Кіріспе
Сот түрі
Есірткі соттары – қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысты қоғамдық денсаулық саясатын қолданатын, сот, прокуратура, қорғаушы адвокаттар, пробация қызметі, құқық қорғау органдары, психикалық денсаулық, әлеуметтік қызмет және емдеу ұйымдары тәуелді қылмыскерлердің ұзақ мерзімді сауығуына көмектесу үшін бірлесіп жұмыс істейтін мамандандырылған модельді қолданатын мәселе шешетін соттар. Олардың мақсаты жазалаудың орнына қылмыстың түпкі себептерінің бірін жою және осы арқылы түрмеге қамауды азайту, нәтижесінде айтарлықтай шығындарды үнемдеу. Есірткі соттары мұны қылмыскерлерді есірткіге тәуелділіктен емделуге ынталандыру немесе міндеттеу, сондай-ақ жиі есірткіге тестілеу және судьяның үнемі бақылауы арқылы іске асыруға тырысады.
Тиімділігі
Есірткі соттарының тиімділігі негізінен жоғарыда сипатталған он негізгі компонентті қаншалықты дәл сақтауына байланысты. Әлемде АҚШ-та есірткі соттарының саны ең көп болғандықтан, олардың тиімділігін зерттеулердің көп бөлігі АҚШ-тағы нәтижелерге негізделген. АҚШ-та жұмыс істейтін мыңдаған есірткі сотының 40 пайызында басқару ақпараттық жүйесі жоқ, ал бұл жүйе олардың жұмысын тиісті түрде бақылауға мүмкіндік беретін негізгі компоненттердің бірі болып табылады.
Бақылау кезеңінің ұзақтығы
Есірткі сотының табыстылығына әсер ететін тағы бір фактор – қатысушылар емді аяқтағаннан кейін бақылау мерзімінің ұзақтығы. Бақылау мерзімі (кейде төрт жылға дейін) неғұрлым ұзақ болса, қатысушылардың рецидивке (қайта қылмыс жасауға) ұшу ықтималдығы соғұрлым жоғары. Нәтижелер көбінесе бақылау мерзімі тек 12 ай болғанда жақсырақ көрінеді, осы уақытта қатысушылар сот белгілеген емдеу бағдарламасында әлі де болады. Осы әдістемелік мәселелерге байланысты, жылдар бойы жүргізілген мета-зерттеулер әртүрлі нәтижелерді көрсетеді. Аз ғана зерттеулер есірткі сотының рецидивті 20%-дан астамға төмендеткенін анықтады. Жақсы нәтижелер көрсеткен зерттеулер олардың қорытындыларының сенімділігін төмендетуі мүмкін факторларды ескермеген болуы мүмкін. Мысалы, 2005 жылғы Үкіметтік Есеп беру кеңсесінің (GAO) 27 түрлі есірткі сотын бағалауында, олардың 24-і рецидивті 1%-дан 13%-ға дейін азайтқаны анықталды. Бірақ осы зерттеудегі бір сот 35%-ға төмендеуді көрсетті, бұл оны АҚШ-тағы ең табысты есірткі соттарының біріне айналдырды. Дегенмен, бұл нәтиже тек 12 айлық бақылау мерзіміне негізделген. 20%-дан жоғары нәтиже көрсеткен тағы бір зерттеу – 2011 жылғы GAO талдауы. Онда 32 АҚШ есірткі сотының рецидив деңгейінің төмендеуі сипатталды, олардың бірі қайта тұтқындалу деңгейін 26%-ға төмендетті. Бұл Нью-Йорктегі Кингс округінің Есірткіге қарсы емдеудің түрмеге баламалы бағдарламасы (DTAP) еді, ол "елдегі ең табысты балама бағдарламалардың бірі" деп танылған. Алайда, бұл нәтиже басқаларынан жақсырақ көрінуіне себебі – ол бағдарламаны толық аяқтаған түлектердің қылмыстық әрекеттерінің азаюын ғана қамтиды. Осы талдаудағы басқа есірткі соттарының нәтижелері нашарлау себебі, олардың нәтижелерінде емдеуден шығып, қайтадан қылмыс жасаған күдіктілер де ескерілген. Criminal Justice журналындағы мета-зерттеу 154 тәуелсіз есірткі сотының бағалауын қарастырды. Онда осы соттардың біріне қатысу "рецидивтің 38%-дан 50%-ға дейін төмендеуіне" әкелгені айтылды. Алайда, бұл зерттеулер рецидивті өлшеу үшін әртүрлі критерийлерді қолданды (мысалы, қайта тұтқындалу, қайта сотталу немесе қайта бас бостандығынан айыру), бұл нәтижелерді шатастырады. Сонымен қатар, рецидивтің төмендеуі 12 айлық бақылау мерзімінде анықталды, бұл мерзім қатысушылардың сотта әлі де емделу кезеңімен бірдей болды. Емдеуді аяқтағаннан кейін рецидив деңгейі көбінесе едәуір жоғарылайды, себебі бақылау деңгейі төмендейді.
Негізгі компоненттердің сақталуы
Есірткіге қарсы соттардың он негізгі компонентіне сәйкестік қадағаланатын бағалаулары, көбінесе жақсы нәтижелерді көрсетеді. Он жылдан астам уақыттан бері жұмыс істеп келе жатқан бір есірткі сотының зерттеуі, барлық кезеңде қайта ұсталғандардың көрсеткіші шамамен 30%-ға төмендегенін көрсетті. Бұл Орегон штатының Портленд қаласындағы Multnomah округінің есірткі соты болды, ол елдегі екінші ескі есірткі соты. Зерттеудің бір нәтижесі, есірткіге тәуелді адамдармен сот төрешілерінің жұмыс істеген мерзімі ұзарған сайын және сотта алған тәжірибесі арта түскен сайын (негізгі компонент №7), қатысушылардың табысқа жету деңгейі де арта түсті. Зерттеу авторлары «Бұл модель есірткі сотының қылмыстық қайталауды азайтатынын нақты көрсетеді» деген қорытындыға келді.
Сақтау мөлшерлемесі
Есірткі сотының тиімділігін анықтаудағы тағы бір маңызды фактор – қатысушыларды сақтап қалу және бітіру көрсеткіштері. Мысалы, Кингс округінің DTAP бағдарламасы қайта ұсталғандар санының 35%-ға төмендеуін бағдарламаның алғашқы 12 айында 71% болатын жоғары сақтап қалу көрсеткішімен байланыстырады. Бірақ, келесі төрт жылда бітірушілердің саны 41%-ға дейін төмендейді. 2001 жылы Ұлттық Есірткі Соты Институтының бағдарламасы үшін жасалған шолу көрсеткендей, елі бойынша бітіру көрсеткіштері алғашқы 12 айда шамамен 47% болды. Авторлар "ұзақ мерзімді нәтижелерге қатысты зерттеулер әлдеқайда анық емес екенін" атап өтті.
Басқа интервенциялармен салыстыру
Есірткі сотының тиімділігін бағалаудың тағы бір жолы – оны «әдеттегі жағдаймен» немесе түрлі балама жағдайлармен салыстыру. Балама жағдайлардың бірі – егер есірткі соты болмағанда, есірткіге тәуелді қылмыскерлер түрмеге жіберілген болар еді. Қылмыстың қайталану деңгейі түрлі факторларға байланысты елден елге өзгеше болады. АҚШ-та тұтқындардың шамамен 44%-і босатылғаннан кейін 12 ай ішінде қайта түрмеге түседі. Бұл көрсеткіш штаттан штатқа өзгереді. Кез келген штат бойынша, қайта тұтқындалу деңгейін сол штаттың есірткі сотына қатысушылардың қайта тұтқындалу деңгейімен салыстыру қажет, бұл көрсеткіш есірткі сотының бағалауларында әдеттегідей хабарланатын қайта ұсталғандардың деңгейінен өзгеше. Реабилитациялық бағдарламалардың қолжетімділігі де штаттан штатқа әртүрлі. Сондықтан, тағы бір балама жағдай – белгілі бір штаттың есірткі сотына қатысушылардың қайта қылмыс жасау деңгейін сол штаттың түрмеде есірткіге тәуелділігінен емделген тұтқындардың деңгейімен салыстыру.
Австралия
Австралияда есірткі соттары түрлі юрисдикцияларда жұмыс істейді, бірақ олардың құрылуы, процесі және рәсімдері әртүрлі. Австралия соттарының басты мақсаты – заңсыз есірткі қолданушыларды қамаудан алып, олардың тәуелділігін емдеу бағдарламаларына бағыттап, ауыстыру. Жаңа Оңтүстік Уэльс, Квинсленд, Оңтүстік Австралия, Виктория және Батыс Австралияда есірткі соттары құрылған. Австралия есірткі соттарына келген адамдар көбінесе сотқа дейінгі басқа қызметтердің шеңберінен тыс болады.
Канада
Канаданың қылмыстық сот жүйесінде есірткіге тәуелділікті емдеу соттары (ЕТС) жақында ғана пайда болды. Канададағы алғашқы ЕТС 1998 жылы Торонто қаласында ашылды. Федералды үкімет қазіргі таңда Эдмонтонды (2005 жылдың желтоқсаны), Виннипегті (2006 жылдың қаңтары), Оттаваны (2006 жылдың наурызы), Реджинаны (2006 жылдың қазаны), Торонтоны (1998 жыл) және Ванкуверді (2001 жыл) қолдап келеді. Гамильтон, Калгари және Дарем қалалары да жақында ЕТС-ті іске қосты.
Жаңа Зеландия
2012 жылы Жаңа Зеландияның Окленд қаласында алкоголь және басқа да есірткіге тәуелділікті емдеу жөніндегі бес жылдық пилоттық сот ашылды, ол елдегі алғашқысы болды. Пилоттық жоба іске қосылғаннан бері қатысушылардың 46% бітірді. Жаңа Зеландия Есірткі қорының мәліметінше, бұл көрсеткіш көптеген «ерікті» оңалту бағдарламаларының нәтижелерінен алты есе жоғары. Бітірушілер емдеуден кейінгі алғашқы 12 айда қайта қылмыс жасау қаупі 62%-ға төмендеді және түрмеге қайта оралу қаупі 71%-ға азайды. Аталған талдауға бітірмегендерді де қоса есептегенде, қатысушылардың 54%-ы қайта қылмыс жасау қаупін төмендетті, ал 58%-ы келесі 12 айда түрмеге қайта түсу қаупін азайтты.
Ұлыбритания
Ұлыбританияда есірткі соттары қазір түрлі аймақтарда сынақтан өтуде. 2005 жылдың желтоқсанында Ұлыбритания арнайы есірткі соттарының пилоттық жобасын бастады. Отбасылық есірткі және алкоголь соттары елдің әртүрлі аймақтарында, оның ішінде Лондон, Глостершир және Милтон-Кейнс қалаларында жұмыс істейді, бұл қызметті Тависток және Портман NHS Foundation Trust жүзеге асырады. 2015 жылдың ақпан айында Шығыс Сассекс, Кент және Медуэй, Плимут, Торбей және Эксетер, сондай-ақ Батыс Йоркширде тағы да көп соты ашылатыны жарияланды.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-тағы алғашқы есірткі соты 1989 жылы Флорида штатының Майами-Дейд округінде қаланың қиналып жатқан крек-кокаин мәселесіне жауап ретінде құрылды. Бас судья Джеральд Уэтерингтон, судья Герберт Клейн, сол кездегі мемлекеттік прокурор Джанет Рено және қоғамдық қорғаушы Беннетт Браммер бұл сотты зорлық қолданбаған қылмыскерлерге ем беру үшін жобалады. АҚШ-та, Ұлттық есірткі соты мамандарының қауымдастығының мәліметінше, 2014 жылдың 31 желтоқсанына дейін барлық 50 штат, Колумбия округі, Гуам, Пуэрто-Рико, Солтүстік Мариан аралдары және түрлі тайпалық аймақтарды қамтитын 3057 есірткі соты болған.
АҚШ-тағы әйелдер және есірткі соттары
Есірткі соттарының көптеген нұсқалары бар, және соңғы кезде кейбіреулері есірткі қолданушы әйелдермен жұмыс істеу үшін ашылды. Тіпті кейбіреулері есірткіге тәуелділігіне байланысты проституциямен айналысатын әйелдерді де емдейді. Бір зерттеу есірткіге тәуелділіктің, адамдар арасындағы зорлық-зомбылықтан туындаған психикалық аурудың салдары болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл есірткіге тәуелділіктен туындаған қылмыстың, адамдар арасындағы зорлық-зомбылықтан туындаған психикалық жарақатпен байланысты екенін көрсетеді. Бұл емдеу арқылы шешілуі тиіс қоғамдық проблеманы көрсетеді, жазалаудың орнына.
Құрама Штаттардағы кәмелетке толмағандардың есірткі соттары
Есірткіге тәуелділік мәселесі бар жасөспірімдерге арналған соттар да бар. Олар ересектерге арналған есірткіге қарсы соттар сияқты жұмыс істейді, бірақ балалардың қажеттіліктеріне бейімделген. Жасөспірімдерге арналған есірткіге қарсы соттарды зерттеген бір зерттеуде, бұрынғы зерттеулердің көптегені әртүрлі әдістемелік кемшіліктерге байланысты тұрақсыз нәтижелер көрсеткендігі және осының салдарынан, нәтижелерді жалпы халыққа тарату қиын болғандығы айтылды. Осы зерттеу он түрлі сот юрисдикциясында жүргізіліп, үміттендірерлік нәтижелер көрсетті. Нәтижелер жасөспірімдерге арналған есірткіге қарсы соттардың марихуана қолдану деңгейін төмендеткенін, ресурстарға қолжетімділікті арттырғанын және жалпы қайта ұсталғандардың санын (рецидив) азайтқанын көрсетті. Дегенмен, байқалған оң әсерлер шағын немесе орташа болды. Зерттеуде бұл соттардың жоғары тәуекел тобына жататын жастар үшін тиімдірек екені анықталды.
Жаңалықтағы есірткі соттары
Есірткі соттарының көптеген сәтті түлектері болды. Олар саяси аренада екі партияның қолдауын алған.