Кіріспе
Венецияның 75-ші доджы Леонардо Лорредан (Leonardo Loredan; 16 қараша 1436 – 22 маусым 1521) – 1501 жылдан 1521 жылы қайтыс болғанға дейін Венецияның 75-ші доджы ретінде билік еткен венециялық ақсүйек және мемлекет қайраткері. Соғыс уақытында билік еткен ол Венеция тарихындағы ең маңызды додждардың бірі болды. 16 ғасырдың басындағы маңызды оқиғаларда Лорданның саяси ептілігі мен Камбре лигасына, Осман империясына, мамлюктерге, Папаға, Генуя республикасына, Киелі Рим империясына, француздарға, египеттіктерге және португалдықтарға қарсы саяси маневрлері Венецияны құлдыраудан сақтап қалды. 1436 жылы Лордан әулетіне туған Леонардо жастық шағын классикалық білім алуға арнады, содан кейін отбасылық дәстүрге сәйкес Африка мен Жерорта теңізі аймағындағы саудаға көшті. Африкадағы әңгімелерде оған туған жерінде ханзада болатыны айтылған. 1461 жылы ол ықпалды Джустиниани әулетінен шыққан Морозина Джустинианиге үйленді, кейбір тарихшылардың пікірінше, оның додж болып сайлануына ықпал еткен. Ол қаржылық тәртіпсіздіктер мен банкроттықтармен айналысатын заңдық мекемеде заңгер ретінде саяси мансабын бастады, одан кейін Колледждің кеңесшісі, Терраферма кеңесшісі, Комун камерариосы, Падуа подестасы, Каннареджо герцогінің кеңесшісі және, ақырында, Сан-Марко прокураторы сияқты маңызды лауазымдарды иеленді. Бұл Венеция Республикасындағы ең жоғары және беделді лауазымдардың бірі болды, ол мемлекеттің саяси сатысында көтерілуге мүмкіндік берді. 1501 жылдың қазан айында ол Венецияның 75-ші доджы болып сайланды. Лорданның билігі Венеция мен Осман империясы арасындағы екінші апатты соғыс кезінде басталды, ол 1503 жылы аумақты жоғалтудың орнына бейбіт келісімге келді. Сол жылы Лордан мен Папа Юлий II арасында Папалық мемлекеттердің солтүстігіндегі аумақты Венеция басып алғаннан кейін дау туды. Бұл 1509 жылғы Камбре лигасының соғысына әкеп соқты, онда Венеция Папа мен Франция одағына қарсы күресті. Венеция жеңіліске ұшырады, бірақ 1513 жылы Лордан француз королі Людовик XII-мен Папа Юлийге қарсы жаңа одақ құрды. Бұл шешуші жеңіске әкелді. Оның билігінде, 1516 жылы, Венециядағы еврейлерді оқшаулау туралы жарлық қабылданды. Осылайша әлемдегі алғашқы "Гетто" құрылды, одан кейін барлық басқа геттолар өз атауларын алды. Соңғы жылдары қаржылық және саяси жанжалдарға ұшыраған, олардың кейбіреулерін бәсекелес әулеттер шеберлікпен ұйымдастырды, Лордан 1521 жылдың маусымында үлкен даңқпен қайтыс болды және енді жоқ қарапайым қабірге, Сан-Джованни-э-Паоло базиликасына жерленді. 1572 жылы базиликада оған ескерткіш орнатылды, ол Каррара мраморынан жасалған Коринф бағаналарымен әшекейленген, және архитектуралық және мүсіншілік жұмыстарда Жироламо Граппилья, Жироламо Кампанья және Данезе Каттанео қатысты. Лордан көптеген портреттерде және суреттерде бейнеленген, олардың ең танымалдарының бірі – Джованни Беллинидің 1501 жылы салған додж Леонардо Лорданның портреті, қазір Лондондағы Ұлттық галереяда сақталуда. 1507 жылы Беллини Лорданды және оның төрт ұлын Лордан отбасының портретінде бейнеледі, ол қазір Берлиндегі Гемальдегалереяда көрсетілуде. Лорданды Витторе Карпаччо да бейнелеген, ал қайтыс болғаннан кейін Помпео Батони 1737 жылы "Венецияның жеңісі" деп аталатын туындысында бейнеледі, онда ол Додж сарайының алдында мифологиялық тұлғалармен қоршалған Камбре лигасына қарсы жеңісін көрсетеді. 1503 жылы оның құрметіне Леонардо Лауреданоға арналған мақтау сөз жазылды.
Leonardo Loredan (leoˈnardo loreˈdan; ; 16 November 1436 – 22 June 1521) was a Venetian nobleman and statesman who reigned as the 75th Doge of Venice from 1501 until his death in 1521. As a wartime ruler, he was one of the most important doges in the history of Venice. In the dramatic events of the early 16th century, Loredan's Machiavellian plots and cunning political manoeuvres against the League of Cambrai, the Ottomans, the Mamluks, the Pope, the Republic of Genoa, the Holy Roman Empire, the French, the Egyptians and the Portuguese saved Venice from downfall. Born into the noble Loredan family in 1436, Leonardo dedicated his youth to classical education, after which he focused on trade in Africa and the Levant, in line with family tradition. Legend has it that in Africa a fortune teller predicted for him the future of a prince in his homeland. In 1461 he married Morosina Giustiniani, whose influential family, according to some historians, played a significant role in his election as Doge later on. He began his political ascent as a lawyer in a legal magistracy concerned mainly with financial scandals and bankruptcies, which he followed with an illustrious career that included positions such as Sage of the College, Sage of the Terraferma, Camerlengo di Comùn, Podestà of Padua, ducal councillor for Cannaregio, and finally Procurator of Saint Mark, one of the highest and most distinguished offices in the Venetian Republic, which allowed him to rise to the political top of the state. In October 1501, he was elected the 75th Doge of Venice. Loredan's reign began during the disastrous Second Ottoman–Venetian War, which he settled with a peace treaty in 1503 at the cost of considerable loss of territory. Later that year a dispute arose between Loredan and Pope Julius II, after Venice occupied territory in the northern Papal States. This escalated into the 1509 War of the League of Cambrai, in which Venice was fighting an alliance of the Pope and France. Venice was defeated, but in 1513 Loredan formed a new alliance with the French King Louis XII against Pope Julius. This resulted in a decisive victory. It was under his rule, in 1516, that a decree was enacted to formally isolate the Jews of Venice. Thus was created the first “Ghetto” in the world, from which all others derive their name. Despite his last years being laden with financial and political scandals, some artfully mounted by rival families, Loredan died with great fame in June 1521 and was interred in the Basilica of Saints John and Paul, in a simple grave which no longer exists. In 1572, a monumental tomb was erected for him in the Basilica, adorned with Corinthian columns made of Carrara marble, which included work by architects and sculptors Girolamo Grappiglia, Girolamo Campagna and Danese Cattaneo. Loredan was portrayed in numerous portraits and paintings, the most famous of which being the Portrait of Doge Leonardo Loredan, painted by Giovanni Bellini in 1501 and now on display in the National Gallery in London. In 1507, Bellini painted Loredan with his four sons in the Portrait of the Loredan family, now on display at the [[Gemäldegalerie, Berlin in Berlin. Loredan was also notably portrayed by Vittore Carpaccio, and posthumously by Pompeo Batoni in a work known as The Triumph of Venice (1737), where he is depicted in front of the Doge's Palace surrounded by mythological figures symbolising his victory over the League of Cambrai. In 1503, the Panegyricus Leonardo Lauredano was created in his honour.
Ерте өмір және неке
Леонардо Лордан 1436 жылғы 16 қарашада Венецияда, Герламо Лордан ди С. Витале, сондай-ақ «даль Барбаро» деп белгілі, және Доната Дона ди Натале, Кандия архиепискобы Пьетроның немересі болып дүниеге келді. Тарихшы Андреа Навагеро айтқанынша, Леонардо бала кезінен-ақ «жақсылық пен ең дарындылықпен қатар ерекше есейгендігін» көрсеткен. Жақсы классикалық білім алғаннан кейін, ол отбасының қаржысын арттыру үшін Солтүстік Африка мен Левант аймақтарында саудамен айналысып, белгілі бір табысқа жетті. Африкадағы әңгімелерде, ол өз елінде ханзада болатынын болжаған бір баяншы туралы айтылады. Оның денсаулығы нашар және тұрақсыз мінезді Пьетро (1466–1510) атты ағасы болды, ол Падуаға көшіп, алхимияны зерттеді және саяси өмірге қызығушылық танытпады. 1474 жылғы ақпан айында Падуада (подста) жасалған өсиетте әкесі Леонардоны өсиеттің орындаушысы және мүліктің жалғыз мұрагері етіп тағайындады, ал Пьетроға 250 дукаттан жылдық жәрдемтақы берді. 1461 жылы Леонардо Сан-Мозе тармағының бай өкілі Джустина Джустиниани ди Панкрацио ди Маркоға үйленді, ол 1500 жылы, Леонардо дож болғанға бір жыл бұрын қайтыс болды. Олардан тоғыз бала дүниеге келді: прокуратор Лоренцо (1462–1534), Гироламо (1468–1532), тармақты жалғастырған жалғыз ұл, Альвизе (1472–1521), Винченцо (Триполиде 1499 жылы қайтыс болды), Бернардо (1481–1519), Джакомо Гуссони да С. Виталедің әйелі Доната, Дож Франческо Веньердің (1554–56) ұрпағы Джованни Веньердің әйелі Мария, Антонио Дождің (1382–1400) ұрпағы Джованни Альвизе Веньердің әйелі Паола және Заккария Приулидің әйелі Элизабетта. Сайлау оның және оның әйелінің ықпалды байланыстары мен ең танымал қарсыласы, Дож Николо Троның ұлы, бай прокуратор Филиппо Тронның күтпеген өлімі арқасында сәтті аяқталды. Юлий II Александрдың мұрагері болып сайланғанда, венециялықтар папалық территорияны басып алуды үндемей қабылдауға үміттенді, өйткені Юлий венециялықтарға деген симпатиясы үшін «Il Veneziano» деп аталды. Бірақ жаңа Папа Республиканы анафемаға ұшыратып, жерді қайтаруды талап етті. 1508 жылы Юлий Камбрей лигасы деп аталатын одақ құрды, ол Папалық мемлекеттерді Франциямен, Киелі Рим империясымен және басқа да бірнеше христиан мемлекеттерімен біріктірді. Қызығы, оның соңғы жылдарындағы коммерциялық қызметі мен үлгілі емес мінез-құлқы Франческо Фоскаридің өлімінен кейін құрылған, дождың соңғы «есебін» тексерумен айналысқан Өлістердің Инквизиторларының назарынан тыс қалмады. Бұл сот саяси мақсаттармен шеберлікпен ұйымдастырылған болуы мүмкін, бірақ айыптауға негіздер жетерлік болды, өйткені дож мұрагерлері, сол кездегі ең жақсы адвокаттардың бірі Карло Контаринидің қорғауына қарамастан, 9 500 дукат көлемінде ауыр айыппұл төледі.
Өлім
Дож Лорданның денсаулығы ешқашан мықты болған жоқ, бірақ оның мінезі мен зихи күші мемлекеттік қызметтерінде оны жақсы демеп тұрды. 1514 жылы ол кездейсоқ құлап, аяғына жарақат алған, бірақ егеменді кеңестердің мәжілістерін басқаруды тоқтатқан жоқ. 1521 жылдың 14 маусымынан бастап, қызбаға шалдыққандықтан үкіметтік мәжілістерге қатыса алмай, денсаулығы тез нашарлады. 1521 жылдың 22 маусымында Венецияда дүниеден өтті. Лордан «бастық ретінде зор даңқпен» қайтыс болды.
Шығу тегі
Ескерту: Санто-Стефано филиалы Сан-Видал (Сан-Витале) филиалы деп те аталады. Ескертпе: Гироламо Лордан (1468–1532) мен Франческо Лордан (17 ғасыр) арасында бірнеше буын жоғалып кетті. Ескертпе: Джустина Джустиниани (1500 ж. қайтыс болған), дож Леонардо Лорэданның (1436–1521) әйелі, Морозина Джустиниани деп те белгілі. Ескертпе: Катерина Лордан, Венеция догарессасы, тұқым қуалау ағашында Героламо Лорданның (1474 ж. қайтыс болған) және Доната Донаның қызы ретінде көрсетілген, себебі кейбір дереккөздерде ол Дож Леонардо Лорданның (1436–1521) әпкесі ретінде айтылады, бірақ ол Доменико Лорданның қызы болуы мүмкін. Қызықтысы, Контарини Сцериман сарайының және жақын жердегі көпірдің жанында Леонардо Лорданның (1675 ж. қайтыс болған) қайықта денесі табылды. Түсіндірілмейтін өлім көптеген қауесеттердің бастауы болды, олар кездейсоқ өлім, туыстарының қолынан өлтіру немесе Республика инквизиторларының өлтіргені туралы айтты. Андреа Лордан (1750 ж. қайтыс болған) жас кезінде қайтыс болды, осылайша Санто-Стефано филиалының еркек (агнатикалық) желісі тоқтап қалды.
Сурет салуда
Джованни Беллинидің Лорданның портреті биліктегі дождың алға қарап салынған тұңғыш портреттерінің бірі болып ерекшеленеді; орта ғасырлар бойы адамдар көбінесе профильде бейнеленген, ал алға қарап салу қасиетті суреттерге ғана арналған. Беллинидің бұл портреті 1501–1502 жылдары салынды және қазір Лондондағы Ұлттық галереяда ілулі тұр. Екі ғасырдан соң, Помпео Батониге оның «Венеция жеңісі» (1737) атты үлкен туындысы үшін егжей-тегжейлі бағдарлама берген Одескальчи кардиналы осы суретте Лорданды дождың лауазымын бейнелеу үшін таңдады, ол түрлі аллегориялық бейнелердің арасында тұрған күйде салынды.