүйектен бастап, «Вакамия» кемесіндегі төрт «Фарман» гидроұшағы (екі жұмысқа қойылған және екі резервте) неміс позициялары мен кемелерін барлау мақсатында және әуе шабуылдары жүргізді. Ұшақтарда қарапайым бомба тастау құрылғылары болды және олар ұшақ кабинасының екі жағындағы металл түтіктер арқылы снарядтан өзгертілген алтыдан онға дейін бомба тастайтын. 5 қыркүйекте алғашқы сәтті операцияда екі «Фарман» гидроұшағы Циньдаодағы негізгі неміс бекінісі – «Бисмарк» батареясына бірнеше бомба тастады. Бомбалар залалсыз түрде лайға түсті, бірақ ұшақтар жеңіл крейсердің Циньдаода жоқ екенін анықтады, бұл одақтас теңіз күштері үшін маңызды ақпарат болды. 30 қыркүйекте «Вакамия» минаға шағылысып, кейін жөндеу үшін Жапонияға қайтарылды. Бірақ гидроұшақтар жағалауға көшіріліп, неміс қорғанысына қарсы 1914 жылғы 7 қарашада олар капитуляциялағанға дейін қолданыла берді. «Вакамия» тарихтағы әлемдегі алғашқы теңізден ұшырылған әуе шабуылын жүзеге асырды және Жапон императорлық теңіз күштерінің алғашқы ұшақ тасымалдаушысы болды. "Дегенмен, "Вакамия" Императорлық теңіз күштерінің алғашқы әуе кемесі ретінде танылғандығымен ерекшеленеді". Миссия сонымен қатар HMS Argus және HMS Hermes сияқты соңғы британдық авианосецтердің жоспарларын алып келді, бұл Hōshō авианосегінің дамуының соңғы кезеңдеріне әсер етті. Миссияның соңғы мүшелері Ұлыбританияға оралған кезде жапондықтар соңғы авиациялық технологияны жетік меңгерген еді. 1921-1922 жылдардағы Семпилл миссиясы тиімді жапондық әскери-әуе күштерінің нақты бастауын белгіледі. Жапондық әскери-теңіз авиациясы да технология және доктрина жағынан 1920 жылдардың көп бөлігінде британдық үлгіге тәуелді болды. Жапониядағы әскерилерге өз теңіз күштерін құруға Семпиллдің өзі көмектесті, ол жапондық тыңшыға айналды. Келесі 20 жыл ішінде британдық "Пир" жапондықтарға соңғы британдық авиациялық технология туралы құпия ақпарат ұсынды. Оның тыңшылық қызметі Жапонияға Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын әскери ұшақтар мен технологияларын жылдам дамытуға көмектесті.

Әуе тасымалдаушысы

Жапондықтардың "Фуриус" кемесіндегі бақылаулар арқылы көрсетілген авианосец операцияларының әлеуетіне деген қызығушылығы 1918 жылғы сегіз флоттық бағдарламаға авианосецті қосуға әкелді. 7 470 тонналық "Хошо" кемесі 1919 жылдың желтоқсанында Йокохамада салынды. "Хошо" британдықтардан кейін әуе кемесі ретінде жобаланған екінші әскери кеме және келімен салына бастап аяқталған алғашқы кеме болды. 1920 жылдары алынған және пайдалануға енгізілген ұшақтардың көп бөлігі құрлықтағы гидросамолеттар болды, олардың негізгі міндеттері барлау және суасты қайықтарына қарсы патрульдеу болды. Жапондықтар осы ұшақтардың 17 эскадрильясын құру жоспарларын жасады, бірақ бюджеттік шектеулер 1931 жылға дейін бірліктерді он бірге дейін шектеді. Вашингтон теңіз келісімінің шарттарына сәйкес екі аяқталмаған капиталдық кемеге жапондықтар үшін авианосец ретінде қайта жабдықталуға рұқсат берілді: жапондық авианосец "Акаги" және жапондық крейсер "Амаги". Алайда, 1923 жылы Ұлы Канто жер сілкінісі кезінде "Амаги" зақымдалды және оны жапондық авианосец "Кага" алмастырды. "Акаги" 1927 жылы, ал "Кага" бір жылдан кейін аяқталды. Осы екі кемемен Жапон императорлық теңіз күштерінің доктринасы мен операциялық процедураларының көп бөлігі қалыптасты. "Хошо" аяқталған кезде, теңіз авиациясын шабуылдық рөлде пайдалану туралы аз ойлар болды, сонымен қатар, тек бір авианосец болғандықтан, жапондық теңіз ведомствосында авианосец доктринасына жеткілікті көңіл бөлінбеді. Алайда, 1928 жылы үш авианосецтен Бірінші авианосец дивизиясы құрылды және теңіз шайқасында авианосецтердің рөлін зерттеу басталды. Сол кездегі авианосецтердің қысқа қашықтығына байланысты, теңіз иерархиясының көптеген өкілдері әлі де жер бетіне бағдарланған болды. Олар авианосецтерді шабуылдық қару ретінде емес, негізгі шайқас флотына қолдау ретінде пайдалану керек деп есептеді. Ұшақтар барлаушылар мен байқаушылар, теңіз артиллериясы үшін түтін экрандарын жасаушылар, флоттың әуе қорғанысы және кейінірек (ұшақтардың өнімділігінің артуымен) соғыс кемелері мен басқа да жер бетіндегі нысаналарға шабуыл жасау құралы ретінде әрекет етуі керек еді. Алайда, теңіз авиаторларының көзқарасы басқаша болды. Олар қарсыластардың әуе кеңістігін тазарту үшін үлкен әуе шабуылы соңғы су бетіндегі шайқастан бұрын болады деп сенді, сондықтан жаудың авианосецтерін теңіз әуе күшінің негізгі нысанасы ретінде қарастырды. 1930 жылдардың басында Жапон императорлық теңіз күштері флоттық операцияларда авианосецтерді қалай пайдалану керектігіне қатысты бірыңғай доктринаны қабылдамады және теңіз соғысында әуе күшінің рөлі туралы нақты көзқарасы болмады. Ұшақтардың ұшу қашықтығы мен қуатының артуымен авианосецтер жер үсті қарулары мен торпедалардың қашықтығынан тыс нысаналарға соққы беруге қабілетті екені мойндалды. Ұшақтар мен теңіз авиаторларын қоса алғанда, Жапон теңіз күштері әуеде басымдыққа жету үшін жаудың авианосецтеріне қарсы алдын ала соққы беру үшін авианосецтерді пайдалану керек деп сенді. 1932-1933 жылдары Жапон теңіз күштері жаудың соғыс кемелерін нысанаға алудан олардың авианосецтерін нысанаға алуға көшті. 30-жылдардың ортасына қарай, бомбалаушы ұшақтардың, әсіресе пикируші бомбалаушылардың өнімділігінің жақсаруымен жаудың авианосец күштерін жою Жапонияның авианосец күштерінің басты мақсатына айналды. Бұқаралық әуе шабуылының пайда болуы негізгі шайқас флотын қорғаудан ауысып, көкжиектен тыс нысаналарға шабуыл жасауға бағытталды. Мұндай тактиканы жүзеге асыру үшін жапондық авианосецтерді жау таппай тұрып олардың орнын анықтау маңызды болды. Сондықтан, жапондықтар үшін теңіз авиациясының әуеде "жаудан озып кетуі" маңызды болды, өйткені жапондық жер үсті күштері теңіз артиллериясы мен торпедалық шабуылдарымен жасай алды. Нәтижесінде, 1930 жылдар бойы жапондық теңіз авиациясы жаңа ұшақтарға қойылатын талаптарда ұшу қашықтығына баса назар аударды.

Құрлықтағы әуе топтары

Авиациялық авиацияны дамытумен қатар, ЖЖФ көптеген құрлықтағы әуе топтарын ұстады. 1930 жылдардың басында жапондықтар рикудзё когэки ки (құрлықтағы шабуыл ұшағы) немесе қысқаша Рикко деп аталатын ұшақтардың жаңа санатын жасады. Бұл Американың Тынық мұхиты арқылы теңіз шабуылының батысқа қарайғы ықтимал ілгерілеуіне қарсы отандық аралдарды жылдам қорғау стратегиясына сәйкес келді. Құрлықтағы ұшақтар Тынық мұхиты соғысының қарсаңында жапондық теңіз авиациясының басым бөлігін құрады. Осы тұрғыдан алғанда, Жапония соғыс аралық және соғысқа дейінгі жылдардағы үш ірі теңіз державасының арасында бірегей болды, тек АҚШ теңіз корпусының екі әуе қанаты Жапонияның құрлықтағы теңіз әуе бөлімшелеріне ұқсас болды. Бұл әуе бөлімдерін құру Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында басталды, онда олардың 17-сі үшін жоспарлар жасалды, бірақ бұл жоспарлар 1931 жылға дейін толық іске асырылмады. Олар Жапонияның алты әуежайында орналасуы тиіс еді: Йокосука, Сасебо, Касумигаура, Омура, Татеяма және Куре. Бұл бөлімдер әртүрлі типтегі ұшақтардан құралды, олардың көпшілігі гидроұшақтар болды. Абсолюттік сандармен есептегенде, құрлықтағы ұшақтар Тынық мұхиты соғысына дейінгі жылдары Жапонияның теңіз әуе күшінің ең үлкен өсуін қамтамасыз етті. 1927 жылы жасалған және 1931 жылы қолданысқа енгізілген «Circle One» теңіз кеңейту бағдарламасы 28 жаңа әуе тобын құруды көздеді. 1934 жылға дейін 14 ғана топ құрылған, бұл бірінші Винсон жоспары бойынша американдық теңіз кеңеюіне жауап болды, ал «Circle Two» бағдарламасы 1937 жылдың соңына дейін сегіз қосымша әуе тобын құруды талап етті. Олар Оминато, Саэки, Йокогама, Майзуру, Каноя және Кисаразудағы алты жаңа әуе стансасынан, сондай-ақ Кореяның оңтүстік жағалауындағы Чинхэден жұмыс істемек. АҚШ бастаған екінші Винсон жоспарының ықпалымен жапондықтар құрлықтағы әуе күштерін күшейтуге көшті. «Circle One» кеңейтуінің авиациясын аяқтау мерзімі 1937 жылға жылжытылды, сонымен қатар «Circle Two» бағдарламасының ұшақ өндірісін сол жылдың соңына дейін аяқтау үшін барлық күш-жігер жұмсалды. 1937 жылдың соңына қарай теңіз күштерінде 332 ұшағы бар, құрлықтағы 563 ұшақ болды. Теңіз әуе қызметінің жалпы саны 895 ұшақтан және 2711 әуе экипажынан, оның ішінде ұшқыштар мен навигаторлардан, отыз тоғыз әуе тобында тұрды. Бұл 895 ұшақ сол кезеңдегі АҚШ теңіз әуе күшінің жалпы санынан әлдеқайда аз болғанымен, Жапонияның құрлықтағы авиациялық күші айтарлықтай үлкен болды. Құрлықтағы күшті әуе күші Жапонияның 1937 жылы Қытаймен соғысқа шығуына тиімді болды.

Кеңейту (1931-1937 жж.)

1927 жылға қарай жапондық әскери-теңіз авиациясы көлемі мен күрделілігі жағынан осылай өсті, әуе қызметінің әкімшілік ұйымын біріктіру қажет болды. Әскери-теңіз министрлігі мен Әскери-теңіз техникалық департаменті арасында бөлінген бейбіт уақыттағы әртүрлі әуе операциялары мен іс-әрекеттері енді бір Әскери-теңіз авиация департаментіне біріктірілді. 1932 жылы ұшақтар мен қару-жарақтарды сынау және дамытуды жеңілдету үшін тәуелсіз Әскери-теңіз әуе арсеналы құрылды. Осы ұйымдардың алғашқы жылдарындағы басшылықты қабілетті авиацияға құштар адамдар жүзеге асырды, олар келесі онжылдықта жапондық әскери-теңіз авиациясының қарқынды дамуына маңызды рөл атқарды. 1930 жылғы Лондон әскери-теңіз келісімі кемелерді салуға жаңа шектеулер енгізді, бұл Әскери-теңіз штабының әскери-теңіз авиациясын жер үсті флотының кемшіліктерін толықтырудың жолы ретінде қарауына себеп болды. 1931 жылы әуе қызметі 1923 жылғы кеңейту жоспарларында жоспарланған 17 әуе эскадрильясының қалған бөлігін құрды. Бұлар ақырында Жапонияның алты базасында орналасқан алты әуе тобына (кокутай) біріктірілді. Сонымен қатар, "Шеңбер" теңіз кеңейту бағдарламаларында қосымша 12 әуе тобы болды. Оларға сонымен қатар арнайы авиациялық технологияларды дамыту және ұшқыштарды даярлауды жеделдету кірді. "Бірінші Шеңбер" жоспары жаңа ұшақ түрлерін, соның ішінде ірі ұшақ қайықтары мен құрлықтағы шабуылдау ұшақтарын, сондай-ақ гидроұшақтар мен авианосец ұшақтарынан тұратын теңіз бөлімшелерін дамытуға бағытталған. "Екінші Шеңбер" жоспары әскери-теңіз ұшақтарын көбейтуді жалғастырды және екі авианосецтің құрылысына рұқсат берді.

Шанхай оқиғасы (1932)

1932 жылдың қаңтар айында Шанхайда қытай және жапондық әскерлері арасында қақтығыс болды. 29 қаңтарда Янцзы өзеніндегі «Ноторо» гидроұшақ тасымалдағышынан бірнеше ұшақ Чжэбэйдегі қытай әскери нысандарына, қала сыртындағы артиллериялық позицияларға және қаланың солтүстік бөлігіндегі теміржол станциясындағы бронепоездге төмен қабатты шабуылдар жасады. Ауыл тұрғындарының көп саны қаза тауып, мүліктері жойылды, бұл сол кездегі қалыңдық бомбалау техникасы мен құралдарының нәтижесі болды. «Кага» және «Хошо» авианосектерімен бірге Бірінші авианосецтер дивизиясынан құралған Үшінші флот та қалаға жіберілді. «Кага» 1 ақпанда Янцзы өзенінің кіреберісіне жетті, ал екі күннен кейін «Хошо» оған қосылды. «Хошо» бортында он истребитель және тоғыз торпедалық бомбалаушы, ал «Кага» бортында 16 истребитель және 32 торпедалық бомбалаушы болды. Барлығы, жапондардың Шанхай үстінде қолдануға болатын сексен ұшағы болды, олардың көпшілігі – Накадзима A1N2 истребительдері және Мицубиси B1M3 торпедалық бомбалаушылары. 3 ақпанда екі авианосецтен бірнеше ұшақ Кунда әуежайына жөнелтілді, онда олар жапондық жер күштеріне қолдау көрсету үшін миссиялар орындады. «Хошо» ұшақтары 5 ақпанда IJN-нің алғашқы әуе шайқасына қатысты, онда екі бомбалаушыны сүйемелдеген үш истребитель Женру үстінде тоғыз қытай истребителімен қақтығысты; бір қытай истребителі зақымдалды. 22 ақпанда үш B1M3 торпедалық бомбалаушыны сүйемелдеген «Кагадан» үш истребитель Кунда әуежайынан жұмыс істеп тұрғанда, америкалық ерікті ұшқыш Роберт Шорт басқарған Boeing 218 истребителін атып түсіріп, IJN-нің алғашқы әуе жеңісіне қол жеткізді. Қытайлықтар қарсы шабуылға дайындалып жатыр деген хабарды алғаннан кейін, жапондық бомбалаушылар 23-26 ақпан аралығында Ханчжоу және Сучжоудағы қытай әуежайларына шабуыл жасап, жердегі бірнеше ұшақты жойды. 26 ақпанда «Хошодан» алты A1N2 истребителі, «Кагадан» келген тоғыз бомбалаушыны Ханчжоудағы әуежайға бомбалауға сүйемелдеген кезде бес қытай ұшағымен қақтығысып, олардың үшеуін атып түсірді. Жапондық авианосецтер 3 наурызда атысты тоқтату туралы келісімге қол жеткеннен кейін өздерінің базалық портына оралды. «Кага» экипажы үшінші флоттың командирі вице-адмирал Кичисабуро Номурадан олардың көрсеткен батылдығы үшін арнайы мақтау алды. Шанхай үстіндегі жапондық авиаторлардың әрекеттері Шығыс Азиядағы алғашқы маңызды әуе операцияларын білдірді, ал IJN үшін – оның әуе кемелерінен жасалған алғашқы жауынгерлік операцияларын таңбалады. Жабейге жасалған шабуыл бес жылдан кейін Герникаға жасалған «Кондор легионының» шабуылына дейін қалалық аймаққа жасалған ең қиратушы әуе шабуылы болды. Бұл қақтығыстар шамалы ұрыс ретінде қарастырылса да, нәтижесіндегі әуе кампаниясы бірнеше қорытындыларға әкелді: A1N2 истребителі Boeing 218-ге қарағанда нашаррақ болғанымен, кампания IJN ұшқыштарының жоғары деңгейдегі ұшу шеберлігін және ашық ауа райында олардың бомбалау техникасының салыстырмалы дәлдігін көрсетті.

Қытай соғысы (19371941)

1937 жылы жаулық әрекеттер басталғаннан бастап, 1941 жылы Тынық мұхитындағы соғысқа күштер жұмылдырылғанға дейін әскери ұшақтар Қытай материгіндегі әскери операцияларда маңызды рөл атқарды. IJN-нің екі басты міндеті болды: біріншісі – Қытай жағалауындағы десанттық операцияларды қолдау, екіншісі – Қытай қалаларын стратегиялық түрде бомбалау. Әскери-теңіз әуе күштерінің осындай масштабты операция жүргізуі – әскери тарихтағы тұңғыш рет болды. Бұл науқан алғаш рет 1937 жылы басталды, көбінесе Янцзы өзенінің алабында жүргізілді, жапондық авиациялық кемелер Қытай жағалауындағы әскери нысандарға шабуылдар жасады. Әскери-теңіз күштерінің қатысуы 1938-1939 жылдары ең жоғары деңгейге жетті, құрлықтағы орташа бомбалаушылар Қытайдың ішкі аймағындағы қалаларды қатаң түрде бомбалады. 1941 жылы тактикалық авиация, авиациялық кемелер мен құрлықтағы ұшақтардың күштерімен Қытайдың оңтүстігіндегі байланыс және көлік жолдарын кесіп тастауға әрекет жасалды. 1937-1941 жылдардағы әуе шабуылдары саяси және психологиялық мақсаттарына жете алмаса да, Қытайға стратегиялық материалдардың ағынын азайтты және уақытша елдің орталық және оңтүстік бөліктеріндегі жапондық әскери жағдайды жақсартты. Қытай соғысы жапондық әскери-теңіз авиациясы үшін зор маңызға және құндылыққа ие болды, өйткені ол авиацияның жағалаудағы теңіз күшін нығайтуға қалай көмектесетінін көрсетті. Әскери салалар арасындағы қатал бәсекелестікке қарамастан, 1937 жылдың күзінде театрдың қолбасшысы, армия генералы Мацуи Иване, Әскери-теңіз әуе күштерінің басымдығын мойындады. Оның жауынгерлік бөлімдері әуеден қолдау үшін Әскери-теңіз күштеріне сүйенді. Mitsubishi G3M және Mitsubishi G4M сияқты әскери-теңіз бомбалаушылары Қытай қалаларын бомбалауға қолданылды. Жапондық истребительдері, әсіресе Mitsubishi Zero, тактикалық әуе басымдылығын қамтамасыз етті; Қытай аспанының бақылауы жапондықтарға тиесілі болды. Басқа әскери-теңіз әуе күштерінен айырмашылығы, IJNAS стратегиялық бомбалауға жауапты болды және ұзақ қашықтықтағы бомбалаушыларды пайдаланды. Жапондық стратегиялық бомбалау көбінесе Шанхай, Ухань және Чунцин сияқты Қытайдың ірі қалаларына қарсы жүргізілді, 1938 жылдың ақпан айынан 1943 жылдың тамызына дейін шамамен 5000 рейд жасалды. 1937 жылдың 22-23 қыркүйегінде басталған Нанкин және Гуанчжоу қалаларын бомбалау кеңінен наразылық тудырды, нәтижесінде Ұлттар Лигасының Қиыр Шығыс консультативтік комитеті қарар қабылдады. Британдық Сыртқы істер министрінің орынбасары лорд Кранборн өзінің наразылығын мәлімдеме арқылы білдірді.

Тынық мұхит соғысы

Тынық мұхиты соғысының басында Жапон императорлық әскери-теңіз флоты әлемдегі ең қуатты авиациялық күшке ие болды, оған тамаша кемелер, жақсы жобаланған ұшақтар және теңдесі жоқ авиаторлар кірді. Әскери-теңіз әуе қызметі бес әскери-теңіз флотынан тұрды. Жапонияның барлығында он авианосец болды: алты флоттық авианосец, үш кішкентай авианосец және бір оқу авианосеці. 11-ші әуе флотында Әскери-теңіз флотының құрлықтағы шабуылдық авиациясының көп бөлігі шоғырланған. Жапонияның соғыстың басында қолданған маңызды артықшылығы – авиациялық күшін жинау қабілеті болды. 1941 жылдың сәуір айында Бірінші әуе флоты құрылды, ол Әскери-теңіз флотының авианосецтерін бір қуатты соққы беру тобына шоғырландырды. Кидо Бутай (Қозғалмалы топ/күш) – Бірінші әуе флотының операциялық құрамы болды. Соғыс басталған кезде Кидо Бутай үш авианосец дивизиясынан тұрды. АҚШ Әскери-теңіз флотында авианосец дивизиялары тек әкімшілік қызметтер үшін ғана қолданылғаннан өзгеше, Кидо Бутайдың авианосец дивизиялары операциялық бірліктер болды. Дивизиядағы екі авианосец бірге күресті, көбінесе шабуыл кезінде ұшақ эскадрильяларын және командирлерін алмастырды. Кидо Бутай командирі үш дивизияның авиациясын бір мақсатқа жету үшін қолдана алды. Соғыстың алғашқы алты айында жапондық әскери-әуе күштері керемет табысқа жетіп, одақтас күштерге қарсы шабуылдық операцияларды жүргізді. 1941 жылдың 7 желтоқсанында IJN-нің Кидо Бутайы Перл-Харборға шабуыл жасап, АҚШ Тынық мұхиты флотын 188 ұшақты жойып, 29 ұшақты құртқаннан кейін әлсіретті. 10 желтоқсанда Индокитайдағы базалардан жұмыс істейтін жапондық әскери-теңіз бомбалаушылары HMS Prince of Wales және HMS Repulse кемелерінің батып кетуіне де жауапты болды, бұл әуе шабуылы кезінде капиталдық кемелердің суға батқан алғашқы жағдайы болды. 1942 жылдың сәуір айында Ұлыбритания флотын Оңтүстік-Шығыс Азиядан ығыстырған Үнді мұхиты шабуылы болды. Сонымен қатар Филиппин және Австралияның солтүстігіндегі Дарвин қаласына әуе шабуылдары жасалды. Бұл шайқастарда Қытай соғысының жапондық ардагерлері ескірген ұшақтарды ұшырып жүрген тәжірибесіз одақтас ұшқыштарға қарсы жақсы нәтижелер көрсетті. Алайда, олардың артықшылығы ұзаққа созылмады. Коралл теңізіндегі шайқаста, Мидуэй шайқасында және тағы да Гуадалканал жорығында жапондықтар көптеген тәжірибелі ұшқыштарды жоғалтты. Жапондық ұшқыштарды даярлау бағдарламасы өндіріс деңгейін арттыра алмағандықтан, осы ардагерлерді ауыстыру мүмкін болмады. Осы уақыт аралығында американдық ұшқыштарды даярлау бағдарламасы күшейе түсті. Американдық ұшақ өнеркәсібі жаңа үлгілердің өндірісін жылдам арттырды, бұл жапондық қарсыластарын ескірген етті. Апатқа ұшыраған немесе қолға түскен жапондық ұшақтарды қарап шығу көрсеткендей, олар кабинадағы броньсыз және отын бактарының герметикалық жабылмауы арқасында жоғары ұшу қашықтығы мен маневрлеуге қол жеткізген. Ұшу сынақтары көрсеткендей, олар жоғары жылдамдықтарда маневрлеу қабілетін жоғалтады. Американдық ұшқыштар осы әлсіздіктерді пайдалануға үйретілді. Ескірген жапондық ұшақтар мен нашар даярланған ұшқыштар соғыстың қалған бөлігінде, әсіресе Филиппин теңізіндегі шайқаста әуе шайқастарында үлкен шығынға ұшырады. Бірнеше айдан кейін Лейте шығанағындағы шайқаста Бірінші әуе флоты тек американдық негізгі флотты Лейтеден алшақтату үшін тозақ күштері ретінде қолданылды. Жапондық әскери-теңіз авиациясының қалдықтары енді құрлықтағы операциялармен шектелді, олар американдық басқыншылық флотына жасалған камикадзе шабуылдарымен сипатталды. 1941 жылдың 16 желтоқсанынан 1945 жылдың 20 наурызына дейін IJN авиациясынан қаза тапқандардың саны 14 242 экипаж мүшесі және 1579 офицерді құрады.

Ұйым

Ұшқыштардың элитасы әуе кемелеріне (Kōkūtai, кейіннен koku sentai деп аталды) қарасты әуе топтары болды, олардың мөлшері (бірнешеден 80 немесе 90 ұшаққа дейін) миссияға және олардың орналасқан әуе кемесінің түріне байланысты болды. Флоттық әуе кемелерінде үш түрлі ұшақ болды: истребительдер, торпеда тасушы/көлденең бомбалаушылар және пикируші бомбалаушылар. Кіші кемелерде көбінесе екі түрі ғана болды: истребительдер және торпеда тасушы/көлденең бомбалаушылар. Көкүтайға қарасты әуе кемесінде Тынық мұхит соғысының басында 1500-ден астам ұшқыш және шамамен сол көлемде ұшақтар болды. IJN сонымен қатар Koku Kantai деп аталатын, жағалауда орналасқан теңіз әуе флоттарының жүйесін және көбінесе екі қозғалтқышты бомбалаушылар мен гидроұшақтардан тұратын Homen Kantai деп аталатын аймақтық әуе флоттарын ұстады. Жоғары командалық орын вице-адмирал Нисидзо Цукахара басқаратын Он бірінші теңіз әуе флоты болды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Жапонияның теңіз авиациясының басым бөлігін құрлықтағы ұшақтар құрады. Әрбір теңіз әуе флотында бір немесе бірнеше теңіз әуе флотилиясы (контр-адмиралдар басқарады) болды, олардың әрқайсысында екі немесе одан көп теңіз әуе тобы болды. Әрбір теңіз әуе тобы базалық бөлімнен және 12-ден 36-ға дейін ұшақтан, сондай-ақ резервте 4-тен 12-ге дейін ұшақтан тұрды. Әрбір теңіз әуе тобы тоғыз, 12 немесе 16 ұшақтан тұратын бірнеше эскадрильядан (飛行隊) құралды; бұл IJN Әуе қызметінің негізгі жауынгерлік бөлімі болды және Жапон Императорлық Армиясы Әуе қызметіндегі эскадрильяға (中隊) тең келетін. Әрбір хикотайға лейтенант (j. g.), уоррант-офицер немесе тәжірибелі старшина басшылық етті, ал көптеген ұшқыштар офицер емес болды. Әр хикотайда әдетте төрт бөлім болды, әр бөлімде (小隊) үш немесе төрт ұшақ болды; 1944 жылдың ортасына қарай шотайда төрт ұшақ болуы жиі кездесетін жағдай еді. Тынық мұхит соғысының басында 90-нан астам теңіз әуе тобы болды, олардың әрқайсысына атау немесе нөмір берілді. Аталған теңіз әуе топтары көбінесе белгілі бір теңіз әуе командасымен немесе теңіз базасымен байланысты болды. Олар Жапониядан шыққанда, әдетте нөмірленді.