Кіріспе

Ирландияның Слиго графтығындағы мегалитикалық зират, Каван графтығындағы шағын аудан.

Карроумор (An Cheathrú Mhór, «үлкен квартал») – Ирландияның Слиго қаласының батысындағы Кулера түбегінде орналасқан мегалитикалық ескерткіштердің ірі тобы. Олар б.з.д. 4 мың жылдықта, неолит дәуірінде (Жаңа тас ғасырында) салынған. Қазірге дейін отыз қабір сақталған, бұл Карроуморды Ирландиядағы мегалитикалық қабірлердің ең ірі жиынтығының біріне және Карроукил, Лоухкрив және Бру-на-Боиннемен бірге «үлкен төртеудің» біріне айналдырады. Карроумор – батысында Нокнарея тауы биіктеп тұратын ежелгі ритуалдық ландшафтың орталығы. Бұл қорғалатын ұлттық ескерткіш.

Орналасқан жері

Теңіз деңгейінен 36,5 және 59 метр биіктіктегі шағын үстіртте орналасқан Карроумор, батысында Миосган Медхбхтың үлкен обасы бар Нокнарея тауымен үстемдік ететін ежелгі ритуалдық ландшафттың орталық нүктесі болып табылады. Шығыс жағынан, Карнс ауданында, екі үлкен оба Лох Гилл көліне қарайды, ал түбекшеңің шығыс шекарасындағы Бэллигаули тауларының шыңдарында төрт дәлізді қабір орналасқан.

Сипаттама

Қазіргі күні Карроуморда отыз ескерткіш сақталған. Алғашқыда кешенде одан да көп ескерткіш болған болуы мүмкін, бірақ олардың бір бөлігі 18, 19 және 20 ғасырдың басында тас карьерлерінің және егістік жерлерді тазалаудың салдарынан жойылды. Кешеннің ұзындығы солтүстік-оңтүстік бағытында шамамен бір километр, ал ені шығыс-батыс бағытында 600 метрді құрайды. Көптеген нысандар – ең ірі ескерткішті айнала қоршаған "серік қабірлер", олар платоның ең биік нүктесінде орналасқан, қазір қайта жаңартылған Листогил қайнары. Ескерткіштердің жиналуы, қабірлердің морфологиялық ерекшеліктері және кейбір ескерткіштерден табылған заттар жиынтығы археологтарды Карроуморды – Ньюграйндж, Лоукриу және Карроукил сияқты – Ирландияның дәліздік қабір дәстүрінің бір бөлігі деп жіктеуге мүмкіндік берді. Дегенмен, кейбір жағынан Карроумордағы қабірлер дәліздік қабірлердің әдеттегі ерекшеліктерінен өзгеше. Мысалы, қабірлердің ешқайсысының іргетаспен жабылған, туннель тәрізді дәліздері жоқ, бұл көптеген ирландиялық дәліздік қабірлерге тән. Тек бір ғана нысанда (51 қабір, Листогил) қайнар бар.

Спутниктік қабірлер

Ескерткіштер (бастапқы күйінде) мегалитке ұқсас орталық дольменнен тұрады, оның үстінде шамамен конустық бас тасты тіреген 5 тік ортостат орналасқан, ол кішкентай бесбұрышты жерлеу камерасын қамтиды. Олардың әрқайсысы диаметрі 12-15 метр болатын тас дөңгелекпен қоршалған. Бұл дөңгелектерде әдетте 30-40 тас болады, көбінесе гнейс – қабірлер үшін таңдалған материал. Кейде екінші, ішкі тас шеңбері де кездеседі. Кіреберіс тастары (немесе өткел тастары, тік тұрған тастардың екі қатарлы тізбегі) орталық құрылымнан басталып, дольмендердің жоспарланған бағытын көрсетеді. Олар компастың бағыттарына сәйкес келмейді, бірақ көбінесе орталық обаға қарай бет бұрады. Төрт жағдайда ескерткіштер жұптап орналасқан. Әрбір ескерткіш жер мен тастан жасалған кішкентай тегіс алаңға орнатылған. Бұл дольмендердің ұзақ сақталуының бір себебі; тік тастардың негізін мұқият таспен бекіту арқасында олар орнында тұрақталған. Серік қабірлердің бірі, 27-ші қабір, крест тәрізді өткел қабірдің жоспарына ие, мұндай ерекшелік кейінірек Ньюгрейндж немесе Кароукил сияқты өткел қабірлерінің камераларында да кездеседі. Шатыры – қазір жоқ – тас плиталардан немесе қабаттасқан тас қалаудан жасалған болуы мүмкін.

Листогил немесе 51-қабір

Листогил б.з.д. 3500 жыл шамасында салынған, диаметрі 34 метр және ерекше қорап тәрізді камерасы бар. Кіреберістің үстін жабатын тастың алдыңғы жиегінде Кароуморда табылған жалғыз мегалиттік өнер ескермесі болуы мүмкін белгілер бар. Орталық камераның жанында және обаның астында үш үлкен тас табылған; бұл қиратылған дәліздің немесе обадан бұрын салынған мегалиттік құрылыстың қалдықтары болуы мүмкін. Көптеген серік қабірлер орталық аймаққа қаратылғандықтан, 51-қабірдің орналасқан жері зираттың дамуының орталық нүктесі болған секілді. Бұл ескерткіште күлге айналдырылмаған сүйектер де, сонымен қатар кремацияланған қалдықтар да табылды.

Зерттеу тарихы

Габриэль Берангер 1779 жылы бұл жерге сапар шегіп, бірнеше ескерткіштерді суреттеді. Бұл суреттер Кароумордың сол кездегі күйінің құнды жазбалары болып табылады, олар қазір қиратылған немесе зақымдалған ескерткіштерді көрсетеді. Ескерткіштердің көптеген көркем бейнелері сақталған. 20 ғасырдың басында W. A. Грин және Белфаст фотографтар клубының мүшесі Р. Дж. Уэлч сияқты алғашқы фотографтар жазбалар жасады. 19 ғасырда жергілікті жер иесі Роджер Уокер сияқты, бұрын жазылмаған антикварлық қазбалар Кароумор қабірлерін бұзды. Уокер өз қызметінің нашар жазбаларын сақтады, ал оның қазбалары көбінесе антикварлық жинағын толықтыру мақсатындағы қазына іздеу сияқты болды. Қазбадан алынған кейбір материалдар қазір Англияның Нортумберленд графтығындағы Алнуик қамалында сақталуда. 1837 жылы Джордж Петри бұл жерлерді зерттеп, нөмірледі, ал Уильям Грегори Вуд Мартин 1880 жылдары алғашқы ресми қазба жұмыстарын жүргізді.

Жақында жүргізілген қазба жұмыстары

Швед археологы Геран Буренхулт басқарған қазба жұмыстары екі маусымдық кезеңде, 1977–1982 және 1994–1998 жылдары жүргізілді. Он қабір толық немесе жартылай қазылып алынды. Листогил 1996 жылы 8-де қазылды. Ұлттық жолдар басқармасы жүргізген қазба жұмыстары, Слайго қаласының жанындағы Маугерабойда, ішкі айналма жолының құрылысы барысында, Карроуморден үш шақырым қашықтықта, Карроумормен бір уақытта қоршаулы бекініс болғандығын көрсетті. Қоршаулы бекіністер Еуропада неолит дәуіріндегі қызметтің белгісі болып табылады.

Қазба нәтижелері

Карроумор жерлеу жиынтығы ирландтық дәлізді қабір салу дәстүріне тән. Оған саңырауқұлақ пішіндес бастары бар мүйіз бен сүйек түйреуіштер, сондай-ақ тас немесе саз доптар кіреді. Кварц сынықтары көптеген жерлеулермен бірге табылды; бұл материал дәлізді қабір салу дәстүрінде белгілі бір ритуалдық маңызға ие екенін көрсетеді. Камераларда мүйіз түйреуіштер мен моллюскалардың табылуы ең алғашқы ескерткіштерді аңшы-жинаушы өмір салтын ұстанған адамдар салған деген жорамалға негіз береді; бірақ осы орындарда табылған шағын көлемдегі Карроукил ыдысының неолиттік керамикасы егіншілік ықпалын да көрсетеді. Камераларда бірнеше адамның қалдықтары сақталған. Карроумордағы неолиттік жерлеулердің көпшілігі күйдірілген жерлеулер болған сияқты. Бронз және темір дәуіріндегі адамдар камераларды мерзімімен жерлеу және артефакттарды сақтау үшін қайта пайдаланған. Кішкентай Карроумор дольмендері тас үйінділермен жабылмайтын секілді: мұндай пікірлер бұрын антикварлар арасында кең таралғанмен, камераларға жақын жерде тас "құрылымдарының" және рим және бронз дәуірі артефакттарының табылуы мұндай үйінділердің болғандығына күмән келтіреді, – Бюренхульттің пікірінше.

Радиоуглеродтық даталар

Профессор Геран Бюренхулттың 1970, 80 және 90-жылдардағы зерттеу және қазба жұмыстарынан алынған радиокөміртектік даталар сол кезде қызу пікірталас тудырды, себебі Бюренхулт бұл даталарды ескерткіштерді аңшы-жинаушылар қоғамы салғанын және пайдаланғанын көрсету үшін интерпретациялады. Мысалы, Кароумор 3 қабірінен алынған сынама б.з.д. 5400 жылға сәйкес келеді деп мәлімделді. Бюренхулттың мезолит дәуіріндегі қабір салушылар туралы алғаш рет 1982 жылы ұсынған теориясы, сонан кейінгі ширек ғасырда сынға алынды. Сыни тұрғыдан талданған деректер және радиокөміртектік 25 жаңа дата көрсеткендей, Кароумор ескерткіштері шамамен б.з.д. 3750 жылдан шамамен б.з.д. 3000 жылға дейінгі кезеңді қамтиды. Бұл деректер жиынтығы Stolze, O'Connell, Ghilardi және басқалар жүргізген жақын орналасқан көлдердегі палеоэкологиялық зерттеулермен толықтырылады, олар ескерткіштерді пайдаланумен бірге немесе одан бұрынғы шаруашылық қызметін көрсетеді.

Ежелгі ДНК

Адам сүйегінен алынған ежелгі ДНК талдауы ирландтық дәстүрлі қабірлердің тұрғындары арасындағы байланыстар желісін көрсетеді. Листогилде (Карроумор) жерленген ер адам Ньюгрейндж, Миллин-Бей және Карроукилде жерленген үш адаммен туыс екені анықталды. Бұл (неолит дәуіріндегі жалпы халыққа қарағанда ақуызға байрақ тамақтанғанын көрсететін тұрақты изотоптардың нәтижелерімен бірге) осы беделді жерлерге неолит дәуірінде жерленген династиялық элиталық тектің болуын көрсетеді деген болжам жасалды.

Талқылау

Кароумордағы зерттеулер Ирландиядағы дәлізді қабірлер дәстүрінің даму хронологиясын анықтауға көмектесті. Кейбір маңызды ирландиялық дәлізді қабірлер мерзімделмеген, ал ертерек мерзімдер басқа жерлерде алынған, бірақ Кароумор Ирландияда салынған ең ерте дәлізді қабірлердің бірі болуы мүмкін. Ежелгі генетика қазір Анатолиядан бастау алған егіншілдік қауымдастықтардың кең ауқымды таралуын көрсетеді. Мегалиттердің ескерткіштер, салтанаттар мен тойлардың ошақтары, сондай-ақ ландшафттағы белгілер ретіндегі рөлін Ричард Брэдли сияқты археологтар баса көрсетеді; бірақ олар сонымен қатар белгілі бір руларға және мүмкін элиталық топтардың өкілдеріне арналған ескерткіштер де болды. Кароумор неолиттік ландшафттағы бастапқы және орталық нүктесін білдіреді. Нокнареядағы Листогил немесе Миосган Медхб сияқты үлкен обалардың салынуы мегалиттердің кейінгі кезеңін білдіруі мүмкін, бұл ең ерте дәлізді қабірлерге қарағанда ауқымдырақ және мақсатты болды. Куль-Ирра түбегі мен оның айналасындағы жерлер мұндай қабірлерге толы, көбінесе төбелерде орналасқан, бұл Стефан Бергті оны "Ескерткіштер ландшафты" деп атауға шабыттандырды.

Құймалық дағдарыс

Карроумор 1980-ші жылдары ұзаққа созылған сот дауына ұшырады, 1983 жылы Слайго округі кеңесі кешеннің бір бөлігінен шамамен 90 метр қашықтықтағы карьерге муниципалды қоқыс полигоны орналастыруға тырысты. Кеңестің бұл шешімін бес жергілікті тұрғын 1983 жылдың соңында Дублиндегі Жоғары сотқа шағымдады, және Жоғары сот округтік кеңеске белгілі бір шарттармен жоспарларын іске асыруға рұқсат берді. Апелляция Жоғарғы Сотқа берілді, ол 1989 жылы Кеңес тарапынан шешімді жоққа шығарды. Сот шешімінің ерекшелігі – архитектуралық ландшафт тұжырымын заң жүзінде алғаш рет мойындап, ұлттық ескерткіштің құқықтық қорғалуын оны қоршаған аумаққа дейін кеңейтуі болды.

Қонақтар орталығы

1989-90 жылдары мемлекет шамамен , онда бірнеше ескерткіштер мен шағын коттедж орналасқан жерді сатып алды. Коттедж Мемлекеттік жұмыстар басқармасы басқаратын, негізгі келушілерге арналған ақпараттық орталық ретінде пайдалану үшін жабдықталды. Бұл дамыту Carrowmore археологиялық кешенін көпшілікке ашудың бірінші қадамы болды. Кейінірек жерді қосымша сатып алулар арқасында, қазіргі таңдағы жердің көп бөлігі мемлекеттік меншікте. Шағын шаруа үйі R292 тас жолының жанында, Рансборо торабынан шамамен шығысқа қарай орналасқан. Онда көрме ұйымдастырылған, ал наурыз айынан қазан айының соңына дейін Carrowmore мегалиттері бойынша экскурсиялар және көп тілді жеке экскурсиялар ұсынылады. Көптеген қабірлерге сол жерден қол жеткізуге болады.