Тіл жоспарлау және саясаты: тілдердің құрылымын, қолданылуын өзгертуге бағытталған әрекеттер. Тілдік идеология, басқару, үкіметтік және бейүкіметтік ұйымдар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тілдерді немесе олардың түрлерін сөйлеу қауымдастығында өзгертуге жасалған қасақана күш-жігер. Тілдерді жоспарлау және саясат саласы.
Deliberate effort to influence languages or their varieties within a speech community
the field of language planning and policy
Әлеуметтік лингвистикада тілдерді жоспарлау (тілдік инженерия деп те аталады) – сөйлеу қауымдастығында тілдердің немесе тіл түрлерінің функциясына, құрылымына немесе меңгерілуіне әсер ету үшін жасалған қасақана күш-жігер. Роберт Л. Купер (1989) тілді жоспарлауды "біртекті емес сөйлеу қауымдастығында жазушылар мен сөйлеушілерді бағыттайтын нормативтік орфография, грамматика және сөздік дайындау әрекеті" деп анықтайды (8-бет). Тілдік идеология мен тілдік тәжірибемен қатар, тілді жоспарлау Бернард Спольскийдің тіл саясаты теориясынан алынған тіл саясаты типологиясының бір бөлігі болып табылады. Спольскийдің пікірінше, тілді басқару тілді жоспарлаудан гөрі дәл термин. Тілді басқару – "бұл саладағы қатысушылардың тәжірибесін немесе сенімдерін өзгерту үшін билікке ие немесе билігін талап ететін біреудің немесе топтың айқын және байқалатын күш-жігері" деп анықталады (4-бет). Тілді жоспарлау көбінесе үкіметтік жоспарлаумен байланысты, бірақ түрлі үкіметтік емес ұйымдар, мысалы, халықтық ұйымдар мен жеке тұлғалар тарапынан да қолданылады. Мұндай жоспарлаудың мақсаттары әртүрлі. Бір басым тілге ассимиляция арқылы қарым-қатынастың жақсаруы азшылықтарға экономикалық пайда әкелуі мүмкін, бірақ олардың саяси үстемдігін жеңілдетуге мүмкіндік береді деп есептеледі. Бұл ресми немесе бейресми агенттіктер, комитеттер, қоғамдар немесе академиялар сияқты тілді реттеуші органдарды құруды қамтиды, олар қазіргі заманғы қажеттіліктерге жауап беретін жаңа құрылымдарды жобалауға немесе дамытуға арналған.
In sociolinguistics, language planning (also known as language engineering) is a deliberate effort to influence the function, structure or acquisition of languages or language varieties within a speech community. Robert L. Cooper (1989) defines language planning as "the activity of preparing a normative orthography, grammar, and dictionary for the guidance of writers and speakers in a non homogeneous speech community" (p. 8). Along with language ideology and language practices, language planning is part of language policya typology drawn from Bernard Spolsky's theory of language policy. According to Spolsky, language management is a more precise term than language planning. Language management is defined as "the explicit and observable effort by someone or some group that has or claims authority over the participants in the domain to modify their practices or beliefs" (p. 4) Language planning is often associated with government planning, but is also used by a variety of non governmental organizations such as grass roots organizations as well as individuals. Goals of such planning vary. Better communication through assimilation of a single dominant language can bring economic benefits to minorities but is also perceived to facilitate their political domination. It involves the establishment of language regulators, such as formal or informal agencies, committees, societies or academies to design or develop new structures to meet contemporary needs.
Қалыпты жоспарлау
Статусты жоспарлау – қоғамда тіл немесе диалектті функционалдық салаларға тарату немесе қайта тарату, соның салдарынан тілдің мәртебесіне әсер ету.
Status planning is the allocation or reallocation of a language or dialect to functional domains within a society, thus affecting the status, or standing, of a language.
Білім беру саласы
Білім министрлігі немесе үкіметтің білім беру секторы әдетте мемлекеттік және жергілікті бағалау есептеріне негізделіп, ұлттық тілдерді меңгеру бойынша шешімдер қабылдайды. Білім беру салаларының міндеттері елден елге өзгеше болады; Роберт Б. Каплан мен Ричард Б. Балдауф осы секторлардың алты негізгі мақсатын сипаттайды: Тіпті сенімді бағалау және қоғамын бағалау жүйесі болған жағдайда да, жоспарлау әдістерінің нәтижесін болжау қиын; үкіметтер мемлекеттік жоспарлаудың басқа салаларына, мысалы, экономикалық және саяси жоспарлауға тигізетін әсерін ескеруі керек. Кейбір ұсынылған тілдерді меңгеру өзгерістері дұрыс жоспарлау мен ұйымдастырусыз тым күрт немесе кенеттен енгізілуі мүмкін. Тілдерді меңгеруді жоспарлау қаржылық тұрғыдан да қиын болуы мүмкін, сондықтан қаржылық ресурстарды жеткілікті жоспарлау және білу өте маңызды. Сондықтан, үкіметтік мақсаттарды ұйымдастырып, мұқият жоспарлау қажет. Жергілікті және мемлекеттік деңгейде тиімді коммуникация үшін ең пайдалы оқыту тілін таңдау – ойлы жоспарлауды қажет етеді және бұл мәселе пікірталас тудырады. Кейбір мемлекеттер тек ресми тілде оқытуды жөн көреді, ал кейбіреулері бірнеше (ана тілі) тілде оқытуға ынталандыру арқылы тілдік және осыған байланысты әлеуметтік әртүрлілікті дамытуға ұмтылады. Бір тілде оқыту ұлттық бірлік пен біртектілікті қолдайды, ал түрлі тілдерді қолдану оқушыларға балама көзқарастар ұсынып, жақсы оқуға көмектеседі.
The education ministry or education sector of government is typically in charge of making national language acquisition choices based on state and local evaluation reports. The duties of education sectors vary by country; Robert B. Kaplan and Richard B. Baldauf describe the sectors' six principal goals: Even with a solid evaluation and assessment system, the effects of planning methods can never be certain; governments must consider the effects on other aspects of state planning, such as economic and political planning. Some proposed acquisition changes could also be too drastic or instituted too suddenly without proper planning and organization. Acquisition planning can also be financially draining, so adequate planning and awareness of financial resources is essential. Therefore, it is important that government goals be organized and planned carefully. Choosing the language of instruction which would be most beneficial to effective communication on the local and state level requires thoughtful planning, and it is surrounded by debate. Some states prefer to teach only in the official language, but some aim to foster linguistic and thus social diversity by encouraging teaching in several (native) languages. The use of a single language of instruction supports national unity and homogeneity whereas the incorporation of different languages may help students to learn better by offering alternative perspectives.
Үкіметтік емес ұйымдар
Білім беру саласынан басқа, тілді меңгеруге елеулі әсер ететін үкіметтік емес секторлар немесе ұйымдар бар, мысалы, Франциядағы Француз академиясы немесе Испаниядағы Корольдік испан академиясы. Колонизация кезінде және одан кейін ирланд тілі ағылшын және шотланд тілдерімен бәсекелесті; Ирландия Тәуелсіздік соғысынан кейін тілді жаңғырту қозғалысы күш алды. Ирланд тілін мектептерде оқытуды қолдау мақсатында Гейл лигасы құрылды, осылайша Ирландияны ағылшын тілінен ажыратуға ұмтылыс жасалды.
In addition to the education sector, there are non governmental sectors or organizations that have a significant effect on language acquisition, such as the Académie française of France or the Real Academia Española of Spain. During and after colonisation, Irish had competed with English and Scots; the movement to restore the language gained momentum after the Irish War of Independence. The Gaelic League was founded to promote the acquisition of Irish in schools, thus "de Anglicizing" Ireland.
Қалыпты жоспарлау
Перудің тілдік жоспарлау тарихы 16 ғасырда испан отарлауымен басталады. Перуге испандықтар алғаш келген кезде кечуа тілі испандықтар мен перулықтар арасында кең қолданысқа ие, лингва франка ретінде қызмет етті. Уақыт өте келе испандықтар испан тілінің артықшылығын дәлелдеді; нәтижесінде испан тілі беделге ие болып, кең қолданыс тілі және Перудің басты тіліне айналды. 1975 жылы президент Хуан Веласко Альварадо басшылығымен Перудің революциялық үкіметі кечуа тілін Перу мемлекетінің ресми тілі деп жариялады, оны "испан тілімен тең дәрежеде" деп белгіледі. Төрт жылдан кейін заң күшін жойды. 1975 жылы кечуа тілі Перуде ресми тіл мәртебесіне ие болғанда, оны білім беру және мемлекеттік салаларға енгізу стандартталған жазбаша тілді қажет етті. Алайда, Перудің білім беру жүйесі испан тіліне негізделген, ол елдің ресми тілі болып табылады. Төмен беделіне қарамастан, кечуа тілі миллиондаған перулықтардың ана тілі, олардың көпшілігі кечуа және испан тілдерін біледі. Кечуа тілінің өзгешелігін, мәдениеттің өзіндік белгілерін сақтауға ниет бар. Кейбір мамандар әртүрлі сауаттылық бағдарламаларын енгізу студенттерге өмірге қатысты әртүрлі көзқарастарды ұсынып, білім беру сапасын арттырады деп санайды. 1975 жылға дейін Перуде екі тілді білім беру бағдарламалары болған, бірақ кечуа тілі бастауыш және орта мектептерде жеке пән ретінде оқытылмаған. 1975 жылғы білім беру реформасынан кейін кечуа және испан тілдері екі тілді бағдарламаларда қолданылды, бірақ тек шектеулі аудандарда ғана. Бұл тәжірибелік бағдарламалар үкіметтік жоспарлаудағы өзгерістерге байланысты тоқтатылды, бірақ 1996 жылы қайта жаңартылды. Ұлттық мәдени екі тілді білім беру бағдарламаларына қарамастан, жергілікті мектеп мұғалімдері мен қоғам өкілдері көбінесе испан тілін қолдануды жөн көреді, бұл екі тілді білім беруді қолдауға кедерілдіреді. Бұл бұрын айтқандай, білім беру саласы үшін қоғамдық қолдаудың маңыздылығын көрсетеді. Кейбір сарапшылар испан тілінің жоғары ұлттық беделіне байланысты, оны үйрену және қолдану әлеуметтік және экономикалық тұрғыдан тиімді деп есептейді. Аталған білім беру бағдарламалары білім беруге пайда әкеле ме, әлде кечуа тілінің мәртебесін көтере ме, бұл мәселе әлі де талқыланып жатыр.
Peru's history of language planning begins in the 16th century with Spanish colonization. When the Spanish first arrived in Peru, Quechua served as a language of wider communication, a lingua franca, between Spaniards and Peruvian natives. As the years passed, Spaniards asserted the superiority of the Spanish language; as a result, Spanish gained prestige, taking over as a language of wider communication and the dominant language of Peru. In 1975, under the leadership of President Juan Velasco Alvarado, the revolutionary government of Peru declared Quechua an official language of the Peruvian state, "coequal with Spanish." Four years later, the law was reversed. When Quechua was made an official language in Peru in 1975, the introduction of the language into the education and government domains made it essential to have a standard written language. Peru's education system is instead based on Spanish, the nation's official language. Despite its low prestige, Quechua is still spoken by millions of indigenous Peruvians, a great deal of whom are bilingual in Quechua and Spanish. There is a desire to preserve the uniqueness of Quechua as a language with its own attributes and representations of culture. Some argue that promoting a diverse literacy program gives students diverse perspectives on life, which could only enhance their educational experience. Before 1975, Peru had bilingual education programs, but Quechua was not taught as a subject in primary and secondary schools. After the 1975 education reform, Quechua and Spanish both had standing in bilingual programs, but only in restricted speech communities. These experimental programs were then canceled due to a change in government planning, but again reinstated in 1996. Even with national intercultural bilingual education programs, teachers at local schools and members of the community often prefer using Spanish, destabilizing support for bilingual education. This underscores the importance of community support as a goal for the education sector as mentioned earlier. Some believe that due to Spanish's higher national prestige, it is more socially and economically beneficial to learn and speak Spanish. It is debatable whether these education programs will benefit education or raise the status of Quechua.