Саяси бірліктер арасындағы өзара құрмет принциптері

Кіріспе

Саяси бірлестіктер арасындағы әрекеттерге құрмет

Заңда, сыпайылық – "елдер, штаттар немесе әртүрлі юрисдикциядағы соттар сияқты саяси бірлестіктер арасындағы заң шығару, атқару және сот актілерін өзара мойындау принципі немесе тәжірибесі". Бұл – бір юрисдикцияның соты, егер басқа елдің заңы немесе мүдделеріне қатысты мәселелерді қарағанда, басқа юрисдикцияның сотына көрсетілетін бейресми және міндетті емес құрмет. Сыпайылық мемлекеттер арасындағы егемендік теңдігіне негізделген және өзаралық болуы күтіледі.

Этимология

Коммитет термині 16 ғасырда француз тіліндегі comité сөзінен, яғни қауымдастықтан, латын тіліндегі cōmitās сөзінен, яғни әдептілік пен сыпайылықтан, сондай-ақ cōmis сөзінен, яғни достық, әдепті деген мағыналардан туындаған. Коммитет сонымен қатар соттық коммитет немесе халықтардың коммитеті деп те аталуы мүмкін.

Тарихтық әдептілік (XIII ғасырдан XIX ғасырға дейін)

Халықаралық әдептілік туралы ілім әртүрлі сипатталған – «құқық таңдау принципі, халықаралық жеке құқықтың синонимі, халықаралық қоғамдық құқықтың ережесі, моральдық міндет, тиімділік, сыпайылық, өзаралық, пайдалылық немесе дипломатия». Билік өкілдері әдептіліктің табиғи құқықтың, әдет-ғұрыптың, шарттың немесе ішкі құқықтың ережесі ме деген мәселеде келіспейді. Шындығында, әдептіліктің заң ережесі екендігіне де бірлік жоқ». Доктрина көптеген принциптерге қатысқандықтан, ол «шетел мемлекеттерінің мүдделеріне қатысты істерде ең қиын түсіндірілетін ілімдердің бірі» ретінде қарастырылады. Көптеген ғалымдар жылдар бойы әдептілік принципін күмәндандырып, тіпті жоққа шығарды; алайда, термин сот практикасында қолданылуын жалғастыруда. Еуропалық құқықтанушылар XIII ғасырдан бері шетелдік заңды қолдану туралы шешім қабылдауда күресіп келеді. Голланд құқықтанушылар тобы XVII ғасырдың соңында халықаралық әдептілік доктринасын жасады, оның ең көрнекті өкілі Ульрих Хубер болды. Хубер және басқалар егемендік тәуелсіздігі идеясын нығайту үшін құқықтардың қақтығысын прагматикалық тұрғыдан шешудің жолын іздеді. Хубер «әдептілік – халықаралық құқықтың принципі» деп сенді, бірақ сонымен қатар «шетелдік заңды қолдану туралы шешім мемлекетке еркін ерік-жігер актісі ретінде қалдырылды» деді. Ортақ құқықта пайда болған кезде, әдептілік АҚШ пен Англия үшін құқықтардың қақтығысын реттеуге арналған негізгі принципті іздеу кезінде тартымды болды. Лорд Мэнсфилд әдептілікті қолдануды дискрециялық деп қарады, соттар шетелдік заңды қолданады, «әділеттілік немесе қоғамдық тәртіп принциптеріне қайшы келмесе». Ол бұл принципін «Сомерсетке қарсы Стюарт» (1772 жылғы Корольдік сот) ісінде көрсетті, онда құлдық адамгершілік тұрғысынан соншалықты жаман, британдық сот американдық құл иесінің құлына деген меншік құқығын әдептілікпен мойындамайды. Әдептілік американдық құқықтанушы Джозеф Сторидің XIX ғасырдың басындағы еңбегі арқасында американдық ортақ құқыққа ең танымал енгізілді. Хубер сияқты, Стори Америка Құрама Штаттарының жаңа коммерциялық қажеттіліктерін көрсететін жаңа халықаралық жеке құқық жүйесін жасауға тырысты. Сторидің көзқарасы, ақырында басымдыққа ие болды, әдептілік доктринасының келісімді немесе ерікті қолданылуы мемлекеттер арасындағы сенімді нығайтады, «құлдықтың әсерін жергіліктілендіреді» және азаматтық соғыс қаупін азайтады. Вестлейк ағылшын құқығына Хубердің әдептілігін қабылдағаны үшін мақталады; ол Сторидің тәсілінен бас тартты.

The doctrine of international comity has been described variously "as a choice of law principle, a synonym for private international law, a rule of public international law, a moral obligation, expediency, courtesy, reciprocity, utility, or diplomacy. Authorities disagree on whether comity is a rule of natural law, custom, treaty, or domestic law. Indeed, there is not even agreement that comity is a rule of law at all." Because the doctrine touches on many different principles, it is regarded as "one of the more confusing doctrines evoked in cases touching upon the interests of foreign states." The principle of comity has been questioned and even rejected by many scholars throughout the years; however, the use of the term remains present in case law. European jurists have been wrestling with the decision to apply foreign law since the thirteenth century. A group of Dutch jurists created the doctrine of international comity in the late seventeenth century, most prominently Ulrich Huber. Huber and others sought a way to handle conflicts of law more pragmatically to reinforce the idea of sovereign independence. Huber "believed that comity was a principle of international law" but also that "the decision to apply foreign law itself was left up to the state as an act of free will." At the time of its inception in the common law, comity was an attractive principle as the United States and England were in search for a foundational principle by which they could build conflicts of law rules. Lord Mansfield viewed the application of comity as discretionary, with courts applying foreign law "except to the extent that it conflicted with principles of natural justice or public policy." He demonstrated this principle in Somerset v Stewart (King's Bench 1772), which held that slavery was so morally odious that a British court would not recognize the property rights of an American slaveholder in his slave out of comity. Comity was most famously introduced to the American common law by the American jurist Justice Joseph Story in the early nineteenth century. Much like Huber, Story sought to develop a new system of private international law that reflected the new commercial needs of the United States. Story's view, which ultimately prevailed, was that the consensual or voluntary application of comity doctrine would foster trust among states, "localize the effect of slavery," and reduce the risk of civil war. Westlake is praised for adopting Huber’s comity in the English law; he rejected Story’s approach.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ заңдарында, «Сыпайылық ережесі» – АҚШ Конституциясының Төртінші бабындағы Артықшылықтар мен иммунитеттер ережесінің тағы бір атауы, онда «Әр штаттың азаматтары басқа штаттардағы азаматтардың барлық Артықшылықтары мен иммунитеттеріне құқылы болады» делінген. Төртінші баптың жалпы алғанда – оған Артықшылықтар мен иммунитеттер ережесі, Экстрадиция ережесі және Толық сенім мен несие ережесі кіреді – Конституцияның «мемлекетаралық сыпайылық» бабы ретінде сипатталған. Bank of Agusta v Earl ісінде сот судья Джозеф Сторидің сыпайылық доктринасын қабылдады. Тоқсан тоғызыншы ғасырдың соңында АҚШ Жоғарғы Соты Hilton v. Guyot (1895) шешімінде сыпайылық туралы классикалық мәлімдеме жасады. Сот шетелдік сот шешімін орындау сыпайылық мәселесі болып саналатынын айтқандығы халықаралық құқықта сыпайылықтың «классикалық» мәлімдемесі ретінде қарастырылады. Сот бұл істе былай деп шешті: «Құқықтық мағынада, «сыпайылық» бір жағынан, міндетті түрде орындалуға тиіс, екінші жағынан, тек қана сыпайылық пен ізгі ниеттен тұрмайды. Бірақ ол – бір мемлекеттің өзінің аумағында басқа мемлекеттің заңнамалық, атқарушы немесе сот актілерін, халықаралық міндеттер мен ыңғайлылықты, сондай-ақ өз азаматтарының немесе оның заңдарының қорғауындағы басқа адамдардың құқықтарын ескере отырып мойындауы болып табылады». Бұл іс американдық соттар сыпайылық доктринасын түсіндіргенде жиі сілтеме жасайтын маңызды іс болып табылады. Бұл ел үшін маңызды шешім, себебі ол сыпайылықтың анықтамасын бұрынғыдан кеңірек түсіндіреді. Hilton v. Guyot ісіндегі кең анықтамаға қарамастан, сот Францияның шешімін өзаралық принцип бойынша орындаудан бас тартты, себебі Франция теңдес шешімді орындамас еді. Салқын соғыс аяқталғаннан кейін Жоғарғы Сот Hartford Fire Insurance Co v California ісін қарады. Осы істе судья Сутер сыпайылықты тек «отандық және шетелдік заңдар арасындағы нақты қайшылық» болған жағдайда ғана қарастыруға болатынын айтты. Дауысқа қарамастан, судья Скалия халықаралық құқық бұзылмауы үшін аумақтық юрисдикция халықаралық сыпайылықты ескеруі керек деп мәлімдеді. АҚШ-та белгілі бір шетелдік артық көрініс туралы сот шешімдері SPEECH Act (2010 жылы қабылданған федералды заң) бойынша мойындалмайды, ол сыпайылық доктринасын жоққа шығарады. Заңның мақсаты – «жалған туризмді» тоқтату.

In the law of the United States, the Comity Clause is another term for the Privileges and Immunities Clause of the Article Four of the United States Constitution, which provides that "The Citizens of each State shall be entitled to all Privileges and Immunities of Citizens in the several States." Article Four as a whole—which includes the Privileges and Immunities Clause, the Extradition Clause, and the Full Faith and Credit Clause—has been described as the "interstate comity" article of the Constitution. In the case of Bank of Agusta v Earl, the court adopted Justice Joseph Story’s doctrine of comity. At the end of the ninetieth century, the US Supreme Court delivered the classic statement on comity in the decision of Hilton v. Guyot (1895). The court stated that the enforcement of a foreign judgment was a matter of comity is viewed as the "classic" statement of comity in international law. The Court held in that case:

"Comity," in the legal sense, is neither a matter of absolute obligation, on the one hand, nor of mere courtesy and good will, upon the other. But it is the recognition which one nation allows within its territory to the legislative, executive or judicial acts of another nation, having due regard both to international duty and convenience, and to the rights of its own citizens or of other persons who are under the protection of its laws. This case continues to be the leading case cited by American courts when articulating the doctrine of comity. It is an important decision for the country as it articulates the definition of comity and does so in a more broad way than previously. Despite the broad definition in Hilton v Guyot, the court refused to enforce the French judgment based on reciprocity, as France would not have enforced an equivalent judgment. After the Cold War, the Supreme Court heard the case of Hartford Fire Insurance Co v California. In this case, Justice Souter gave the opinion that one only considers comity where there is a “true conflict between domestic and foreign law”. In the dissent, Justice Scalia argues that extraterritorial jurisdiction must consider international comity to ensure international law is not violated. In the United States, certain foreign defamation judgments are not recognized under the SPEECH Act (a federal statute enacted in 2010), which supersedes the comity doctrine. The Act aims to stop "libel tourism."

Кәсіби лицензиялау

АҚШ-та кейбір штаттар мен аумақтар иеленушінің білімі мен тәжірибесіне қарай, басқа юрисдикцияда берілген кәсіби инженерлік лицензияларды мойындайды (бұл практика "өзара мойындау арқылы лицензия беру" деп аталады). Ережелер юрисдикциялар бойынша айтарлықтай өзгеше.

Ұлыбритания

Тоғызыншы ғасырдың соңына қарай Англияда әдептілік халықаралық жеке құқықтың негізгі қағидасы ретінде соттың мақұлдауын алды. 1896 жылы профессор Дисей «Заңдар қақтығысына сілтеме жасайтын Англия заңдарының жинағын» жариялады, онда әдептілік доктринасын шетелдік заңдарды тануға байланысты өте тұжырымсыздықпен сынға алды. Сот практикасы көрсеткендей, әдептілік басқа мемлекеттің заңдарының немесе сот билігінің Англияда берілген жағдайда қандай әсер етуі керектігін анықтауда маңызды рөл атқарады. Morguard Investments Ltd. v De Savoye ісі Канада заңнамасында әдептілікті қарастырған алғашқы іс болды. Ортақ құқық Англиядан келген қағиданы бейнеледі, яғни халықаралық құқықтың негізгі қағидаларының бірі – егемен мемлекеттердің өз аумағындағы сот билігінің ерекшелігі. Сондықтан, бұл шешімге дейін Канада соттары шетелдік сот шешімдерін, соның ішінде басқа Канада провинцияларының соттарында алынған шешімдерді мойындауда сақтық танытты. Әділ сот Ла Форест ортақ құқық тәсілінің қазіргі заманның шындығына негізделмегенін мойындайды, себебі мемлекеттер саяхат, байлық, біліктер мен адамдардың қозғалысының нәтижесінде толық оқшауланған күйде өмір сүре алмайды. Әдептілік тек шетелдік егемендікті құрметтеумен ғана емес, сонымен қатар ыңғайлылық пен қажеттілікке де негізделген, және сот әдептілік қағидасы шетелдік сот шешімдеріне көбірек либералды көзқарас қажет етеді деп шешім шығарды. Облыстық заңнаманың аумақтық сипаттағы әсері әдептілік қағидасына сәйкес бағаланады. Сот құқық бұзушылық орын алған жердің заңының қолданылуы керек екенін анықтады, бұл lex loci delicti деп аталады. Әділ сот Ла Форест шешімінде халықаралық жеке құқықтағы әдептіліктің маңыздылығын қайта растады.

Еуропалық Одақ

Брюссель 1 Регламенті Еуропалық Одақтың бір мүше мемлекетінің сотының үкімі (рұқсат етілмеген жауап берушілердің болмауы жағдайында) басқа мүше мемлекеттің сотымен күшіне енгізілуі тиіс.