Кіріспе

"Қонақ" – француз жазушысы Альбер Камюдің қысқа әңгімесі. Ол алғаш рет 1957 жылы "Шеттегілік және Патшалық" (L'exil et le royaume) жинағының бір бөлігі ретінде жарық көрді. Французша "L'Hôte" атауы "қонақ" және "үй иесі" деп аударылады, бұл әңгіменің басты кейіпкерлері арасындағы қарым-қатынасты көрсетеді. Камю осы қысқа әңгімені француз Солтүстік Африкасындағы саяси жағдайдан туындаған мәселелерді зерделеу үшін пайдаланады. Ол әсіресе Алжирдегі отаршылдық қақтығыста тарап таңдаудан бас тарту мәселесін зерттейді, бұл Камюдың Нобель сыйлығын қабылдау сөйлегенде айтқан бейтарап позициясын көрсетеді.

Сюжет

Бұл оқиға Алжирде өтеді және екі адам жартасты беткейге көтеріліп бара жатқанда басталады. Олардың бірі – жандарм Балдуччи, ат үстінде, екіншісі – араб тұтқыны, жаяу. Тау басында Дару есімді мұғалім олардың көтерілуін қадағалайды. Қазіргі уақытта мектепте оқушылар жоқ, себебі олар қарлы боран кезінде үйде қалды. Екі адам таудың басына жетіп, Дарумен кездеседі. Дарудың танысы Балдуччи, үкіметтің бұйрығымен тұтқынды Тингуиттегі полиция штабына жеткізуді тапсырғанын айтады. Дару арабтың қандай қылмыс жасағанын сұрайды, ал Балдуччи ол астық үшін болған дау кезінде өз туысының тамағын кесіп тастағанын, сондай-ақ тұтқынның көтерілісші емес екенін айтады. Балдуччи кетіп бара жатқанда Дару оған арабты Тингуитке алып бармайтынын мәлімдейді. Балдуччи бұған ашуланып, Даруға тұтқынның Дарудың қамағында екенін куәландыратын қағазға қол қойғызады, сосын оларды тастап кетеді. Дару арабты тамақтандырып, түнде ұйықтау үшін кереует береді. Таңертең Дару тұтқынды таудан сәл төмен түсіріп, босатады. Ол тұтқынға мың франк және азық-түлік береді, сондай-ақ егер ол шығысқа кетсе, Тингуиттегі полицияға өзі тапсыра алатынын айтады. Егер оңтүстікке кетсе, көшпелілердің арасында жасырына алады. Содан кейін Дару мектепке қайта оралады, тұтқынның өзі шешім қабылдауына мүмкіндік береді. Бір уақыттан кейін Дару артына қарап, тұтқынның шығысқа қарай Тингуитке бет алғанын көреді, көбінесе өзі тапсыру үшін. Дару сыныптағы тақтаға қарағанда, онда «Сіз біздің бауырымызды саттыңыз. Сіз төлейсіз» деген жазуды көреді.

Тарихи контекст

Камудың "Қонақ" повесінің негізі болып табылатын туған жерімен ешқашан өшпес байланысы болғандықтан, бұл әңгіме көбінесе Камудың өзі жазған кезеңдегі революциялық тәжірибесін көрсетеді деп саналады. 1956 жылы, алжирліктердің француз колониалды үстемдігіне қарсы күресі күшейген кезде, Камю он төрт жылдан кейін алғаш рет Алжирге оралып, өзі үй деп санаған екі елдің арасында бейбітшілік орнатуға тырысты. Ол жерде оңшыл француз қоныс аударушылары оның өлтірілуін қаласа, ал көрінбейтін алжир революционерлері оның күнделікті қимылдарына бақылау жасады. Осы оқиғалар арқылы, осы екі күш арасындағы күшейе түскен зорлық-зомбылық, азаматтық халықтың қаза болуы жиі кездесетін жағдайға айналған, Камудың жеке бастың бостандығына деген сезімін қалай бейнелегенін қарастыруға болады, бұл оның шығармаларында көрініс береді. "Қонақта" Дару сондай-ақ ұзаққа созылған құрғақшылықтың салдарына куә болады және француздықтардың немқұрайлылығының қандай нәтижелерге әкелетінін түсінеді.

Алжир соғысы

Камюдың аяқталған соңғы шығармаларының бірі – "Қонақ" Алжирдің тәуелсіздік соғысы кезінде, 1954-1962 жылдар аралығында, оның өлімінен екі жыл өткен соң жазылған. Бұл туынды, Дару сияқты, Камюдың өзінің соғысқа қатысты қайшылықты сезімдерін бейнелейді, оны оқшауланған және бөтен сезінуге алып келді. Камю алжирлік халыққа көңіл бөліп, жанашырлық танытса да, бұл қақтығыс арабтар мен жұмысшы табының еуропалықтары арасындағы айырмашылықты күшейтеді деп ойлады. "Алжирлік хроникалар" сияқты саяси жазбаларында Камю Франция мен оның бұрынғы колонияларынан құралған конфедерацияның идеалды түрі боларын, Алжирдің толығымен тәуелсіздік алуына жол бермеуді қалаған. Себебі, ол төменгі топқа жататын қоныс аударушылардың осы өзгерістен зардап шегуінен қорқыды. Оның аласы болғандай, Алжир 1962 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, миллионнан астам "пие-нуар" Францияға қашуға мәжбүр болды. Алайда, француз әскерінің құлдырап бара жатқан империяны бақылауда ұстау үшін көрсеткен жазалау мен зорлық-зомбылық Камюды қатты мазалады және оған француз жағына қосылуға мүмкіндік бермеді. Дегенмен, осы әңгімеден тағы бір маңызды ойды айтуға болады: толық бейтараптыққа қол жеткізу мүмкін емес. Бұл Дарудың шешім қабылдаудан қашу әрекетінен көрінеді. Ақырында, араб оның орнына шешім қабылдайды, ал ол бейтараптығынан айырылады.

Әдеби құралдар

Символизм: Дарудың үйінің нақты орналасқан жері Алжирдегі отаршылдық қақтығыстың символы болып табылады. Ол шөл және қараңғы үстірт арасындағы төбеге орналасуды сұрады. Бірақ, ол мектеп мұғалімі ретінде үстіртке орналастырылды. Осы символизмде шөл – арабтарды, ал үстірт – француздерді білдіреді. Ол үстіртке орналастырылды, яғни француздерге қосылуға мәжбүр болды (оның мінезі бейтарап болуға ұмтылғанмен). Ирония: Балдуччи осы оқиғадағы "жаман жігіт" рөлінде болды. Араб тұтқынына қатыгездік танытқанмен, соңында ол өз қызметіне оралып, қалыпты өмірге қайтады. Ал Дару арабқа мейіріммен қараған жалғыз адам болды, бірақ ол "оны тапсырғаны" үшін өлуі мүмкін. Дару тұтқынды босатып, оны сол қоғамды қолдауға қайтаруға мүмкіндік берді, содан қашуға тырысқан еді. Алдын ала сезу: Әңгіме бойында оқырманға Даруға келуі мүмкін қиындықтар туралы жиі меңзеулер жасалады. Автор ауылдың қозғалысқа келіп, тұтқынды тасымалдауға себеп болғанын айтады. Сондай-ақ, Дару мектеп ғимаратының маңынан қадам дыбыстарын естиді, бірақ ешкім де, ештеңе де көрінбейді.

Атауының маңызы

Француз тіліндегі "L'Hôte" атауын "үй иесі" немесе "қонақ" деп аударуға болады, сондықтан ол жалпы тақырыпқа маңызды әсер ететін қасақана әдеби тәсіл ретінде жұмыс істейді. Оқиға бойында Дару үй иесі де, қонақ та болып көрінеді. Камуды зерткен ғалым және оның өмірбаясын жазған Филип Тодидің сөзінше, осы әңгімеге "Үй иесі" деген атау беру арқылы Даруға, яғни еуропалық отарлаушыға назар аударылады. Ол тұтқынға ғана емес, онымен бірге тамақ ішуді де жөн көреді. Ол тұтқыннан қорқа қоймайды, себебі өзін қорғау қажеттігін сезінбейді және тіпті тұтқынның қашуын қалайды. Дегенмен, "Қонақ" деп атау берілсе, мағынасы күрт өзгеріп, Дару көрінбейтін жаудың қадағалауындағы еуропалық қонақ ретінде түсініледі, ол оны сырттан келген адам деп санайды.