Кіріспе
Буддизмнің жаратушы құдайға немесе кез келген мәңгілік, жеке құдайлық болмысқа сену туралы көзқарастары
Жалпы алғанда, буддизм – монотеистік жаратушы құдайға сенім жоқ дін. Сондықтан, ол көбінесе (материалистік емес) атеизм немесе нетеизм деп сипатталады, бірақ бұл сипаттамалар басқа ғалымдар тарапынан сынға алынды, себебі буддизмнің кейбір түрлері трансценденттік, туылмаған және шартты емес түпкілікті шындықтардың әртүрлі түрлерін (мысалы, Будда табиғаты) ұсынады. Буддизмнің үйретімінде девалар деп аталатын құдайлар (кейде "құдайлар" деп аударылады), сондай-ақ басқа буддалық құдайлар, аспандар және самсара немесе циклдік қайта туу туралы ілімде қайта туулар бар. Буддизм бұл құдайлардың ешқайсысы жаратушы немесе мәңгілік болмыс емес екенін үйретеді, бірақ олар өте ұзақ өмір сүре алады. Буддизмге қарсы жазбалар қазіргі заманда да жиі кездеседі, бұл христиан миссионерлерінің және олардың буддизмді сынауына жауап ретінде болды. Дегенмен, Б. Алан Уоллес және Дуглас Дакворт сияқты кейбір авторлар Ваджраяна буддизміндегі кейбір ілімдерді неоплатондық теология және пантеизм сияқты белгілі бір теистік ілімдерге ұқсас деп санайды. Әртүрлі ғалымдар Шығыс Азия буддизмінің Вайрокана немесе Амитабха сияқты жоғарғы және мәңгілік Буддалар туралы ілімдерін пантеизм және процестік теизм сияқты теизмнің белгілі бір түрлерімен салыстырды.
Басқа Йогакара философтары
Қытай монахы Сюаньцзян (шамамен 602–664 жж.) VII ғасырда Үндістанда буддизмді зерттеді, Наландада тұрып. Сол жерде ол Асанга мен Васубандхудан жеткен Йогакара ілімдерін зерттеді, ал абат Силабхадра оған үйретті. "Чэн Вэйши Лун" (Skt. Виджняптиматратасиддхи шастра) атты еңбегінде Сюаньцзян "Ұлы Ие" немесе Ұлы Брахма туралы ілімді жоққа шығарады:
According to one doctrine, there is a great, self existent deity whose substance is real and who is all pervading, eternal, and the producer of all phenomena. This doctrine is unreasonable. If something produces something, it is not eternal, the non eternal is not all pervading, and what is not all pervading is not real. If the deity's substance is all pervading and eternal, it must contain all powers and be able to produce all dharmas everywhere, at all times, and simultaneously. If he produces dharma when a desire arises, or according to conditions, this contradicts the doctrine of a single cause. Or else, desires and conditions would arise spontaneously since the cause is eternal. Other doctrines claim that there is a great Brahma, a Time, a Space, a Starting Point, a Nature, an Ether, a Self, etc., that is eternal and really exists, is endowed with all powers, and is able to produce all dharmas. We refute all these in the same way we did the concept of the Great Lord. The 7th century Buddhist scholar Dharmakīrti advances a number of arguments against the existence of a creator god in his Pramāṇavārtika, following in the footsteps of Vasubandhu. Later Mahayana scholars, such as Śāntarakṣita, Kamalaśīla, Śaṅkaranandana (fl. c. 9th or 10th century), and Jñānaśrīmitra (fl. 975–1025), also continued to write and develop the Buddhist anti theistic arguments. The 11th century Buddhist philosopher Ratnakīrti, at the former university at Vikramashila (now Bhagalpur, Bihar), criticized the arguments for the existence of a God like being called Isvara that emerged in the Navya Nyaya sub school of Hinduism in his "Refutation of Arguments Establishing Īśvara" (Īśvara sādhana dūṣaṇa). These arguments are similar to those used by other sub schools of Hinduism and Jainism that questioned the Navya Nyaya theory of a dualistic creator.
Бір ілім бойынша, мәні нақты және барлық құбылыстарды қамтитын, мәңгілік және барлық құбылыстардың жаратушысы болып табылатын ұлы, өзінен-өзі бар құдай бар. Бұл ілім ақылға қонымсыз. Егер бір нәрсе бір нәрсені жаратса, ол мәңгілік емес, ал мәңгілік емес нәрсе барлық жерде болмайды, ал барлық жерде болмайтын нәрсе шындық емес. Егер құдайдың мәні барлық жерде және мәңгілік болса, онда ол барлық күшті қамтуы керек және барлық дхармаларды барлық жерде, әр уақытта және бірдей уақытта жарата алады. Егер ол қалау туғанда немесе жағдайларға байланысты дхарма жаратса, онда бұл жалғыз себеп туралы ілімге қайшы келеді. Немесе себеп мәңгілік болғандықтан, қалаулар мен жағдайлар өздігінен туындайды. Басқа ілімдерде ұлы Брахма, Уақыт, Кеңістік, Бастапқы нүкте, Табиғат, Эфир, Өз-өзі және т.б. мәңгілік және шындығында бар, барлық күштермен жаратылған және барлық дхармаларды жарата алады делінеді. Біз олардың барлығын Ұлы Ие туралы ұғымды жоққа шығарғандай жоққа шығарамыз. VII ғасырдың будда ғалымы Дхармакиртти өзінің "Праманавартка" еңбегінде Васубандхудың жолын қуа отырып, құдай-жаратқыш бар екеніне қарсы бірнеше аргументтер келтіреді. Кейінгі Махаяна ғалымдары, мысалы, Сянтаракита, Камаласила, Сянкаранандана (шамамен 9 немесе 10 ғасыр) және Жньанашримитра (шамамен 975–1025 жж.), буддалық антитеистік аргументтерді жазуды және дамытуды жалғастырды. 11 ғасырдың будда философы Ратнакирти Викрамашиладағы (қазіргі Бхагалпур, Бихар) бұрынғы университетінде индуизмнің Навья Ньяя мектебінде пайда болған Ишвара деп аталатын құдайдың бар екендігін дәлелдеуге арналған аргументтерді "Ишвараны құру аргументтерінің жоққа шығарылуы" (Īśvara sādhana dūṣaṇa) атты еңбегінде сынға алды. Бұл аргументтер индуизм мен джайнизмнің басқа да мектептерінің Навья Ньяяның дуалистік жаратушы туралы теориясына күмән келтірген аргументтеріне ұқсас.
According to one doctrine, there is a great, self existent deity whose substance is real and who is all pervading, eternal, and the producer of all phenomena. This doctrine is unreasonable. If something produces something, it is not eternal, the non eternal is not all pervading, and what is not all pervading is not real. If the deity's substance is all pervading and eternal, it must contain all powers and be able to produce all dharmas everywhere, at all times, and simultaneously. If he produces dharma when a desire arises, or according to conditions, this contradicts the doctrine of a single cause. Or else, desires and conditions would arise spontaneously since the cause is eternal. Other doctrines claim that there is a great Brahma, a Time, a Space, a Starting Point, a Nature, an Ether, a Self, etc., that is eternal and really exists, is endowed with all powers, and is able to produce all dharmas. We refute all these in the same way we did the concept of the Great Lord. The 7th century Buddhist scholar Dharmakīrti advances a number of arguments against the existence of a creator god in his Pramāṇavārtika, following in the footsteps of Vasubandhu. Later Mahayana scholars, such as Śāntarakṣita, Kamalaśīla, Śaṅkaranandana (fl. c. 9th or 10th century), and Jñānaśrīmitra (fl. 975–1025), also continued to write and develop the Buddhist anti theistic arguments. The 11th century Buddhist philosopher Ratnakīrti, at the former university at Vikramashila (now Bhagalpur, Bihar), criticized the arguments for the existence of a God like being called Isvara that emerged in the Navya Nyaya sub school of Hinduism in his "Refutation of Arguments Establishing Īśvara" (Īśvara sādhana dūṣaṇa). These arguments are similar to those used by other sub schools of Hinduism and Jainism that questioned the Navya Nyaya theory of a dualistic creator.
Қазіргі буддистік антитеизм
Қазіргі заман буддистерді Ыбырайым діндерімен, әсіресе христиан дінімен байланыстырды. Миссионерлік жұмыс арқылы буддистік елдерді христиандыққа көшіру әрекеттері, буддистердің христиан дінінің негіздерін жоққа шығару әрекеттерімен күшін жоғалтты және буддистік модернизмнің қалыптасуына әкелді. Буддизмді жоққа шығару және оның ілімдерін сынау бойынша алғашқы христиандық тыраштар Алессандро Валигнано, Микеле Руджиери және Маттео Риччи сияқты иезуиттерге тиесілі болды. Қазіргі жапон буддистері де христиандық теизмді жоққа шығару үшін өз еңбектерін жазды. Фукансай Хабиан (1565–1621) осы сыншылардың ең танымалдарының бірі болуы мүмкін, себебі ол алдымен христиандыққа өткен, кейіннен діннен бас тартып, 1620 жылы «Құдай жойылды» (Ha Daiusu) деген атаумен христианға қарсы polemic жазды. Дзен монахы Сессо Сосай да маңызды христианға қарсы еңбек, «Ерестіктерді жою туралы аргумент» (Тайджи Джашу Рон) жазды, онда ол христиан құдайының Ведалық Брахманың өзі екенін және христиандық буддизмнің еретикалық түрі екенін дәлелдеді. Оның сын-пікірлері Токугава сёгунатының басшылығына ерекше әсер етті. Кейінірек жапон буддистері христиан дініне бағытталған антитеистік сынды жазуды жалғастырды. Бұл тұлғалардың қатарында Кию Додзин (сонымен қатар Угай Тетсуджо 1814–91, ол Жодо шуының басшысы болды), ол «Христиандыққа күлкі» (1869) және Иноуэ Энрио жазды. Кири Параморенің сөзіне сәйкес, 19 ғасырдағы жапондықтардың христиан дініне жасаған шабуылдары, Токугава дәуіріндегі сынға қарағанда, көбінесе рационалистік және философиялық сынға негізделген (ол ұлтшылдық пен ксенофобияға көбірек ден қойған). Қазіргі теравада буддистері де христиандық және қазіргі заманғы Құдай туралы теорияларға сілтеме жасайтын Жаратушы Құдайға қатысты түрлі сын-пікірлер жазды. Бұл еңбектерге А. Л. Де Силваның «Сенімнен тыс» (Beyond Belief), Ньянапоника Тераның «Буддизм және Құдай идеясы» (Buddhism and the God Idea, 1985) және Гунапала Дхармасиридің «Христиандық Құдай тұжырымына буддалық сын» (A Buddhist critique of the Christian concept of God, 1988) кіреді.