Кіріспе
Каталония саясаты Каталонияның Автономиялық Статутының шеңберінде жүзеге асырылады, ол Каталонияға өзін-өзі басқарудың белгілі бір дәрежесін береді және оны парламенттік демократия ретінде жұмыс істейтін Испанияның автономды қауымдастығы ретінде орнықтырады, сонымен қатар ұлттық мәртебесін анықтайды. Каталонияның Generalitat de Catalunya – Каталонияның өзін-өзі басқару институты, оның құрамына Каталония Парламенті, Президент және Атқарушы Кеңес кіреді. Каталония Парламенті – әлемдегі ең көне парламенттердің бірі. Каталон саясаты, Каталония ұлттық партияларының Испания Парламентінде болуына байланысты, Испания саясатының кейбір аспектілеріне де әсер етеді, олардың саяси қолдауы Испанияның жалпы сайлауының жеңімпазына көпшілікті құру үшін жиі қажет болады. Бұрын таратылған Конвергенция және Одақ партиясы бұл өңірде ұзақ жылдар бойы үстемдік құрған саяси партия ретінде танымал болды. Каталон саясаты, аз дәрежеде болса да, Каталонияның Социалистік партиясының оның ірі серік партиясы – Испанияның Социалистік жұмысшылар партиясына (PSOE) тигізетін ықпалымен де ерекшеленеді. Соңғы кезде Каталонияның конституциялық мәртебесі Испания Корольдігінің құрамындағы автономды қауымдастық деп санайтын Испания Үкіметі мен өзін тәуелсіз, егемен мемлекет деп жариялаған Каталония Республикасы арасындағы даудың нысаны болды.
19 және 20 ғасырлар
XIX және XX ғасырларда Каталония Испанияның өнеркәсіптік дамуының маңызды орталықтарының бірі болды. Осы жылдары Барселонаның консервативті өнеркәсіптік буржуазиясы мен жұмысшы табы арасындағы күрес Каталония саясатын басып, индустрияландыру процесінде Еуропаның басқа аймақтарындағыдай болды. Каталониядағы бұл жағдай Испанияның басқа өңірлерінен келген иммигранттардың жұмысшылар қатарының артуымен күштелді, себебі жергілікті жұмыс күші өсіп келе жатқан экономиканың қажеттіліктерін толық қамтамасыз ете алмады. XIX ғасырда Каталонияның ұлттық және федералистік қозғалыстары туды. 1931 жылы Екінші Республика жарияланғанда Каталония автономиялы аймаққа айналды. 1936-1939 жылдардағы Испания Азамат соғысынан кейін Екінші Республика құлағаннан соң, генерал Франсиско Франконың диктатурасы Каталонияның автономиялық мәртебесін жойып, каталон тілінің қоғамдық қолданылуын, ресми қолдауын немесе тануын тыйым салды. Оның жеке күнделікті қолданылуы заңмен тыйым салынбаса да, саяси жағдайға байланысты, әсіресе ірі қалаларда азайды. Франко билігінің соңғы он жылдығында Каталонияда және Испанияның басқа да "тарихи" аймақтарында, мысалы, Баск елінде ұлттық сезім қайта жанданды.
"Екі дауысты дауыс беру" және ағымдағы мәселелер
Франконың 1975 жылы қайтыс болуынан кейін және 1978 жылы демократияның қалпына келтірілуімен Каталония өз автономиялық мәртебесін қайтарып алды және Испаниядағы автономиялы қауымдастықтардың бірі болды. Каталондық консервативті ұлтшыл көшбасшы Жорди Пухоль 1980 жылы өткен алғашқы аймақтық сайлауда билікке келді және оның екі партиялық коалициясы, Конвергенция және Бірлік (CiU), 19 жыл бойы қатарынан өткен аймақтық сайлауда абсолютті көпшілікпен жеңіске жетті және 23 жыл бойы автономиялық үкіметті басқарды. CiU-ның гегемониясы ірі қалаларды (оның ішінде Барселонаны) оның басты қарсыласы PSC-нің бақылауында болғанына қарамастан сақталды. Бұл "екі дауыс" құбылысының нәтижесінде болды. Бұл Каталониядағы сайлау нәтижелері сайлау түріне қарай өзгеретінін көрсетеді. Осылайша, Каталония парламентіне сайлауда консервативті ұлтшыл CiU тарихи түрде жеңіске жетті (бұл тенденция қазір де сақталуда, тіпті CiU соңғы кезде абсолютті көпшілігін жоғалтса да). Алайда, социал-демократтық және ұлтшыл емес PSC PSOE Испания парламентіне сайлауда жеңіске жетті және солай болып қала береді. Бұл аймақтық сайлаудағы сайлаушылардың азайып, жеке басын анықтау мәселесіне аса қызығушылық танытпауымен, ал жергілікті ұлтшыл сайлаушылардың жоғары белсенділігімен түсіндіріледі. Сонымен қатар, зерттеулер көрсеткендей, сайлаушылардың бір бөлігі сайлау түріне қарай CiU-дан PSOE-ге дауыс береді. 1996 жылғы Испаниядағы жалпыұлттық сайлаудан кейін Пухоль көптеген адамды таң қалдырды, өйткені CiU Cortes Generales-те Халық партиясының (Partido Popular, PP) азшылық үкіметін қолдады. Жорди Пухоль басқарған 15 жылдан астам уақыттан кейін Каталонияның автономиялық қауымдастығында CiU әлсіреп, Испанияның негізгі социал-демократиялық партиясының (Испанияның Социалистік жұмысшылар партиясы, PSOE) серіктес партиясы – Каталонияның Социалистік партиясы (PSC PSOE) каталондық сайлауда да қолдау табуын бастады. Бұл тенденция 2003 жылғы сайлауда CiU-дың 20 жылдан кейін алғаш рет үш партиялық солшыл коалициямен үкіметтен қуылғандығымен аяқталды. Ұлттық мәселеге келсек, қазіргі каталон саясатындағы "айырықтардың" бірі – Барселонаның күшті экономикасы бар метрополиясы әлемнің түкпір-түкпірінен мигранттарды тартуын жалғастыруы. Бұл заманауи иммиграция толқыны көбінесе каталон тілінен гөрі испан тілінде сөйлейді және 20 ғасырда Испанияның басқа аймақтарынан келген және каталон экономикасының дамуы үшін қажет болған өнеркәсіптік жұмысшылардың қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін келген екінші және үшінші буын каталондықтардың қатарын толықтырады. Олардың кейбіреулері каталон тілін меңгерген, ал кейбіреулері жоқ. Екінші жағынан, каталон тілі орта және жоғары таптың қалалық аудандарында, сондай-ақ өңірдің ауылдық және шағын қалаларында басым тіл болып қала береді. Барлығы есепке алғанда, испан тілі каталондықтардың көп бөлігі, әсіресе жұмысшы табының өмір салған аймақтарында қолданылатын тіл болып қала береді. Каталон ұлтшылдары үшін бұл жағдайда ең нашар жағдайда қауіп, ал ең жақсы жағдайда жеңіп шығу керек қиындық ретінде қарастырылады, өйткені каталон ұлтшылдығы этникалық емес, тілге негізделген. Дегенмен, Франконың қайтысынан кейін каталон тілі керемет жаңғыруды басынан өткерді, ол автономиялық үкіметтің тіліне айналды және кеңінен қолданылады. Алайда, каталон ұлтшылдарының каталон тілін барлық жерде қолдануды қалауы кейбір аймақтарда испан тілінің үстемдігімен тоқтатылады.
Following the 1996 national elections in Spain, Pujol surprised many by lending CiU's support in the Cortes Generales to the minority government of the People's Party (Partido Popular, PP). After having served more than 15 years ruling the autonomous community of Catalonia led by Jordi Pujol, CiU had become eroded while the Socialists' Party of Catalonia (PSC PSOE), a sister party of Spain's main social democrat party (Spanish Socialist Workers' Party, PSOE), began to enjoy electoral popularity also in the Catalan election context. This trend culminated in the 2003 election which saw CiU ousted from the government for the first time in 20 years by means of a tripartite left wing coalition. When it comes to the nationalist question, one of the 'fault lines' in contemporary Catalan politics arises from the fact that Barcelona, with its strong metropolitan economy, continues to attract migrants from all over the world. This contemporary layer of immigration is prone to speak Spanish over Catalan and adds to second and third generation Catalans whose families arrived from other parts of Spain during the 20th century in order to cover the needs of industrial workers which the Catalan economy demanded to prosper; amongst the latter, some have become proficient in Catalan, others have not. On the other side, Catalan remains the predominant language in middle class and upper class urban areas, as well as in the region's rural and small cities. All in all, Spanish remains the language spoken by a significant portion of Catalans, particularly in working class areas. For Catalan nationalists this is perceived, in the worst case, as a threat, and in the best case, as a challenge to be confronted, because Catalan nationalism is centered on language rather than ethnicity. In any case, Catalan has undoubtedly experienced a spectacular revival since the death of Franco; it has become the language of the autonomous government and enjoys a prominence and widespread use. However, the desire of Catalan nationalists to make the use of Catalan language universal is continually thwarted by the dominance of Spanish speakers in some places.
Еркін жер
Террористик ұйым ретінде АҚШ және Еуропалық Одақ анықтаған "Азат Жер" ("Азат Отан") Terra Lliure 1978 жылы Каталонияның ұлттық азаттық қозғалысы (MCAN) қарулы ұйымы ретінде құрылды. MCAN – Каталония және бүкіл каталон тілінде сөйлейтін аймақ, оның ішінде Валенсия, Балеар аралдары және Солтүстік Каталония (Оңтүстік Францияда) үшін тәуелсіздік пен социализмді көздейтін кең қозғалыс. Олар қарулы науқанды бастады, оның барысында жүздеген бомбалау шабуылдары жасалды. Бұл науқан 1992 жылы полицияның қатаң операциялары арқылы тоқтатылды. Оның төрт мүшесі қарулы қақтығыстарда қаза тапты, ал бір бомбалау кезінде әдіс-тепессіздіктен бейкүнә адам қаза болды. Отанды қорғау қозғалысы (MDT) сияқты ұйымдар бұқаралық демонстрациялар мен кейбір қалалық кеңестердегі өкілдер арқылы саяси қолдау көрсетті. Бірақ 1990 жылдары саяси қанаты да қолдауын жоғалтты, нәтижесінде бірнеше жыл бойы саяси әлсіздік күйі болды, бірақ ғасыр соңына қарай жаңаруға мүмкіндік туды. Terra Lliure және MCAN қызметтерінің ұқсастығына қарамастан, олар ETA және баск тәуелсіздік қозғалысының күші мен танымалдығына жете алмады.
XXI ғасырда
2003 жылғы аймақтық сайлауда (Пухоль қатыспаған) CiU абсолютті көпшілігін жаңарта алмады және PSC-нің Паскуал Марагалл солшыл үшжақты коалиция арқылы Generalitat президенті болды. Марагаллдың социалистері негізгі оппозициялық партия болып қала берді, бірақ шын мәнінде орыннан айырылды: үлкен жеңімпаздар Каталонияның тәуелсіздікші Республикалық солшыл партиясы (Esquerra Republicana de Catalunya (ERC)) және экосоциалистер болды. CiU абсолютті көпшілікке ие бола алмағандықтан, үш солшыл партияның біріккен күштері үкіметте өзгерістерге мүмкіндік берді. PSC Generalitat (Марагалл) президенті лауазымын сақтап қалғанда, ERC бірінші министрді (Conseller Primer) – Жозеп Ллуис Карод Ровираны, ал кейіннен Жозеп Баргаллоны ұсынды. Бұл алғашқы үшжақты үкімет PSC мен ERC арасындағы және PSC мен PSOE арасындағы ішкі шиеленістердің салдарынан тұрақсыз коалицияға айналды. Мұндай қиын қарым-қатынастың куәсі – Каталонияның Автономиялық Статусына енгізілген түзетулердің даулы болуы. 2006 жылғы аймақтық сайлауда Convergència i Unió (CiU) өкілдерінің саны артты, ал PSC мен ERC орыннан айырылды, бірақ бұл CiU үшін екінші солшыл үшжақты коалицияның (PSC + ERC + ICV) құрылуын тоқтатуға жеткіліксіз болды. Бұл жолы Жозе Монтилла Generalitat президенті болды. Бұл сайлауда сондай-ақ жаңадан құрылған Ciutadans – Partido de la Ciudadanía партиясы аймақтық парламентке енді. Жаңа ғасырда тәуелсіздікке ұмтылатын солшыл қозғалыс жандана бастады, ол 1995 жылы Terra Lliure таратылғаннан кейін күшін қайта жинады. Оның Халықтық Бірлік Кандидатурасы 2007 жылғы муниципалитет сайлауында сәтті өнер көрсетіп, 20-дан астам қалалық кеңес мүшесінің мандатын жеңіп алды.
Статутты өзгерту және қазіргі саяси мәселелер
Наварра және Баск елінің автономиялық бірлестіктерінен өзгеше, Каталонияның өз салық жүйесі жоқ; сондықтан аймақтық әкімшіліктің экономикалық қаржыландырылуы ұлттық үкімет салықтары арқылы жиналған қаражатқа және Каталонияға бөлінген бюджетке толығымен дерлік тәуелді. Бұл мәселе Каталонияның Автономиялық Статутын өзгерту кезінде басты мәселеге айналды. Экономикалық тұрғыдан алғанда, аймақтық үкімет жоғары деңгейдегі фискалдық автономияға қол жеткізуді мақсат етеді (аймақ ұлттық испан қазынасына бергенінен гөрі аз алады деген аргумент негізінде, соның салдарынан 1978 жылғы испан Конституциясында бекітілген «аймақтар арасындағы ынтымақтастық» ұғымын елемеді). Каталония парламенті ұсынған, Автономиялық Статусты жаңару жобасы Каталонияны «ұлт» ретінде анықтауға тырысқандықтан, маңызды саяси дау туды. 1978 жылғы Испания Конституциясының 2-бабында Конституция «Испания ұлтының (Nación) бөлгісіз бірлігіне» негізделгендігі айтылады, сонымен қатар «ұлттар мен аймақтардың (nacionalidades y regiones) автономия құқығына» сілтеме жасайды. Бұл ұлттар мен аймақтар Конституцияда аталмаған. Дау Испанияның кез келген автономиялық бірлестігін «ұлт» деп атау 2-бапқа қайшы келе ме және каталондықтардың «ұлт» емес, «ұлттық» (nacionalidad) деп танысуы Испанияның «бөлгісіз бірлігін» құлдыратуға ұласатын сепаратистік көріністерге ие ме деген сұрақтарға байланысты болды. Бұдан өзге, барлық салықтарды бақылау және параллель сот жүйесі мәселелері де қызу пікірталастарға түсті. Нәтижесінде, көптеген дау-дамайлардан кейін, сусылған нұсқасы қабылданды, бірақ саяси пікірталастар әлі де жалғасуда.
Тәуелсіздік мәселесі
Каталония саясатының маңызды бір бөлігі – тәуелсіздік немесе өзін-өзі анықтау мәселесі. Заң, Каталонияда саяси маңызы бар тәуелсіздік қозғалысы болғанына қарамастан, «өзін-өзі анықтау құқығын» мойындамайды. 2001 жылы Үкіметтік әлеуметтану зерттеулер орталығының (ҮАЗЗО) ресми сауалнамасы бойынша, каталониялықтардың 33,9%-ы тәуелсіз Каталонияны қолдаса, 48,1%-ы қарсы болды, 13,3%-ы шешімін таппады, ал 2,8%-ы жауап бермеді. ҮАЗЗО осы сауалнаманы қазірге дейін қайталаған жоқ. Керісінше, Автономиялық Статутқа түзетулер енгізілген кезде (жоғарыдағы «екі дауыс беру» бөлімін қараңыз) халықтың салқындығы сияқты факторлар, түзетулерге байланысты туындаған қатаң саяси даумен күрт қайшы болды. Бұған қоса, 2006 жылғы аймақтық сайлауда каталондық национализмге қарсы тұруды негізгі идеологиясы еткен жаңа партияның – «Ciutadans Partido de la Ciudadanía» партиясының пайда болуы тәуелсіздік мәселесін бірмәнді емес мәселеге айналдырды. 2007 жылы өткізілген сауалнама көрсеткендей, Каталония мен Испания арақатынасы туралы сұралған респонденттердің 59,5%-ы Каталонияның Испания құрамындағы автономиялық аймақ болып қалуы керек деп ойлады (қазіргі жағдай), 17,5%-ы Каталонияның федеративтік мемлекет құрамындағы мемлекет болуы керек деп есептеді, ал тек 13,5%-ы Каталонияның Испаниядан тәуелсіз мемлекет болуы керек деп санайды. Қалған респонденттер басқа жауаптар берді, бірақ олардың ішінде өте аз бөлігі, 5,5%-ы Каталонияның Испанияның бір бөлігі болуы керек деді, бұл өзін-өзі басқару құқығын шектеуге әкелер еді. 2012 жылы Centre d'Estudis d'Opinió (CEO) жүргізген тағы бір ресми сауалнама бойынша, референдум өткізілсе, каталониялықтардың 51%-ы тәуелсіз Каталония үшін дауыс беретінін, 21,1%-ы қарсы дауыс беретінін және тағы 21,1%-ы дауыс бермейтінін көрсетті.