Кіріспе
Азия мәдениеті – Азия құрлығының сан алуан этностары тарихқа дейінгі дәуірлерден бері қалыптастырып, сақтап келген өнер, сәулет, музыка, әдебиет, өмір салты, философия, тағам, саясат және дін салаларының ұжымдық және әртүрлі әдет-ғұрыптары мен дәстүрлерін қамтиды. Азияның нақты бір мәдениетін анықтау немесе континенттегі төрт ежелгі өзен аңғары өркениетінің үшеуінен пайда болған көптеген мәдени аймақтардың арасындағы ортақ элементтерді табу қиын. Дегенмен, континент көбінесе мәдениет, дін, тіл және этникалық жақындық сияқты ортақ белгілері бар алты географиялық аймаққа бөлінеді: Орталық Азия, Шығыс Азия, Солтүстік Азия, Оңтүстік Азия, Оңтүстік-Шығыс Азия және Батыс Азия. Азия – ең ірі, ең көп халқы бар және бай ресурстарға ие құрлық. Онда әлемдегі ең көне өркениеттер туған, олар көптеген ірі діни жүйелерді, ең ежелгі мифтерді және этика мен мораль кодекстерін жасады. Алайда, Азияның алып аумағы әртүрлі өркениеттерді үлкен қашықтықтармен, шөлдер мен таулар сияқты қиын жағдайлармен бөліп тұрады. Бірақ осы қашықтықтарды еңсеру арқылы сауда-саттық дамып, жалпыазиялық сипатқа ие болды. Аймақтық сауда – мәдени элементтер мен идеялардың кең жолдар мен теңіз жолдары арқылы түрлі аймақтарға таралуын қамтамасыз ететін қозғаушы және біріктіруші күш болды.
the journal
The culture of Asia encompasses the collective and diverse customs and traditions of art, architecture, music, literature, lifestyle, philosophy, food, politics and religion that have been practiced and maintained by the numerous ethnic groups of the continent of Asia since prehistory. Identification of a specific culture of Asia or universal elements among the colossal diversity that has emanated from multiple cultural spheres and three of the four ancient River valley civilizations is complicated. However, the continent is commonly divided into six geographic sub regions, that are characterized by perceivable commonalities, like culture, religion, language and relative ethnic homogeneity. These regions are Central Asia, East Asia, North Asia, South Asia, Southeast Asia and West Asia. As the largest, most populous continent and rich in resources, Asia is home to several of the world's oldest civilizations, that produced the majority of the great religious systems, the oldest known recorded myths and codices on ethics and morality. However, Asia's enormous size separates the various civilizations by great distances and hostile environments, such as deserts and mountain ranges. Yet by challenging and overcoming these distances, trade and commerce gradually developed a truly universal, Pan Asian character. Inter regional trade was the driving and cohesive force, by which cultural elements and ideas spread to the various sub regions, via the vast road network and the many sea routes.
Көп мәдени аймақтар
Азияның әртүрлі қазіргі заманғы мәдени және діни салалары өркениеттің негізгі орталықтарымен шамамен сәйкес келеді. Батыс Азия (немесе Иан Моррисон айтқандай, Оңтүстік-Батыс Азия, немесе кейде Таяу Шығыс деп аталатын) мәдени тамырларын Фертильді Жарты ай және Месопотамияның алғашқы өркениеттерінен алады, олар парсы, араб, Осман империяларын, сондай-ақ Ыбырайым діндерін – яһудизмді және кейіннен исламды тудырды. Моррисонның "Неге Батыс қазірге дейін билік етеді?" атты кітабында айтуынша, осы Hilly Flanks-тің түпнұсқа өркениеттері (археологиялық дәлелдер бойынша) ең көнесі болып табылады (ең алғашқы шаруашылықтың іздері б.з.б. 9000 жылға дейін жетеді). Hilly Flanks сонымен қатар оның батыс туралы анықтамасының туған жері (Орта Шығыс пен Еуропаны біріктіретін). Оның анықтамасына сәйкес, Азия батыс мәдениетінің бастауы болар еді. Дегенмен, барлығы оған келіспейді. Оңтүстік Азия, Үндістан және Индосфера Инд өзені өркениетінен пайда болды. Шығыс Азияның мәдени аймағы Сары өзен өркениетінен дамыды. Оңтүстік-Шығыс Азияда әртүрлі этникалық топтардың көші-қоны толқындары салыстырмалы түрде жақында болды. Оңтүстік Азиямен коммерциялық байланыс ақырында Үндістан мен Қытай мәдениетін қабылдауға әкелді (оның ішінде индуизм, буддизм, конфуциандық, даосизм). Кейіннен бұл аймақ исламның да ықпалына түсті, ал малайлар қазіргі уақытта әлемдегі ең ірі ислам халқы болып табылады. Солтүстік Азияның (әйтпесе Сибирь) қатал климаты мен қолайсыз топырағы үлкен қалалық елді мекендерді тұрақты түрде қамтамасыз етуге жарамсыз болды және тек үлкен аумақтарға тараған мал өсіруші және көшпелі халықтың болуына мүмкіндік береді. Дегенмен, Солтүстік Азияның діни және рухани дәстүрлері ақырында Тибет буддизмі сияқты кең ауқымды жүйелерге тарады, ол өзінің ерекше ерекшеліктерін дамытты (мысалы, Моңғол буддизмі). Осы себептерге байланысты, оны Шығыс Азия мәдениеттерінен бөліп қарау бұрынғыдан гөрі азырақ кездеседі. Орталық Азия Батыс Азия мен Шығыс Азияның (соның ішінде Персия мен Моңғолияның) ықпалын сіңіріп алып, оны мәдениеттердің тағы бір балқыма ыдысына айналдырды. Мәдени аймақтар өзара байланыссыз емес, тіпті бірте-бірте үйлесіп кетуі мүмкін, бұл адам мәдениеттерінің және тарихи ықпалдардың туа біткен әртүрлілігі мен синкретизмін көрсетеді.
Шығыс Азия
Шығыс Азия мәдени аймағы термині Шығыс Азиядағы Қытай, Жапония, Солтүстік Корея, Оңтүстік Корея және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Вьетнамның ортақ мәдени аймағын анықтайды. Этникалық және тілдік ұқсастықтар, ортақ көркемдік дәстүрлер, жазба тіл және моральдық құндылықтар Шығыс Азия халқының көпшілігінің шамамен 10 000 жыл бұрын Қытайдың солтүстік жазықтарында пайда болған Сары өзен өркениетінің ұрпақтары екенін көрсетеді. Бұл аймақтағы адамдар кейде Шығыс Еуразиялықтар деп аталады, ал аймақтың негізгі тілдері (қытай-тибет, австроазиялық, алтай, австронезиялық, кра-дай тілдері) Қытайдағы аймақтарда пайда болған деп саналады (Шығыс Азия мәдени аймағы#тарихи тіл білімі). Тарихи тұрғыдан алғанда, Қытай ұзақ жылдар бойы Шығыс Азияда басты, орталық рөл атқарды, өйткені ол "перифериялық елдердің мәдениетіне терең әсер етті және оларды "Қытайға бағытталған" халықаралық тәртіпке тартты", бұл 20 ғасырда қысқа ғана уақытқа тоқтатылды. Орталық Азиядан Оңтүстік-Шығыс Азияға дейінгі елдер Қытайдың салық жүйесіне бағынышты болды (Қытайдың салық төлеушілерінің тізіміне де қараңыз). Императорлық Қытайдың салық жүйесі конфуцийлік діни және философиялық идеяға – аспандық үйлесімге бағынуға негізделген, және бұл идея Оңтүстік-Шығыс Азиядағы елдер тарапынан да мойындалды. Салтанатты рәсімдерді Қытай императоры, Көк ұлы және Көк мандатын иеленуші ретінде басқарды. Рәсімдер барысында, салық төлеуші мемлекеттер мен әртүрлі қытай әулеттері өзара тиімді экономикалық ынтымақтастық және қауіпсіздік саясатына келісті. Шығыс Азия мәдениетін анықтайтын ерекшеліктердің қатарында қытай тілі және Ханзи жазу жүйесі, сондай-ақ буддизм, даосизм және конфуциандық ілімдер арқылы ұсынылған діни және этикалық идеялар бар. Қытай жазуы – әлемдегі үздіксіз қолданылып келе жатқан ең көне жазу жүйелерінің бірі, және ол Шығыс Азиядағы қытай мәдениетін таратудың маңызды біріктіруші күші және құралы болды. Классикалық қытай тілі элиталар мен бюрократтардың әдеби тілі болды. Тарихи тұрғыдан бүкіл аймақта қолданылған, оны бүгінде әлемдегі қытай диаспорасының қауымдастықтары, сондай-ақ Жапония, Корея, Вьетнам және Оңтүстік-Шығыс Азияның кейбір аймақтарында қолданады. Алайда, қытай жазуы Корея, Жапония және Вьетнамға жеткеннен кейін, осы елдер Ханзиді толықтыратын өзіндік жазу жүйелерін жасады. Вьетнамдықтар Chữ Nôm глифтерін, жапондықтар Кананы, ал корейліктер Hangul әліпбиін ойлап тапты. Бүгінгі күні Вьетнамда көбінесе Chữ Quốc ngữ (модификацияланған латын әліпбиі) қолданылады, бірақ Hán Nôm (Chữ Hán және Chữ Nôm жазуларын біріктіретін жазу түрі) қайта жаңғыруда. Осы тілдердің сөздік қорындағы көп бөлігін қытай сөздері құрайды (Қытай-вьетнам сөздігі, Қытай-корей сөздігі, Қытай-жапон сөздігін қараңыз). 20 ғасырда Қытай батыс ұғымдарын білдіру үшін Жапониядан "Васей канго" терминдерін қайта қабылдады. Конфуцийшілдік, даосизм, қытай таңбалары және көптеген басқа қытай мәдени ықпалдарынан басқа, Шығыс Азия ұлттық әдет-ғұрыптары, сәулет, әдебиет, асхана, дәстүрлі музыка, сахналық өнер және қолөнер де көптеген тәуелсіз және жергілікті идеялардың негізінде дамыды, олар өсіп, әртараптанды, және әлемдегі эстетикалық, көркемдік және философиялық идеялардың ең жетілдірілген көріністерінің қатарына жатады. Мысалы, жапон бақтары мен ландшафтты жоспарлау, Хэйан әдебиеті, вьетнамдық су қуыршақтары және Дунг Сон мәдениетінің артефакттарын атауға болады. Қазіргі зерттеулер Шығыс Азия буддизмінің дамуындағы бірнеше елдердің орталық роліне, корей мәдениетіне жапондық және керісінше, жапондық мәдениетке корейлік ықпалына да назар аударуда.
Оңтүстік Азия
Неолиттік мәдениеттің дәлелдері қазіргі Ауғанстан, Бангладеш, Бутан, Мальдив, Непал, Үндістан, Пәкістан және Шри-Ланка мемлекеттерінде табылды, олар Оңтүстік Азияны (сонымен қатар Индия субконтиненті деп аталады) көрсетеді. 3300 жылдан бастап, қазіргі Ауғанстанның солтүстік-шығысында, Пәкістанда және Үндістанның солтүстік-батысында бірнеше ғасырдан кейін қалалық орталықтарда толыққанды өркендеген күрделі қола дәуірі мәдениеті пайда болды. Оның өнерінің, қолөнерінің, металлургиясының және құрылыстарының жоғары сапасы, қала құрылысы, басқару, сауда және технология салаларындағы жетістіктері оны өркениеттің маңызды бесігінің бірі етіп санайды. Индус өзенінің мәдениеті немесе Хараппа мәдениеті деп аталатын бұл мәдениет Веда дәуірінің басталуына дейін (шамамен 1500 – 600 жылдар) шамамен 2000 жыл бойы дамыды. Ведалық мәтіндердің (қалалар мен қалалық өмірді атамайтын) Оңтүстік Азия мәдениеті үшін маңызы, отбасы, қоғамдық ұйым, дін, мораль, әдебиет және т.б. салаларына әсері ешқандай дау тудырмады. Ал Инд өзенінің мәдениеті туралы мәліметтер ХХ ғасырдағы археологиялық зерттеулер арқылы ғана белгілі болды. Әртүрлі кезеңдеу үлгілерін қолданатын ғалымдар Оңтүстік Азия дәстүрінің Хараппа мәдениетіне ұмтылуы туралы пікірталас жүргізеді. Климаттың нашарлауы (құрғақтандыру) және халықтың қоныс аударуы (индо-арийлердің көші-қоны) Хараппа мәдениетінің құлауына себеп болды деп есептеледі, оның орнын ауылдық Веда мәдениеті басты. Индо-арийлердің Индо-Ганг жазығында қоныстанғаннан кейін және варна тәртібіне сәйкес жати моделіне негізделген касталық жүйедегі ерекше әлеуметтік топтардың (брахмандар, кшатриялар, вайшьялар және шудралар) құрылуынан кейін тайпалық бірлестіктер олигархиялық басшылықтарға немесе патшалықтарға (16 Махаджанапада) бірікті. Ведалық мәтіндер мен әдебиеттің мол қоры археологиялық тізбекпен толықталған зерттеушілерге Веда мәдениеті мен саяси ұйымның нақты және егжей-тегжейлі суретін қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Ведалар санскрит әдебиетінің ең көне ескерткіштері болып табылады және Оңтүстік Азиядағы діни, этикалық және философиялық идеялардың негізін құрайды. Олар ғибадат, рәсімдер, салт-дәстүрлер, құрбандықтар, медитация, философия және болашақ индус және буддалық космология үшін рухани білім туралы негізгі және қасиетті мәліметтер ретінде кеңінен танылады. Түсіндірмелер мен талқылаулар сонымен қатар қоғамдық прогресс пен этикалық сәйкестік туралы дұрыс саяси идеялар мен ұғымдарды дамытуға бағытталған. Индуизм, буддизм, джайнизм және сикхизм Оңтүстік Азияның негізгі діндері. Космологиялық және діни дамудың, қабылдаудың және құлдыраудың ұзақ және күрделі тарихынан кейін индуизм синтезі және исламның кешіктірілген, бірақ толық енгізілуі нәтижесінде қазіргі үндістер мен непалдықтардың 80% өзін индус деп есептейді. Шри-Ланка мен Бутанда көптеген адамдар буддизмнің әртүрлі түрлерін ұстанады. Ислам Ауғанстанда, Мальдив аралдарында (99%), Пәкістанда (96%) және Бангладеште (90%) басым дін болып табылады. Ауғанстан мен Пәкістан Оңтүстік Азияның батыс шетінде орналасқан, олардың мәдени ерекшеліктері Месопотамияда тамырлары бар және Индосфераға әсер еткен Персия мәдениетімен қалыптасқан. Пәкістанның екі батыс аймағы – Белуджистан және Хайбер-Пахтунхва жергілікті пуштундар мен белуджилердің болуына байланысты үлкен ирандық мұраны бөліседі. Оның екі шығыс аймағы – Пәнджаб пен Синд Солтүстік-Батыс Үндістанмен мәдени байланыстарға ие. Бангладеш пен Үндістанның Батыс Бенгал штаты бенгал тіліне негізделген ортақ мұра мен мәдениетті бөліседі. Үндістан мәдениеті әртүрлі және көптеген әсерлердің күрделі қоспасы. Непал мәдени жағынан Үндістанмен де, Тибетпен де байланысты, ал елдің әртүрлі этникалық топтары Солтүстік және Шығыс Үндістан мен Тибетте қолданылатын және тойланатын көптеген фестивальдер мен мәдени дәстүрлерді бөліседі. Непалдың басым тілі – непали тілі, ол Солтүстік Үндістанның көптеген тілдерін жазу үшін де қолданылатын деванагари әліпбиін пайдаланады. Бутан мәдени жағынан Тибет пен Үндістанмен байланысты. Бутанның басым діні – тибет буддизмі, ал Бутанның басым тілі – дзонгханы жазу үшін тибет әліпбиі қолданылады. Солтүстік және Оңтүстік Үндістан арасында мәдени және тілдік айырмашылықтар бар. Шри-Ланка мәдени жағынан Үндістанмен де, Оңтүстік-Шығыс Азиямен де байланысты. Елдегі басым тіл – сингала тілі, ол Кадамба Паллава әліпбиінен шыққан сингала әліпбиінде жазылады, ал оның кейбір мәдени дәстүрлері мен тағамдарының ерекшеліктері Оңтүстік Үндістанның әсерін көрсетеді. Мәдени фестивальдер, тағамның ерекшеліктері және Шри-Ланкадағы басым дін – Тхеравада буддизмі Оңтүстік-Шығыс Азиямен байланысты. Индо-арий тілдері Пәкістан, Бангладеш, Шри-Ланканың сингала тілі және Солтүстік, Батыс және Шығыс Үндістанның көп бөлігінде, сондай-ақ Непалда қолданылады. Дравид тілдері, атап айтқанда телугу, тамил, каннада және малаялам тілдері Оңтүстік Үндістанда және Шри-Ланкада тамил қауымдастығы тарапынан қолданылады. Тибет-бірман тілдері Непалда, Бутанда, Солтүстік және Солтүстік-Шығыс Үндістанда қолданылады. Иран тілдері Пәкістанның Белуджистан және Хайбер-Пахтунхва аймақтарында қолданылады. Ауғанстанның негізгі тілдері – пушту және дари.
Оңтүстік-шығыс Азия
Оңтүстік-Шығыс Азия Материктік Оңтүстік-Шығыс Азияға – Вьетнам, Лаос, Камбоджа, Таиланд, Мьянма және Батыс Малайзияны қамтитын, және Теңіздік Оңтүстік-Шығыс Азияға – Индонезия, Шығыс Малайзия, Сингапур, Филиппин, Шығыс Тимор, Бруней, Кокос (Килинг) аралдары мен Рождество аралын қамтитын бөлінеді. Бұл аймақ шамамен 500 жылдан бері Үндістан және Шығыс Азияның теңіз сауда жолдарының тоғысында орналасқандықтан, Үндістан мен Қытай мәдениетінің күшті ықпалына ішкері болды. Үндістанның ықпалы Чола әулеті дәуірінде ең жоғары деңгейге жетті, ол Тамил және индуистік мәдениетті қазіргі Оңтүстік-Шығыс Азия елдеріне таратып, тіпті аймақта индуистік патшалықтарды кеңейтіп, құрды. «Индияланған патшалықтар» термині Оңтүстік-Шығыс Азияның көптеген саяси бірліктерін білдіреді, олар Үндістанның мемлекеттік басқару, әкімшілік, өнер, эпиграфия, жазу және сәулет өнерінің түрлі дәрежеде көптеген аспектілерін қабылдады. Индуизм, буддизм және ислам діндері біртіндеп жергілікті космологияға сіңіп кірді. Дегенмен, Оңтүстік-Шығыс Азия елдері осы мәдени ықпалдарға әртүрлі бейімделіп, өмір салтында, бейнелеу өнерінде және, ең бастысы, Камбоджадағы Ангкор-Ват және Индонезиядағы Боробудур сияқты сәулеттік жетістіктерінде ерекше және күрделі мәдениетін дамытты. Буддистік мәдениет Материктік Оңтүстік-Шығыс Азияға (Мьянма, Таиланд, Лаос, Камбоджа және Вьетнам) терең және маңызды әсер етті; Индокитайдағы буддистердің көпшілігі Тхеравада буддизмін ұстанады. Вьетнамда конфуциандық және қытай мәдениеті де зор ықпалға ие. Мьянма да үнді мәдениетінің ықпалына ұшырады. 14-ғасырға дейін индуизм мен буддизм Оңтүстік-Шығыс Азияда басым діндер болды. Кейіннен ислам Индонезия, Малайзия және Брунейде басымдыққа ие болды. Оңтүстік-Шығыс Азия колониализмнің ұзаққа созылған салдарынан батыс мәдениетінің де ықпалына ішкері болды. Мысалы, Филиппин АҚШ пен Испанияның күшті ықпалына тап болды, христиандық (католицизм) басым дін ретінде қалыптасты. Шығыс Тимор да колониализм арқылы португалдық мәдениеттің ықпалына ұшырады және христиандық ел болып табылады. Аймақ бойынша кең таралған ортақ ерекшелік – қазба үйлер. Бұл үйлер су тасқыны кезінде судың төменнен еркін өтуі үшін тіреулерге көтеріліп салынған. Тағы бір ортақ ерекшелік – мыңдаған жылдар бұрын Оңтүстік-Шығыс Азияда пайда болған күріш шаруашылығы. Би-драма да мәдениеттің маңызды бөлігі болып табылады, ол мыңдаған жылдар бойы жетілдірілген қол және аяқ қимылдарын пайдаланады. Сонымен қатар, Оңтүстік-Шығыс Азияның өнері мен әдебиеті ерекше, өйткені оларға үнді (индуистік), қытай, будда және ислам әдебиеттері әсер еткен.
Батыс Азия
Батыс Азияны Таяу Шығыстан, одан да жаңағырақ, еуроцентрикалық терминнен ажырату қажет, ол Солтүстік Африканың да бір бөлігін қамтиды. Батыс Азияға Түркия, Сирия, Грузия, Армения, Әзірбайжан, Ирак, Иран, Ливан, Иордания, Израиль, Палестина, Сауд Арабиясы, Кувейт, Бахрейн, Катар, Біріккен Араб Әмірліктері, Оман және Йемен кіреді. Кипр жиі аймақтың бір бөлігі саналады, бірақ оның Еуропамен этникалық және мәдени байланыстары да бар. Жемісті Жартыайдағы израильдік/яһуди цивилизациясы Батыс Азияның қалған бөлігіне зор әсер етіп, үш Ибраһим дінінің тууына себеп болды. Сонымен қатар, христиан дінінің яһуди тамырлары, Еуропадағы яһудилер мен арабтардың көптеген мәдени үлестері Батыс Азия мәдениетінің Батыс цивилизациясына да терең ықпал еткенін көрсетті. Батыс Азияның басқа да жергілікті діндеріне зороастризм, езидизм, алевизм, друздар және бахаи діні жатады. Бүгінде Батыс Азия халқының шамамен 93%-ы мұсылман, Израильді қоспағанда, ол еврей мемлекеті болып табылады және саяси исламмен ерекшеленеді. Солтүстік-батыс жағында Армения мен Грузияда айқын христиан дәстүрі бар, ал Ливанда ірі христиан және мұсылман қауымдастықтары бар. Этностық тұрғыдан алғанда, аймақты арабтар, парсылар, күрдтер, әзірбайжандар және түріктер басып алады. Олардың ішінде яһудилер, ассириялықтар, друздар, самариялықтар, езидтер және манделер сияқты кішігірім жергілікті топтар да бар. Таяу Шығыстың көптеген елдері әлі күнге дейін көшпелі халықтар мекендейтін алып шөлдерді қамтиды. Керісінше, Абу-Даби, Дубай, Амман, Эр-Рияд, Тель-Авив, Доха және Маскат сияқты қазіргі заманғы қалалар Жерорта теңізінің жағалауында, Парсы шығанағында және Арабия шөлінің шетінде дамыды. Батыс Азия асүйі өте бай және алуан түрлі. Әдебиеті де аса бай, араб, яһуди, парсы және түрік тілдері басым.
Орталық Азия
Орталық Азия Каспий теңізі мен Шығыс Азияның арасында жатыр, бұрынғы Кеңес Социалистік Республикаларының бесеуін қамтиды: Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Өзбекстан және Түрікменстан. Бірақ кейде Ауғанстан да осы аймаққа қосылады. Оның шығыс-батыс сауда жолдарындағы, әсіресе Жібек жолындағы стратегиялық және тарихи орны, Талас шайқасы секілді идеялар мен шығыс-батыс қақтығыстарының үнемі өрбитін аренасына айналдырды. Бұл өңірді қытайлар, гректер, моңғолдар, парсылар, татарлар, орыстар және сарматтар сияқты түрлі мәдениеттер жаулап, билік еткен. Орталық Азияның бір бөлігінде көшпелі халықтар тұрғандықтан, көптеген қалалық орталықтар өзіндік жергілікті ерекшеліктерге ие болды. Бұл аймақ Совет кезеңінде және одан кейін, 1991 жылы ыдырағаннан соң да негізінен орыстардың ықпалында болды. Қазір де аймақ олардың бақылауында.
Солтүстік Азия
Солтүстік Азияның (көпшілікке Сибирь деп танымал) көбінесе Ресейдің Азия бөлігінен ғана тұрады деп есептеледі. Сибірдің географиялық аймағы бұрын Сибір хандығындағы татарлардың жері болған. Бірақ, Ресейдің кеңеюі бұл жағдайды өзгертіп, қазіргі күні ол Ресей билігінде. Сибірде буряттар, эвенктер және якуттар сияқты басқа да этностық топтар тұрады. Солтүстік Азияда шамамен 40 миллион адам өмір сүреді, олардың көп бөлігі – этникалық орыстар. Дегенмен, осы аймақта көптеген шығыс азиялықтар да тұрады, және тарихи түрде Ресейдің шығысқа қарай кеңеюінен бұрын олар көпшілікті құраған.
Сәулет
Азияда сансыз зәулім және танымал тарихи құрылыстар бар, көбінесе діни нысандар, қамалдар мен бекіністер немесе сарайлар. Бірақ, бірнеше мың жылдар өткен соң, көптеген ең маңызды ғимараттар қиратылған немесе сөгілген, мысалы, Месопотамия зиккураттары, Қытайдың Ұлы Қабырғасының көп бөлігі, грек және эллинистік ғибадатханалар, немесе Парсы патшалық қалалары.
Қытай
Қытай сәулеті Шығыс Азияда көп ғасырлар бойы қалыптасып келді, құрылымдық қағидалары көбінесе өзгермеген, тек әшекейлік бөлшектері ғана өзгерді. Қытай сәулетінің маңызды ерекшелігі – оның айқындылығына және екі жақты симметрияға баса назар аударуы, бұл тепе-теңдікті білдіреді. Екі жақты симметрия және ғимараттардың өзара байланысы Қытайдың барлық жерінде кездеседі, сарай кешендерінен бастап қарапайым шаруа үйлеріне дейін. Тан дәуірінен бері Қытай сәулеті Корея, Вьетнам және Жапония сәулет стиліне зор әсер етті.
Үндістан
Үндістан сәулеті – Үндістан субконтинентінің кең ауқымды туындысы, ол кеңістік пен уақыт бойынша сан алуан формаларды қамтиды. Бұл өңірге тән тарихи күштердің әсерімен өзгеріске ұшырап, кейде бұрынғыларын жойып, көбінесе сіңіріп дамиды. Соның нәтижесінде сәулет өндірісінің үздіксіз дамуы байқалады, бірақ тарих бойында белгілі бір сабақтастық сақталады. Солтүстік Үндістанға моғолдар әкелген сәулеттің үлгілері аз. Оңтүстік Үндістандағы дравид сәулеті Чола, Виджаянагара, Сатавахана және басқа да көптеген гүлденген оңтүстік үнділік мемлекеттер кезінде дамыды, моғолдардың басып алуына дейін және одан кейін британдықтардың Үндістанға келуіне дейін өркен жайды.
Корея
Корея сәулеті – Кореяда ғасырлар бойы қалыптасқан сәулет стилі. Корея өнерінің басқа салалары сияқты, сәулет те табиғатқа жақындықты, қарапайымдылықты ұнатады, шектен шығудан сақтайды және формаларды тиімді пайдалануға баса назар береді.
Индонезия
Индонезия архитектурасы Индонезияны тұтастай қалыптастырған мәдени, тарихи және географиялық ықпалдардың әртүрлілігін көрсетеді. Ол жергілікті халық архитектурасынан, индуист-буддалық ғибадатханалардан, отаршылдық архитектурадан заманауи архитектураға дейін жетеді. Индонезияның жергілікті архитектурасы "үй адат" деп аталады. Үйлер қоғамда әлеуметтік маңызға ие және қоршаған ортамен және кеңістікті ұйымдастырумен байланыстағы жергілікті шеберлікті көрсетеді. Атақты мысалдарға Rumah Gadang, Tongkonan, Бали үйлері және Явалық Joglo жатады. Индуист-буддалық ғибадатхана монументтері "канди" деп аталады, олардың ең тамаша мысалдары – Боробудурдің алып тас мандала ступасы және Тримурти құдайларына арналған Прамбанан индуист ғибадатханасы. 16 ғасырда португалдықтар, одан кейін голландтар Индонезия архипелагын жаулап алып, еуропалық архитектура техникасын дамытып, отаршылдық архитектураны құрды.
Жапония
Жапондық сәулет өнерінің ерекшелігі – ол табиғи әлемді рухани түсініктің көзі және адам сезімінің нұсқаулық айнасы ретінде терең түсінуді көрсетеді. Эстетика мен айналасына назар беріледі, табиғи материалдар басымдыққа ие және жасандылықтан әдетте қашытылады. Жергілікті жердің табиғи бедеріне енгізілген, кейбіреуі 2000 жылдық тарихы бар әсерлі ағаш сарайлар мен ғибадатханалар бар. Атақты мысалдарға Хорю ғибадатхана кешені (6 ғасыр), Химеджи қамалы (14 ғасыр), Хиконе қамалы (17 ғасыр) және Осака қамалы жатады. Кез келген елдің сәулеті – оның мәдениетінің, тарихының және дәстүрінің көрсеткіші. Қолданылған материалдар, пішін, сызықтар, қисықтар мен түстердің бәрі бірігіп, бірегей және әдемі шедеврді құрайды. Вьетнамдық сәулет те осыдан ерекшеленбейді. Халықтық үйлерден бастап, сәнді сарайлар мен бетон мұнараларға дейін, елдің құрылысы – оның бай өткеніне және жарқын болашағына арналған мақтау.
Вьетнам
Вьетнамдағы дәстүрлі үйлер ағаштан жасалған құрылымдарымен және тік шатырларымен ерекшеленетін. Шатырлар балық қабығына ұқсас плиткалармен жабылған және сыртқа қарай иілген, ал арқалықтар мен қиғаштар негізгі ғимаратты тіреп тұрды. Кейбір аймақтарда қазба үйлер салынды, ал үйлерде әдетте тақ сан бөлмелер болды. Дегенмен, түрлі әулеттердің келуі елдегі мәдени ескерткіштерді әртүрлі жолдармен қалыптастырды. Вьетнамда 500 жылдан астам бойы сарайлар, пагодалар және цитадельдер гүлденді. Мысалы, 11 ғасырдың Лы әулеті буддизмнің күшті ықпалында болды және архитектурасына күрделі бейнелер мен мотивтерді енгізді. 1031 жылы Ли Тай Тонг патша 950 пагода салдырды. Осы кезеңде дөңгелек мүсіндер, есік алдындағы баспалдақтар, әшекейленген шатырлар және қоршаулар вьетнамдық архитектураның кең таралған элементтері болды. Қазір ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген Тханг Лонг императорлық қамалы – вьетнамдық мұраны жақыннан танысуға ниеттенген туристер үшін міндетті түрде бару керек жер. Қазіргі Ханой қаласында орналасқан бұл қамал 13 ғасыр бойы аймақтың саяси орталығы болды және тарихқа құмарларға ерекше ұнайды. Бұл ұлы құрылыс вьетнамдық архитектураның орта ғасырлық дәуірінің көрнекті үлгісі. 13 ғасырда билікке келген Трэн әулеті Вьетнам архитектурасының тарихында өз іздерін қалдырған наным-сенімдері мен дәстүрлерін әкелді. Ғимараттар көбірек күрделенді және шекараланған, ал бақтар ғибадатханалар мен қасиетті орындардың бір бөлігіне айналды. Осы кезеңде мұнара тәрізді ғибадатханалар пайда болды; Намдинь провинциясындағы Фу Бин мұнарасы және Винь Фук провинциясындағы Бин Сон мұнарасы – Трэн әулетінің қалдықтары.
Малай түбегі
Түрлі мәдени ықпалдар, әсіресе қытай, үнді және еуропалықтар, малай сәулетінің қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Соңғы уақытқа дейін ағаш барлық малай дәстүрлі құрылыстары үшін басты материал болып келді. Дегенмен, Шривиджая және ежелгі тамыстық малай мемлекеттері кезеңіне жататын діни кешендер сияқты көптеген тас құрылымдар да табылды.
Батыс Азия
Тигр-Евфрат өзендері жүйесі аймағының ежелгі сәулеті б.з.д. 10 мың жылдыққа дейін жетеді және қала құрылысын жоспарлау, аулалы үйлер мен зиккураттардың дамуына әкелді. Негізгі және басым құрылыс материалы – балшық кірпіш, ол әлі күнге дейін аймақта тұрғын үйлер салу үшін қолданылады. Отын пешінде күйген кірпіштер әшекейлеу мақсатында шыны тәрізді эмальмен жабылды, ал битум цемент ретінде пайдаланылды. Сарайлар немесе ғибадатханалар террасаларда салынды, бөлмелер көбінесе төртбұрыштардың ішінде орналасқан, үлкен есіктермен және шатырлар әсем безендірілген бағаналарға тірелген.
Өнер
Таяу Шығыстың биі әр түрлі стильге ие және батысқа "белдеу биі" деп аталатын түрінде тарады. Үндістан мен Пәкістанның Пенджаб аймағында бхангра биі өте танымал. Бхангра – егін жинау мерекесі. Халық барабанның ырғағымен ән айтып, билейді. Оңтүстік-Шығыс Азияда би мәдениеттің ажырамас бөлігі болып табылады; би стилі аймақтан аймаққа және аралдан аралға өзгеріп отырады. Тайланд пен Бирмада дәстүрлі би стильдері қалыптасты. Филиппиннің Cariñosa және Tinikling сияқты өзіндік би стильдері бар; Филиппин испандықтардың шапқан кезінде, филиппиндік жартылай жекпе-жек өнерін меңгергендер билеріне жаудың қимылдарын жасырып, осы өнерді сақтап қалды, өйткені оған оккупанттар тыйым салған еді.
Жауынгерлік өнерлер
Жауынгерлік өнер көптеген Азия мәдениеттерінде маңызды орын алады, ал жауынгерлік өнердің ең алғашқы белгілі іздері 4000 жылдан астам бұрынғы ежелгі Қытайдың Ся әулетінен табылған. Әлемдегі ең танымал жауынгерлік өнер стилінің көптеген түрлері Шығыс Азияда дамыды, мысалы, Окинаваның Каратэсі, Жапонияның Дзюдосы, Кореяның Тхэквондосы және жалпы алғанда кунг-фу деп аталатын қытай жауынгерлік өнерінің әртүрлі стилі. Ежелгі Үндістанда Ведаларда айтылған Хадгавидия, Дханурвидия, Гадаюддха және Малла Юдха сияқты көптеген жауынгерлік өнерлер болған. Бұл әртүрлі жауынгерлік өнерлер мен қауымдастықтар Веда кезеңінен кейін гүлденді. Көптеген басқа да жауынгерлік өнер стилі Оңтүстік-Шығыс Азияда пайда болды, соның ішінде Индокитайдан шыққан Оңтүстік-Шығыс Азия боксы, Вьетнамнан Вовинам, Филиппиннен Арнис және Индонезиядан Пенчак Силат. Бұған қоса, күрестің танымал түрлері Түркия мен Моңғолияда қалыптасқан. Азия жауынгерлік өнерінің дамуы бүгін де жалғасуда, жаңа стильдер жасалып жатыр. Қазіргі заманғы гибридті жауынгерлік өнер жүйелері, мысалы, Jeet Kune Do және Krav Maga, көбінесе дәстүрлі Шығыс Азия жауынгерлік өнерінің техникаларын қамтиды. Азия жауынгерлік өнері Батыс әлемінде кең танымал, және олардың көптегені халықаралық спорт түрлеріне айналды. Каратэ ғана әлем бойынша 50 миллионға жуық адаммен шұғылданады.
Кино
Кино Оңтүстік Азияда маңызды рөл атқарады, онда Болливуд (аймақтағы ең көп қолданылатын хинди тілінде түсірілетін фильмдер) және Оңтүстік Үндістан киноиндустриясы басымдыққа ие болу үшін бәсекелеседі. Пакистанның Лолливуд киносы да дамып келеді, ал тарихи тұрғыдан алғанда, бенгал киносы халықаралық кино салаларында жоғары бағаланды, Сатьяжит Райдың фильмдері бүгінгі күнге дейін мақталып келеді. Қытай киносы соңғы онжылдықтарда өсті, сонымен қатар елдің үлкен нарығының арқасында Голливуд туындыларының мазмұнына да әсер етеді. Гонконг киносы тарихи түрде өте ықпалды болды, ондағы кунг-фу фильмдері ондаған жылдар бойы қаланың маңызды мәдени экспорты болып табылды. Жапон және корей туындылары соңғы кезде өте танымал болды; жапондық аниме мен манга бір-бірін толықтырып, әлемдік мәдениеттің бір бөлігіне айналды, ал корей фильмдері, драмалары мен музыкасы (K-pop) корей үкіметінің күшті қолдауымен дамыды. 2019 жылғы корей фильмі "Паразит" Азиядан алғашқы рет «Оскар» сыйлығын жеңіп алған фильм болды.
Араб тілі
Араб әдебиеті – араб тілінде жазылған, проза мен поэзияны қамтитын жазушылардың туындылары. Батыс Азияның ең белгілі әдеби еңбектерінің бірі – "Мың бір түн".
Қытай
Қытайдың Тан және Сун дәуірлерінде Ли Бай сияқты белгілі ақындар зор маңызға ие туындылар жазды. Олар әрбір тармағында әріптер саны тең болатын ши (классикалық қытай тілінде: 詩) өлеңдерін, сондай-ақ түрлі ұзындықтағы тармақтары бар ци (詞) өлеңдерін жазды.
Еврей және диаспоралық еврейлер
Яһуди әдебиеті – еврейлердің өзінің тарихи отанында да, диаспорада да жазған ежелгі, орта ғасырлық және қазіргі заманғы шығармаларынан тұрады. Оның көп бөлігі еврей тілінде жазылған, алайда еврей емес авторлар еврей тілінде жазған әдебиеттер де кездеседі. Әрине, мұндай еңбектердің ең маңыздысы – Еврей Киелі кітабы (Танах). Еврей әдебиетінің көптеген басқа да ежелгі шығармалары сақталған, олардың ішінде діни және философиялық еңбектер, тарихи деректер мен көркем әңгімелер бар.
Үндістандық
Танымал ақын және драматург Калидаса екі эпос жазды: Рагхувамшам (Рагху әулеті) және Кумарасамбхавам (Кумар Картикеяның тууы); олар эпостық санскрит емес, классикалық санскрит тілінде жазылды. Оның басқа пьесаларының мысалы – Абигиянам Шакунтала. Классикалық санскритте жазылған шығармалардың басқа мысалдары – Панинидің Аштадхьяиі, ол классикалық санскрит грамматикасы мен фонетикасын қалыптастырды. Ману заңдары индуизмдегі маңызды мәтін болып табылады. Калидаса санскрит әдебиетіндегі ең ұлы драматург және санскрит әдебиетіндегі ең ұлы ақындардың бірі саналады, оның «Шакунтала» мен «Мегхадута» танылған ең атақты санскрит пьесалары. Санскрит әдебиетінде ол ағылшын әдебиетінде Шекспирдің алатын орнымен тең. Басқа да танымал пьесалар: Шудраканың «Мричкакатикасы», Бхасаның «Свапна Васвадаттамы» және Шри Харшаның «Ратнавалиі». Кейінгі поэзиялық туындылардың ішінде Жайадеваның «Гита Говиндасы» бар. Сонымен қатар, Чанакьяның және Ватсьяянаның «Камасутрасы» да кең танымал.
Жапон тілі
Он бірінші ғасырдың басында әдемі әйел Мурасаки Шикибу "Генджи туралы әңгіме" атты туынды жазды, ол жапон әдебиетінің шедеврi және роман түріндегі көркем әдебиеттің ерте мысалы саналады. Жапон әдебиетінің жаңа заманғы дәуірінде (17-19 ғасырлар) хайку сияқты салыстырарлық жаңалықтар пайда болды, ол ежелгі хокку (жапон тілі: 発句) түрінен дамыған жапон поэзиясының бір түрі. Хайку үш жолдан тұрады: бірінші және үшінші жолдардың әрқайсысында бес мо́ра (буынға шамамен фонологиялық баламасы) болады, ал екінші жолда жеті. Алғашқы хайку шеберлеріне Эдо дәуірінің ақыны Мацуо Башо (松尾芭蕉) сияқты тұлғалар кірді; Башоның ықпалында болғандардың ішінде Кобаяши Исса және Масаока Шики бар.
Корея тілі
Корея әдебиеті Үш патшалық кезеңде басталып, Горео және Жосон дәуірлері арқылы қазіргі күнге дейін жалғасады. Корей поэзиясының түрлеріне сиджо және каса жатады, ал Чон Чхоль мен Юн Сондо – ең ұлы корей ақындары деп есептеледі. Кореяның белгілі прозалық туындыларының мысалдары – Хегёнг ханымның естеліктері, Тоғыздың бұлтты арманы және Чунхянчон.
Пакистандық
Пәкістан әдебиеті бай тарихқа ие және парсы, мұсылман және үнді әдеби дәстүрлерінен әсер алады. Елде, әсіресе ұлттық урду тілінде көптеген белгілі ақындар дүниеге келді. Ұлттық ақын саналатын әйгілі Мұхаммед Иқбал "Шығыстың ақыны" (Шайыр-е Машриқ) деп аталады. Пәкістандықтар дәстүрлі және ислами киім – шалбар-камиз киеді. Олардың урду поэзиясы бүкіл әлемде кеңінен танымал. Көптеген "мушайралар" ұйымдастырылады. Пәкістандық әйелдер күнделікті өмірде сыртқа шыққанда көбінесе хиджап киеді, ал дәстүрлі "бурқа" немесе "абайя" киеді.
Қазіргі әдебиет
Индиядан шыққан бенгал ақыны, драматург және жазушы, полимат Рабиндранат Тагор 1913 жылы Нобель сыйлығының алғашқы азиялық лауреаты атанды. Ол өзінің прозалық туындылары мен поэзиялық ойларының ағылшын, француз және Еуропа мен Американың басқа да ұлттық әдебиеттеріне тигізген маңызды әсері үшін Нобель сыйлығын жеңіп алды. Ол сонымен қатар Үндістанның ұлттық әнұраны "Жана Гана Мана" мен Бангладештің ұлттық әнұраны "Амар Сонар Бангла" әндерін жазды. Сонымен қатар, оның тағы бір әні "Namo Namo Matha" аудармасы Шри-Ланканың ұлттық әнұраны болып табылады. Бұл әнді оның шәкірті Ананда Самаракун жинап, ал М. Наллатамби оны тамил тіліне аударған. Басқа да азиялық жазушылар әдебиет бойынша Нобель сыйлығын алды, олардың ішінде Ясунари Кавабата (Жапония, 1966) және Кензабуро Оэ (Жапония, 1994) бар. Ясунари Кавабата "Қарлы ел" және "Го шебері" романдары сияқты ерекше әсем және қарапайым тілмен жазылған повестьтер мен әңгімелердің авторы.
Отбасы
Азия мәдениетінде отбасының маңызы зор. Олар балаларына отбасының қорғанышы және жеке басының негізгі көзі екенін үйретеді. Балаларынан адалдық күтеді. Ата-аналар заң белгілейді, ал балалар оған бағынуға тиіс. Бұл – ата-ана мен қарттарға құрмет көрсету, және бұл Қытайда пайда болған 孝 (сяо) Конфуцийдің ілімдерімен байланысты. Олар өзін-өзі ұстауға міндетті, сондықтан эмоцияларын білдіру олар үшін қиын, сонымен қатар, олар қимылдары мен сөйлеу арқылы құрмет көрсетуі керек. Балалар есейген ата-аналарына күтім жасауы тиіс. Ұлдар үйде қалады, ал қыздар күйеуінің отбасына барып тұрады. Қытай мәдениетінде кейде балалар қарттарына күтім жасайды деп күтіледі (赡养), ал түрлі диаспоралық қауымдастықтарда қытай балалары тіпті әже-шешелерімен бірге тұратынын кездестіруге болады. Кореяда матрилокальдық практика Когурё дәуірінде басталып, Корё дәуірінде жалғасып, Жосон дәуірінің басында аяқталды. Кореялық мақалда айтылғандай, ер адам үйленгенде "жангаға" (қайын атасының үйіне) кіреді.
Философия
Азиялық философиялық дәстүрлер Үндістан мен Қытайда пайда болды және Шығыс философиясы ретінде жіктеліп, философиялық ойлар мен жазбалардың кең спектрін қамтиды, соның ішінде Үндістан мен Қытайда кең таралғандарын. Үнді философиясына джайнизм, индуизм және буддизм философиялары кіреді. Олар материалдық емес ізденістер элементтерін қамтиды, ал Үндістанда туған және шамамен 2500 жыл бұрын Чарвак тарапынан қалыптастырылған Ча́рва́ка мектебі материалдық дүниенің құлшынысын уағыздады. Таяу Шығыс философиясына ислам философиясы, сондай-ақ еврей және иран философиясы жатады. 20 ғасырда Азияның ең көп халқы бар екі елінде екі өте әртүрлі саяси философия қалыптасты. Махатма Ганди ахимсаға жаңа мағына берді және зорлықсыздық пен қарсылық көрсетпеу ұғымдарын қайта анықтады. Сол кезеңде Мао Цзэдунның коммунистік философиясы қалыптасты.
Мерекелер мен мерекелер
Азияда түрлі фестивальдер мен мерекелер бар. Қытайда Қытай жаңа жылы, Аждаһа қайығы фестивалі және Күз айы фестивалі дәстүрлі мерекелер болып саналады, ал Ұлттық күн – Қытай Халық Республикасының мерекесі. Жапонияда Жапон жаңа жылы, Ұлт негізін қалау күні, Балалар күні, Обон, Императордың туған күні және Рождество танымал. Жапондық синкретизмге сәйкес, көптеген жапондықтар жаздың ортасында буддизмнің Обонын, қарашада шинтоның Шичи-Го-Санды, ал қыста Рождество мен Хацумоде мерекелерін бірге тойлайды. Үндістанда Республика күні мен Тәуелсіздік күні – дінге қарамастан, халықтың тойлайтын маңызды ұлттық мерекелері. Үндістанның ірі индуистік фестивальдеріне Дивали, Дуссера немесе Дассера, Холи, Макар Санкранти, Понгал, Махашивратри, Угади, Навратри, Раманавами, Байсахи, Онам, Ратхаятра, Ганеш Чатурти және Кришна Джанмаштами кіреді. Үндістанда Исламның Құрбан айт және Ораза айт сияқты фестивальдері, сикхтердің Вайсахи фестивалі және христианның Рождествосы да тойланады. Филиппин жыл бойы мерекелер өтетіндіктен «Fiesta Country» деп аталды. Олардың фестивальдерінде испандық әсер күшті, сондықтан Филиппин ерекше «батыстық» сипатқа ие, бірақ өзінің түпнұсқалық азиялық ерекшеліктерін сақтайды. «Fiesta» сөзі фестивальді білдіреді. Осы фиесталардың көпшілігі әулиеге арналған. Қорытындылай келгенде, әрбір қаланың немесе муниципалитеттің кем дегенде бір фиестасы бар. Мысалы, Себудағы Синулог және Илоилодағы Динагьянг. Филиппиннің танымал фестивальдеріне Баколодтың Маскара фестивалі және Багионың Панагбенга фестивалі кіреді. Индонезияда Тәуелсіздік күні мен Панчасиланың туған күні маңызды. Көпшілігі мұсылман қоныстанған бұл елде Исламның айт-ул-Фитр, айт-ул-Адха, Мавлид, Ислам жаңа жылы, Ашура, Табуик және Тасирик күні сияқты мерекелері де тойланады.
Спорт
Азияның аумақтық кеңдігіне байланысты, континент бойынша спорт түрлерінің танымалдылығы әртүрлі. Азияда футбол кеңінен танымал. Шығыс Азияда бокс, бадминтон және үстел теннисі өте танымал. Бейсбол Жапония, Оңтүстік Корея және Тайваньда танымал. Крикет Үндістан, Пәкістан, Бангладеш және Шри-Ланкада, сондай-ақ жақында Непал мен Ауғанстанда ерекше танымалдылыққа ие. Оңтүстік Азияда кабадди және хо-хок сияқты дәстүрлі спорт түрлері де кеңінен тамашаланады.
Ас мәзірі
Азияның көптеген аймақтарында күріш негізгі тағам болып саналады және көбінесе будақтап немесе конжи деп аталатын қайнатылған түрде беріледі. Қытай – әлемдегі күрішті ең көп өндіретін және тұтынатын ел. Ал дәнді нан Таяу Шығыстан Үндістан субконтинентіне дейін таралған. Дәстүр бойынша, Орталық, Оңтүстік және Батыс Азияда тамақты жалаңаш қолмен жеу қалыпты жағдай. Дегенмен, қазіргі уақытта қасық, шанышқы сияқты батыс ас-сулары жиі қолданылады және кеңінен қолжетімді. Батыс ас-суларының пайда болуымен, кейбір елдерде қоғамдық орындарда қолмен тамақ ішу әдепсіздік деп есептелуі мүмкін. Индонезия мен Филиппинде адамдар көбінесе қасық, шанышқы және пышақ сияқты батыс ас-суларын қолданады. Ал Қытай, Жапония, Тайвань, Корея және Вьетнамда дәстүрлі тағамдарды жеу үшін әдетте таяқшалар қолданылады, бірақ осы елдерде таяқшалардың пішіні әртүрлі. Мысалы, қытай таяқшалары ұзын және төртбұрышты; вьетнам таяқшалары ұзын, бір жағы қалың, екінші жағы біртіндеп жұқарады және ағаштан немесе бамбуктан жасалады; жапон таяқшалары дөңгелек, қысқа және спираль тәрізді, олар сүйекті балықты жеуге ыңғайлы; тайвандық таяқшалар бамбук, ағаш және металл сияқты материалдардан жасалады; корей таяқшалары қысқа, жалпақ және металдан жасалған. Корея түбегінде ағаштан металлға қарағанда сирек кездесетіні және металл таяқшалар уланудың алдын алатыны айтылады. Суши және сашими сияқты шикі балықтан жасалған тағамдар Шығыс Азияда (әсіресе Жапонияда) өте танымал. Бұл шикі балық тағамдары екі маңызды мәдениеттің – қытай және жапон мәдениеттерінің әсерінен пайда болған. Үндістанда адамдар көбінесе қолмен тамақтанады, ал әрбір тағамға кардамон, зира және фундук сияқты көптеген дәмдеуіштер қосылады. Дәмдеуіштердің көп бөлігі Үндістан субконтинентінде пайда болған. Дюриан Оңтүстік-Шығыс Азияда кең таралған жеміс, және Альфред Рассел Уоллес оның керемет дәмділігінің өзі сол аймалға жасаған сапарының барлық шығындарын ақтауы мүмкін екенін айтқан. Индонезияның асханасы – Минанг-Сундадан Балиге дейінгі аймақтық тағам дайындау дәстүрі гүлденген, әртүрлі тағамдар мен рецепттердің бай жиынтығына ие. Көптеген индонезиялықтар бір порцияға дәмді ет, балық және көкөністермен бірге буланған күріш жейді, мысалы, Наси Паданг және Наси Кампурдай. Басқа да танымал мысалдарға ренданг, сатай, сото және наси горинг жатады. Филиппин банкеттерінде елдің ұзақ жылдар бойы отаршылдыққа ұшырауы және көршілес мәдениеттермен байланысының нәтижесінде көптеген ерекше тағамдар пайда болған; ол халықтың жергілікті дәміне латын, малай, қытай және американдық әсерлерді сіңірген.