Шеллінің «Жазылған Прометей» лирикалық драмасы

Кіріспе

Перси Биш Шеллидің 1820 жылғы лирикалық драмасы

«Прометейдің босатылуы» – Перси Биш Шеллидің 1820 жылы алғаш жарияланған төрт актілі лирикалық драмасы. Ол грек мифологиялық кейіпкері Прометейдің қиындықтарымен айналысады, ол құдайларға қарсы шығып, адамзатқа от сыйлайды, осы үшін Зевс тарапынан мәңгілік жаза мен азапқа ұшырайды. Ол Эсхилге жатқызылатын классикалық «Прометей» пьесаларынан шабыттандырылған. Шеллидің пьесасы Прометейдің тұтқындықтан босатылуы туралы, бірақ Эсхилдің нұсқасынан өзгеше, Прометей мен Юпитер (Зевс) арасында келісім болмайды. Керісінше, Юпитер оның қолдаушыларынан бас тартылып, биліктен құлайды, бұл Прометейдің босатылуына мүмкіндік береді. Шеллидің пьесасы – «жабық пьеса», яғни ол сахнада қойылмау үшін жазылған. Романтизм поэзиясының дәстүрінде Шелли қиялға арнап жазды, пьесасының сахнасы оқырмандардың қиялында болсын деген ниетте болды. Дегенмен, пьеса шиеленіс, құпия және басқа да драмалық әсерлерге толы, бұл оны теориялық тұрғыдан қойылымға қоюға мүмкіндік береді.

Өмірбаян

Мэри Шелли 1818 жылғы 5 қыркүйекте жазған хатында күйеуі Перси Шеллидің «Прометейді босату» поэмасын алғаш рет жазғанын айтты. 1818 жылғы 22 қыркүйекте Шелли, Падуада болғанда, Эстедегі Мэриге «Прометейді босату» поэмасының парақтарын, біріншіден жиырма алтыншыға дейін нөмірленгенін, павильондағы үстелде табатынын сұрап хат жазды. Шелли Италияда тұрғанда «Прометейді босату» поэмасын қашан бастағаны туралы басқа да мәліметтер аз, бірақ Шелли өзінің жетістіктерін алғаш рет 1818 жылғы 8 қазанда Томас Лав Пикокқа жазған хатында атап өтті: «Мен жазып жатырмын, тіпті «Прометейді босату» деп аталатын лирикалық және классикалық драманың бірінші актісін де аяқтадым». Шелли 1818 жылғы 24 қыркүйекте қызы Клара Эверина Шеллинің қайтысынан кейін поэмамен жұмысты тоқтатты. Ол қайтыс болғаннан кейін Италияны аралап, 1819 жылғы 24 қаңтардан кейін ғана драмамен айналыса бастады. Шелли Ли Хантқа пьесаның аяқталғанын хабарлап жазды. Дегенмен, пьеса әлі жарияланбаған еді; Шеллидің жұмысты редакциялау және аяқтау жұмысы 1819 жылғы 7 маусымда қайтыс болған ұлы Уильям Шеллинің қайтысынан кейін кешіктірілді. Пьесаның жарық көруі кешіктірілді, себебі Шелли мәтінмен Англияға баруға сенген Джон Гисборн саяхатын кешіктірді. 1819 жылғы желтоқсан айында ғана «Прометейді босату» поэмасының алғашқы үш актісінен тұратын қолжазба Англияға жіберілді. Төртінші акт осы уақытқа дейін аяқталмаған еді, ал 1819 жылғы 23 желтоқсанда Шелли Гисборнға: «Мен қазір Мэри көшіріп жатқан «Прометейге» қосымша актіні аяқтадым, ол кітап сатушыға жіберілмей тұрып, сіздің қарауыңызға жіберілмек» деп жазды. Италияда болғанда Шелли «Прометейді босату» поэмасының жариялану барысы туралы алаңдады. Ол наурыздан сәуірге дейін Чарльз Ольерге драманың қалай дамып жатқанын сұрап, мәтіннің дұрыс екенін білуді қалады, өйткені ол өзі дәлелдерді тексеріп шыға алмады. Перси мен Мэри Шелли екеуі де кітаптың қашан жарық көретінін білуге асықты және 1820 жылғы шілде айында Гисборнның әйелі, Томас Медвин және Джон Китстен кітаптың жарық көруі туралы сұрады. Тамыз айының соңында ғана кітаптың жарық көргені туралы хабар келді. Олар жарық көрген кітаптың нұсқасын оқып, оны 1820 жылғы қараша айына дейін сатып алды. Олар көшірмесін алғаннан кейін Шелли 1820 жылғы 10 қарашада Ольерлерге былай деп жазды: «Мырза Гисборн маған «Прометейдің» көшірмесін жіберді, ол, әрине, өте әдемі басылған. Баспасөз қателіктері өте көп, және көп жағдайда поэзияның мағынасын бұзады, менің ойымша, бұл кемшілікке қарамастан, оны түсінетін немесе ұнататын адамдар өте аз болар» . 1821 жылғы 20 қаңтарда түзетілген басылым, Шеллидің «Мен көп бұрын жіберуі керек болған «Прометейдің» қателіктері» деп түсіндіретін хатымен бірге жіберілді. Шелли баспа қателіктерін ұмытпады, тіпті кейіннен Шелли «Адонаисті» жариялауға жібергенде Чарльз Ольерді сынады.

Mary Shelley, in a letter on 5 September 1818, was the first to describe her husband Percy Shelley's writing of Prometheus Unbound. On 22 September 1818, Shelley, while in Padua, wrote to Mary, who was at Este, requesting "The sheets of 'Prometheus Unbound,' which you will find numbered from one to twenty six on the table of the pavilion." There is little other evidence as to when Shelley began Prometheus Unbound while he was living in Italy, but Shelley first mentions his progress in a letter to Thomas Love Peacock on 8 October 1818: "I have been writing – and indeed have just finished the first act of a lyrical and classical drama, to be called 'Prometheus Unbound'." Shelley stopped working on the poem following the death of his daughter Clara Everina Shelley on 24 September 1818. After her death, Shelley began to travel across Italy, and would not progress with the drama until after 24 January 1819. Shelley also wrote to Leigh Hunt to tell him that the play was finished. However, the play was not yet published; Shelley would be delayed in editing and finishing the work by another death, that of his son William Shelley, who died on 7 June 1819. The play was delayed in publication, because John Gisborne, whom Shelley trusted to go to England with the text, delayed his journey. It was not until December 1819 that the manuscript with the first three acts of Prometheus Unbound was sent to England. The fourth act was incomplete by this time, and on 23 December 1819, Shelley wrote to Gisborne, "I have just finished an additional act to 'Prometheus' which Mary is now transcribing, and which will be enclosed for your inspection before it is transmitted to the Bookseller." While in Italy, Shelley became concerned about the progress of publishing Prometheus Unbound. He wrote many letters to Charles Ollier from March until April asking about the drama's progress and wanted to know if the text was accurate because he was unable to check the proofs himself. Both Percy and Mary Shelley were eager to hear when the book was published, and inquired Gisborne's wife, Thomas Medwin, and John Keats about its release throughout July 1820. It was not until late August that they received word that the book was published. They were eager to read the published version and obtained one by November 1820. After they procured a copy, Shelley wrote to the Olliers on 10 November 1820: "Mr. Gisborne has sent me a copy of the 'Prometheus,' which is certainly most beautifully printed. It is to be regretted that the errors of the press are so numerous, and in many respects so destructive of the sense of a species of poetry which, I fear, even with this disadvantage, very few will understand or like." A corrected edition was sent on 20 January 1821 along with a letter from Shelley that explains "the Errata of 'Prometheus,' which I ought to have sent long since – a formidable list, as you will see". Shelley did not forget the printing errors, and even criticised Charles Ollier later when Shelley sent Adonaïs to be published.

ІІ акт

Екінші акт, бірінші көрініс Үнді Кавказының аңғарында басталады, онда Океанида Азия: «Осы маусым, осы күн, осы сәт; / Күн шығысымен кел, жанымдағы әуешең!» деп жариялайды, сонан соң Пантея кіреді. Пантея Азияға Прометей құлағаннан бергі олардың, өзінің және Ионың өмірі қалай өзгергенін, ал Прометейге деген махаббатын түсінде қалай білгенін айтады. Азия Пантеядан «Көздеріңді көтеріп, мен оның жазылған жанын оқиын!» деп сұрайды, Пантея келіседі, сонан соң Прометейдің арманы Азияға ашылды. Азия Пантеяның көзіндегі тағы бір арманға куә болады, екеуі табиғаттың көптеген жаңа бейнелерін талқылайды, олардың екеуінің де санасын толтырады, ал «Ер, ер!» сөздері ойларында қайталанады. Олардың сөздерін Эхо қайталайды, екеуіне де еріп жүруді бұйырады. Азия Эходан сұрақ қояды, бірақ Эхо оларды одан әрі шақырады: «Белгісіз әлемде / айтылмаған дауыс ұйықтауда; / Сенің қадамыңмен ғана / оның тыныштығы бұзылады», – деп, екеуі де дауыстарға еріп жүруге бастайды. Екінші көрініс орманды бейнелейді, онда рухтар мен фавндар тобы бар. Көрініс тез арада келесіге ауысса да, рухтар Азия мен Пантеяның саяхатын сипаттайды: «Сол жерде сиқырлы айналмалар ойнайды, / Эхолар, музыка тілді, олар тартады, / Демогоргонның құдіретті заңымен, / Еріген құштарлықпен немесе тәтті қорқынышпен, / Сол құпия жолдағы барлық рухтарды». Үшінші көрініс тауларда өтеді, онда Пантея: «Дыбыс бізді осы жерге / Демогоргонның патшалығына / жеткізді» деп жариялайды. Азия мен Пантея айналасындағы жағдайға таңғалып, таулардағы табиғаттың әрекеттеріне куә болғаннан кейін, «Рухтар әні» басталады, олар оларды «Тереңге, тереңге, / Төмен, төмен!» деп шақырады. Азия мен Пантея төмен түседі, ал IV көрініс Демогоргонның үңгірінде басталады. Пантея Демогоргонды оның қара ебендік тағында былай сипаттайды: «Мен күшті қараңғылықты көремін, / Ол билік орнын толтырады, ал көлеңке сәулелері / Күннің орталық нүктесінен шыққан жарық сияқты / Көрінбейтін және пішінсіз; мүшесі де жоқ, / Тұлғасы да жоқ, контуры да жоқ; бірақ біз оның / Тірі Рух екенін сезінеміз». Азия Демогоргоннан әлемді жаратқан туралы сұрақтар қояды, ал Демогоргон Құдайдың барлығын, жақсылықты да, жамандықты да жаратқанын мәлімдейді. Азия Демогоргонның Құдайдың атын ашпауына ашуланып, алдымен: «Оның атын айт: ауырсынуда қиналып жатқан әлем / Оның атын ғана сұрайды: қарғыстар оны төменге сүйреп алады». Азия Демогоргонды одан әрі сұраққа тартып, Сатурн мен Юпитердің ғаламды билеушілер ретіндегі тарихын баяндайды. Ол былай деп мәлімдейді: «Содан кейін Прометей / Юпитерге даналық берді, ол күш, / Және осы заңмен ғана, 'Адам еркін болсын', / Оны кең аспанның билігімен киіндірді. Сенімді де, махаббатты да, заңды да білмеу; / Барлық құдіретке ие болу, бірақ досы жоқ – билік ету». Ол Юпитерді әлемдегі барлық проблемалар үшін айыптайды: ашаршылық, ауру, қақтығыс және өлім. Прометей адамға отты, кен өндіруді, сөйлеуді, ғылым мен медицинаны сыйлады. Демогоргон жай ғана жауап береді: «Зұлымдыққа қызмет ететін барлық рухтар құл болып табылады: / Юпитер солай ма, жоқ па, сен білесің», – деп, Азия Демогоргоннан жауап алуды жалғастырғанда, Демогоргон: «Тағдыр, Уақыт, Мүмкіндік, Жағдай және Өзгеріс? Бәрі де мәңгілік Махаббаттан басқасының бұйрығында» дейді. Азия Демогоргонның жауабы өзінің жүрегі берген жауаппен бірдей екенін мәлімдейді, содан кейін Прометейдің қашан босатылатынын сұрайды. Демогоргон: «Көр!» – деп айқайлайды, Азия таудың ашылып, арбалардың түнгі аспанда қозғала бастағанын бақылайды, Демогоргон мұны Сағаттардың күшімен қозғалатынын түсіндіреді. Бір Сағат Азиямен сөйлесу үшін қалады, ал Азия оған кім екенін сұрайды. Сағат жауап береді: «Мен тағдырдың көлеңкесімін, / Менің сыртқы түрімнен де қорқынышты: осы планета батқанға дейін, / Менімен бірге көтерілетін қараңғылық / аспанның патшасыз тағын мәңгілік түнмен жауып тастайды». Азия Сағаттың нені білдіргенін сұрайды, ал Пантея Демогоргонның аспанда саяхаттауға Сағатқа қосылу үшін тағынан қалай көтерілгенін сипаттайды. Пантея тағы бір Сағаттың келуіне куә болады, ал ол Сағат Азия мен Пантеяны өзімен бірге жүруге шақырады. Арба ұшып кетеді, ал V көрініс тау басында өтеді, арба тоқтайды. Сағат оның аттары шаршағанын айтады, бірақ Азия оны алға басуға шақырады. Алайда Пантея Сағаттан «айтшы, бұлтты толтыратын жарық қайдан келеді? Күн әлі шықпаған», – деп сұрайды, Сағат оған: «Аполлон ғажайыппен аспанда ұсталып тұр, ал жарық сенің мықты әпкеңнен ағып жатыр» дейді. Пантея Азияның өзгергенін түсінеді және оның әпкесінің қалай сұлулыққа толығанын сипаттайды. Әуеде «Өмірдің Өмірі» әні таралады, махаббаттың күші туралы ән. Азия өзінің қазіргі жағдайы туралы айтады, «Біз тыныс алатын ауа махаббат болған, / Ол желде, толқындарда қозғалады, / Осы жерді жоғарыдағы сезімімізбен үйлестіреді» дейді. Оның махаббаты арқылы ол адамдардың уақыт арқылы қалай қозғалатынын көреді және болашақ жұмақтың идеясымен аяқталады.

Act II Scene I begins in an Indian Caucasus valley where the Oceanid Asia proclaims that "This is the season, this the day, the hour;/ At sunrise thou shouldst come, sweet sister mine" and so Panthea enters. Panthea describes to Asia how life for her and Ione has changed since Prometheus's fall and how she came to know of Prometheus's love in a dream. Asia asks Panthea to "lift/ Thine eyes, that I may read his written soul!" to which Panthea agreed, and the dream of Prometheus was revealed to Asia. Asia witnesses another dream in Panthea's eyes, and the two discuss the many new images of nature that both of their minds are filled with and the words "Follow! Follow!" are repeated in their minds. Their words are soon repeated by Echoes, which join in telling the two to follow. Asia questions the Echoes, but the Echoes only beckon them further, "In the world unknown/ sleeps a voice unspoken;/ By thy step alone/ Can its rest be broken", and the two begin to follow the voices. Scene II takes place in a forest with a group of spirits and fauns. Although the scene moves quickly to the next one, the spirits describe Asia's and Panthea's journey and how "There those enchanted eddies play/ Of echoes, music tongued, which draw,/ By Demogorgon's mighty law,/ With melting rapture, or sweet awe,/ All spirits on that secret way". Scene III takes place in mountains, to which Panthea declares, "Hither the sound has borne us – to the realm/ Of Demogorgon". After Asia and Panthea are overwhelmed by their surroundings and witness the acts of nature around the mountains, a Song of Spirits begins, calling them "To the deep, to the deep,/ Down, down!" Asia and Panthea descend, and Scene IV begins in the cave of the Demogorgon. Panthea describes Demogorgon upon his ebon throne: "I see a mighty darkness/ Filling the seat of power, and rays of gloom/ Dart round, as light from the meridian sun,/ Ungazed upon and shapeless; neither limb,/ Nor form, nor outline; yet we feel it is/ A living Spirit." Asia questions Demogorgon about the creator of the world, and Demogorgon declares that God created all, including all of the good and all of the bad. Asia becomes upset that Demogorgon will not reveal the name of God, first demanding, "Utter his name: a world pining in pain/ Asks but his name: curses shall drag him down." Asia continues to question Demogorgon, and accounts the history of Saturn and Jupiter as rulers of the universe. She declares that "Then Prometheus/ Gave wisdom, which is strength, to Jupiter,/ And with this law alone, 'Let man be free,'/ Clothed him with the dominion of wide Heaven. To know nor faith, nor love, nor law; to be/ Omnipotent but friendless is to reign". She criticises Jupiter for all of the problems of the world: famine, disease, strife and death. Prometheus, she continues, gave man fire, the knowledge of mining, speech, science, and medicine. Demogorgon simply responds, "All spirits are enslaved which serve things evil:/ Thou knowest if Jupiter be such or no", and, when Asia continues to press Demogorgon for answers, Demogorgon claims that "Fate, Time, Occasion, Chance and Change?—To these/ All things are subject but eternal Love". Asia declares that Demogorgon's answer is the same as that her own heart had given her, and then asks when Prometheus will be freed. Demogorgon cries out "Behold!" and Asia watches as the mountain opens and chariots moves out across the night sky, which Demogorgon explains as being driven by the Hours. One Hour stays to talk to Asia, and Asia questions him as to who he is. The Hour responds, "I am the shadow of a destiny/ More dread than is my aspect: ere yon planet/ Has set, the darkness which ascends with me/ Shall wrap in lasting night heaven's kingless throne." Asia questions as to what the Hour means, and Panthea describes how Demogorgon has risen from his throne to join the Hour to travel across the sky. Panthea witnesses another Hour come, and that Hour asks Asia and Panthea to ride with him. The chariot takes off, and Scene V takes place upon a mountaintop as the chariot stops. The Hour claims that his horses are tired, but Asia encourages him onwards. However, Panthea asks the hour to stay and "tell whence is the light/ Which fills the cloud? the sun is yet unrisen", and the Hour tells her "Apollo/ Is held in heaven by wonder; and the light Flows from thy mighty sister." Panthea realises that Asia is changed, and described how her sister radiates with beauty. A song fills the air singing the "Life of Life", a song about the power of love. Asia tells of her current state and describes, "Realms where the air we breathe is love,/ Which in the winds on the waves doth move,/ Harmonizing this earth with what we feel above." It is through her love that she witnesses how people move through time, and ends with the idea of a coming paradise.

ІІІ акт

ІІІ акт, І сахнасы, көкте, Юпитер басқа құдайлардың алдында тағында отырғанда өтеді. Юпитер құдайларға сөйлеп, оларды өзінің құдіретімен қуануға шақырады. Ол адамзат жанынан басқа барлық нәрсеге қол жеткізгенін айтады, "бұл біздің ежелгі империямызды қауіпсіз емес етеді, себебі ол ежелгі сенімге және тозақтың замандасына, қорқынышқа негізделген". Юпитер: "Мен қазірдің өзінде таңғажайып ғажайыпты тудым, / Жердің қорқынышы, / Жайлы сәтті күтіп тұрған, / Демогоргонның бос тағынан / Өмір сүретін мүшелердің қорқынышты күші / Жайсыз рухты жамылған / Қайта түсіп, шабытты таптауға". Ол құдайларға: "Ол кезде де / екі күшті рух араласып, үшіншісін / екеуінен де күштірек / жаратты, ол қазір денесіз / арамызда жүреді, сезінсе де, көрінбесе де / Демогоргонның тағынан / Жеңіспен көтерілетін инкарнацияны күтеді! Жеңіс! Сен, о дүние, / оның соғыс күймесі / Олимпистің дөңгелетіп / жер сілкінісін сезінбейсің бе? Қандай күш? Айтыңыз!" Демогоргон пайда болады және "Мәңгілік" деп жауап береді. Ол өзін Юпитердің баласы және Юпитерден де күшті деп есептейді. Юпитер рақым етуді сұрайды және тіпті Прометейдің өзі де оған азап шеккізбейтінін айтады. Демогоргон жауап бермеген кезде Юпитер Демогоргонмен күресу керектігін мәлімдейді, бірақ Юпитер шабуылға шыққанда, элементтер оған көмектесуден бас тартады, сондықтан Юпитер құлайды. Екінші сахнада оқиға Атлантис теңізінің өзенінде өтеді, Океан Аполлонмен Юпитердің құлдырауы туралы сөйлеседі. Аполлон құлап, екі бөлік туралы ойланбайтынын мәлімдейді. Үшінші сахнада оқиғалар Кавказда Геркулес Прометейді босатып алғаннан кейін өтеді. Геракл Прометейге: "Жандардың ішіндегі ең даңқтысы! Осылайша күш / даналыққа, батылдыққа, төзімділікке сүйіспеншілікпен / және сен, олар жандандырған форма, / құл сияқты қызмет етесің". Прометей Гераклге алғыс айтып, Азияға бет бұрып, оған үй деп атайтын үңгірді сипаттайды және олар мәңгі бірге болады. Прометей Сағаттан Ионды, Протеус қабықшасымен бірге жер бетінде алып жүруін сұрайды, сонда ол "көп қабатты қабықшаға дем ала алады, оның күшті музыкасын жоғалтады; ол / найзағайдың айқын эхомен араласқаны сияқты болады: содан кейін / Қайтып оралыңыз; және сен біздің үңгірдің жанында тұрасың". Ол Жерді шақырады, ал ол өмір мен қуаныш сезімін сезініп жауап береді. Ол былай деп жариялайды: "Өлім оның соңғы құшағы болады, ол өмір берген өмірді алады, тіпті ана баласын бүгіп, "Мені тағы да тастама" дейді". Азия Жерден неге өлім туралы айтады деп сұрайды, ал Жер оған Азияның түсінбейтінін айтады, өйткені ол өлмейтін. Содан кейін ол өлімнің, соғыстың және сенімсіз сенімнің сипатын сипаттайды. Содан кейін ол өзінің шамшырағын көтеріп жүрген рухты шақырады, ол Прометейді, Азияны және басқаларды бір кездері Прометейге арналған ғибадатханаға бастап барады. IV сахна үңгірдің маңында, рух оларды жетектеген орманда өтеді. Пантеяның айтуынша, рух бір кездері Азияға жақын болған, ал Азия мен рух табиғат пен махаббат туралы бір-бірімен сөйлесе бастаған. Сағат келеді және өзгеру туралы айтады: "Дидарысы тоқтаған кезде / аспан мен кең жердің тұңғиығын толтырды / Өзгеріс болды: қолға тұрмайтын нәрсе ауа / Және барлық айналып жатқан күн сәулесі өзгерді, / Ақырында махаббат сезімі оларда ерігендей / Өзін шар тәрізді әлемге бүктірді". Ол адамзаттың ішінде болған революцияны сипаттады: тақтар тасталды, адамдар бір-біріне тең және сүйіспеншілікпен қарады. Адамзат енді тиран Юпитерден қорықпады, адамдар енді тиран ретінде әрекет етпеді, және "Бұрынғылар өмір деп атаған боялған перде, / Ол түстермен бос таралғандай / Барлық адамдар сенген және үміттенген / Еркек құлаған, адам қалды / Сceptreless, еркін, сүндеттелмеген, бірақ адам / Тең, сыныпсыз, тайпасыз және ұлты жоқ, / Қорқыныштан босатылған, ғибадат, дәреже, патша / Өзінен жоғары; әділ, жұмсақ, дана: бірақ адам / құмарлықсыз; жоқ, бірақ кінә мен ауырсынудан азат".

Act III Scene I takes place in heaven, with Jupiter upon his throne before other gods. Jupiter speaks to the gods and calls them to rejoice over his omnipotence. He claims to have conquered all but the soul of mankind, "which might make/ Our antique empire insecure, though built/ On eldest faith, and hell's coeval, fear". Jupiter admits that "Even now have I begotten a strange wonder,/ That fatal child, the terror of the earth,/ Who waits but till the distant hour arrive,/ Bearing from Demogorgon's vacant throne/ The dreadful might of ever living limbs/ Which clothed that awful spirit unbeheld,/ To redescend, and trample out the spark." He commands the gods to drink before saying, "even then/ Two mighty spirits, mingling, made a third/ Mightier than either, which, unbodied now,/ Between us floats, felt, although unbeheld,/ Waiting the incarnation, which ascends from Demogorgon's throne/ Victory! victory! Feel'st thou not, O world,/ The earthquake of his chariot thundering up/ Olympus? Awful shape, what art though? Speak!" Demogorgon appears and answers – Eternity. He proclaims himself to be Jupiter's child and more powerful than Jupiter. Jupiter pleads for mercy, and claims that not even Prometheus would have him suffer. When Demogorgon does not respond, Jupiter declares that he shall fight Demogorgon, but as Jupiter moves to attack, the elements refuse to help him and so Jupiter falls. Scene II takes place at a river on Atlantis, and Ocean discusses Jupiter's fall with Apollo. Apollo declares that he will not dwell on the fall, and the two part. Scene III takes place on the Caucasus after Hercules has unbound Prometheus. Hercules tells Prometheus: "Most glorious among spirits! thus doth strength/ To wisdom, courage, and long suffering love,/ and thee, who art the form they animate,/ Minister like a slave." Prometheus thanks Hercules, and then turns to Asia and describes to her a cave in which they could call home and be with each other forever. Prometheus requests the Hour to take Ione, with the conch shell of Proteus, over the earth so she can "breathe into the many folded shell, Losing its mighty music; it shall be/ As thunder mingled with clear echoes: then/ Return; and thou shalt dwell besides our cave." He calls upon the Earth, and she responds that she feels life and joy. She then proclaims, "And death shall be the last embrace of her/ Who takes the life she gave, even as a mother/ Folding her child, says, 'Leave me not again.'" Asia questions Earth as to why she mentions death, and the Earth responds that Asia could not understand because she is immortal. She then describes the nature of death, of war, and faithless faith. She then calls forth a spirit, her torch bearer, who would guide Prometheus, Asia, and the others to a temple that was once dedicated to Prometheus and will become their cave to dwell in. Scene IV takes place in a forest near the cave, the place the spirit guided them. Panthea describes how the spirit was once close to Asia, and Asia and the spirit begin to talk to each other about nature and love. The Hour comes and tells of a change: "Soon as the sound had ceased whose thunder filled/ The abysses of the sky and the wide earth,/ There was a change: the impalpable thing air/ And the all circling sunlight were transformed,/ As if the sense of love dissolved in them/ Had folded itself round the sphered world." He then describes a revolution within mankind: thrones were abandoned and men treated each other as equals and with love. Mankind no longer feared Jupiter the tyrant, men no longer acted as tyrants themselves, and "The painted veil, by those who were, called life,/ Which mimicked, as with colours idly spread,/ All men believed and hoped, is torn aside;/ The loathsome mask has fallen, the man remains/ Sceptreless, free, uncircumscribed, but man/ Equal, unclassed, tribeless, and nationless,/ Exempt from awe, worship, degree, the king/ Over himself; just, gentle, wise: but man/ Passionless; no, yet free from guilt or pain".

Шайтандық батыр

Шелли өзінің романтикалық батыры Прометейді Мильтонның «Жоғалған жұмақ» кітабындағы Шайтанмен салыстырады. Прометейге ең жақын қияли тұлға – Шайтан, бірақ менің ойымша, Прометей Шайтаннан поэтикалық, себебі ол батылдығымен, ұлылығымен және күшті күшке қарсы тұруымен қатар, амбиция, қызғаныш, кек алу және жеке даңққа құмарлықтан таза, сонымен қатар сипаттауға болады. Шайтанның кейіпіндегі зиянды софистика санамызды оның кемшіліктерін оның қиындықтарымен салыстырып, соңғысының өлшемдерінен асып кеткендігіне байланысты кешіруге итермелейді. Бұл көркем шығарманы діни сезіммен қарағандардың санасында одан да жаман нәрсе туады. Алайда Прометей – моральдық және интеллектуалдық қасиеттердің ең жоғары деңгейінің символы, ол ең таза және адал ниеттермен ең жақсы және құнды мақсаттарға ұмтылады. Басқаша айтқанда, Мильтонның Шайтаны көтеріліс рухын бейнелейді, және Мод Бодкин айтқандай, «оның ерлікке толы күресі мен үмітсіз жағдайларға төзімділігі ақын мен оқырманда өз тағдырының қиындықтарына қарсы өз жағдайын сезінуге мүмкіндік береді», бірақ оның кейіпіндегі кемшіліктер оның мақсаттарының гуманистік еместігінде. Шайтан ғаламмен күресте Прометейге ұқсас, бірақ ол тек кек алуға құмар жыланға айналып, адамзатқа жау болғаннан кейін батырлық бейнесінен айырылады. Мильтон бойынша, Құдай Шайтанды оңай жеңе алады. Екеуі де адамның еркіне қарсы тұратын құдайлық тұлғалар болғанымен, олардың екеуі де адам санасындағы еркін ерік-жігерді шектеуге тырысатын нәрсені – ақыл мен ар-ұжданды бейнелейді. Алайда, Шеллидің Юпитері Прометейдің еркіне бағынбайды, ал Шелли ақыл мен ар-ұжданның күшін өзінің құдайына – «Интеллектуалды сұлулыққа гимн» авторына береді. Бодкиннің пікірінше, Демогоргон кейіпі санасызды білдіреді. Ол – «жанның ішіндегі белгісіз күш, саналы ерік-жігердің ең жоғары күрес пен толық жеңілісінен кейін, тереңге сіңген қиял мен шығармашылық элементтің күшімен адамның әдеттегі көзқарасын өзгерте алатын, қалыптасқан шиеленістер мен қысымды жоя алатын күш». Демогоргон – Юпитердің қарама-қарсысы, ол «мифте осындай шиеленіс ретінде сезіледі, адам рухының өзіне және оның әлеміне бұрыннан қалыптасқан төрелігі, оны жеңілгенге дейін, қиын жағдайда ұстап, азаптап, оның шығармашылық энергиясынан бөліп тұрады». Алайда, бірінші актіде Шелли Исаның айқышқа шегеленуінің символы ретінде Фурияларды пайдаланады. Прометейді Фуриялар азаптап жатқанда, Пантея Прометейді «сабырлы көздері айқышқа шегеленген жас жігіт» деп сипаттайды. Содан кейін Прометей Фуриядан: «Осы жарқын көздің азабын тоқтатыңыз; / Сол құрғақ еріндерді жабыңыз; тікенмен жараланған маңдайдан / қан ақпасын» және «Осылайша сіздің аурулы дікіс айқышқа шегеленбесін» деп сұрайды. Бұған жету үшін Шелли классикалық мифтерге сүйене отырып, Сатурнның алтын ғасыры туралы идеяны қолданады, содан кейін оны құлап кету және мыңжылдық туралы Киелі кітаптағы идеялармен біріктіреді.

Shelley compares his Romantic hero Prometheus to Milton's Satan from Paradise Lost. The only imaginary being, resembling in any degree Prometheus, is Satan; and Prometheus is, in my judgment, a more poetical character than Satan, because, in addition to courage, and majesty, and firm and patient opposition to omnipotent force, he is susceptible of being described as exempt from the taints of ambition, envy, revenge, and a desire for personal aggrandizement, which, in the hero of Paradise Lost, interfere with the interest. The character of Satan engenders in the mind a pernicious casuistry which leads us to weigh his faults with his wrongs, and to excuse the former because the latter exceed all measure. In the minds of those who consider that magnificent fiction with a religious feeling it engenders something worse. But Prometheus is, as it were, the type of the highest perfection of moral and intellectual nature, impelled by the purest and the truest motives to the best and noblest ends. In other words, while Milton's Satan embodies a spirit of rebellion, and, as Maud Bodkin claims, "The theme of his heroic struggle and endurance against hopeless odds wakens in poet and reader a sense of his own state as against the odds of his destiny", his character is flawed because his aims are not humanistic. Satan is like Prometheus in his struggle against the universe, but Satan loses his heroic aspect after being turned into a serpent who desires only revenge and becomes an enemy to mankind. In Milton, God is able to easily overthrow Satan. Although both divine beings represent something that is opposed to the human will, both represent something inside of the human mind that seeks to limit uncontrolled free will: reason and conscience. However, Shelley's version of Jupiter is unable to overwhelm the will of Prometheus, and Shelley gives the power of reason and conscience to his God: the Unseen Power of "Hymn to Intellectual Beauty". The character Demogorgon represents, according to Bodkin, the Unconscious. It is "the unknown force within the soul that, after extreme conflict and utter surrender of the conscious will, by virtue of the imaginative, creative element drawn down into the depths, can arise and shake the whole accustomed attitude of a man, changing its established tensions and oppressions." The Demogorgon is the opposite of Jupiter who, "within the myth, is felt as such a tension, a tyranny established in the far past by the spirit of a man upon himself and his world, a tyranny that, till it can be overthrown, holds him straightened and tormented, disunited from his own creative energies." However, in Act I, Shelley relies on the Furies as the image of the crucifixion of Jesus. When Prometheus is tortured by the furies, Panthea describes Prometheus as "a youth/ With patient looks nailed to a crucifix." Soon after, Prometheus asks a fury "Remit the anguish of that lighted stare;/ Close those wan lips; let that thorn wounded brow/ Stream not with blood" and "So thy sick throes shake not that crucifix". To achieve this, Shelley relies on classical myth to draw upon the idea of Saturn's Golden Age, and then he combines it with the Biblical ideas of the fall and the millennium.

Кейінгі редакциялау

Шелли 1822 жылғы 8 шілдеде қайтыс болғанға дейін пьесаны жазуды жалғастырды. Оның өлімінен кейін әкесі Тимоти Шелли Мэри Шеллинің өлеңдерін жариялауға рұқсат бермеді, бұл пьесаның бірден түзетілген басылымдарын басып шығаруға мүмкіндік бермеді. Шеллидің шығармаларын шығаруда париждік баспагерлер А. және В. Галигнаниге көмектесуге құлшынбаса да, ол ақырында 1829 жылдың қаңтарында «Эррата» жіберді. Галигнанилер оның пунктуациялық өзгерістерінің көпшілігіне, бірақ орфографиялық өзгерістерінің тек бірнешеуіне ғана сүйенді. Келесі сындық басылым 1839 жылға дейін жарық көрмеді, ол кезде Мэри Шелли Эдвард Моксон үшін Шелли шығармаларының жеке басылымын дайындады. Басылымға Мэри Шеллинің «Шынжырсыз Прометей» туындысының жаратылу және тарихы туралы жазбалары қосылды. Өлімінен бұрын Шелли өзінің қолжазба басылымына көптеген түзетулер енгізді, бірақ осы өзгерістердің көп бөлігі Мэри Шеллинің басылымына көшпеді. Уильям Россетти 1870 жылғы басылымында Мэри Шеллинің күш-жігеріне күмән келтірді: «Мэри Шелли күйеуінің шығармаларын редакциялауға терең құрмет пен шексіз ынтамен кірісті. Бірақ денсаулығының нашарлауы және өткен оқиғаларды еске алудың ауырлығы оның редакторлық еңбегін шектеді: сонымен қатар, нәтижесіне қарағанда, Мэри Шеллиге тұрақты дәлдік сыйы емес екенін айтар едіңіз». Кейінірек Чарльз Локок 1911 жылғы Шелли шығармаларының басылымында былай деп болжады: «Мэри Шелли осы тізімді ешқашан пайдаланбаған болар? Ол пайдаланған нәрсе алдын ала тізім болды, – Шелли «бір-екі күн ішінде жіберуге үміттенген» (1820 жылдың 10 қарашасы) тізім – тоғыз жылдың ішінде жоғалып кетуі мүмкін «қауіпті» тізім емес пе? Егер бұл болжам дұрыс болмаса, онда біз Шеллинің «қауіпті» тізімі күткендей қатаң болмаған деп болжауымыз керек». Мэри Шеллинің «Шынжырсыз Прометей» туындысын редакциялауына қарсыластары болғанымен, мәтіннің оның нұсқасы кейінгі басылымдардың көптеген түрлерінде пайдаланылды. 1845 жылы Г. Г. Фостер Мэри Шеллинің түзетулері мен жазбаларына сүйенген Шелли өлеңдерінің алғашқы американдық басылымын жариялады. Фостер Мэри Шеллинің басылымына соншалықты берілгендік танытты, Эдгар Аллан По мәтіннің бір бөлігін өзгертуді ұсынғанда, Фостер: «Бірақ мен Мэри Шеллинің мақұлдаған мәтінін өзгертуге еркіндік сезінбедім, оны трансфигурацияланған иесінің жариялаған адамы деп санаймын» деп жауап берді. Алайда, ол Россетти сияқты, межелеу және әріптерді үлкенге жазу мәселелерінде Мэри Шеллиден ерекшеленді. Россетти Фостерден асып түсіп, басылымның алғы сөзінде: «Мен грамматиканың мүлдем дұрыс емес тұстарын, рифманың мүлдем дұрыс емес тұстарын және метриктің мүлдем дұрыс емес тұстарын түзетуді өзімнің міндетім және құқығым деп санаймын» деді, бірақ оның мақсаты Шеллинің түпкілікті поэзиялық ниетін құрметтеу екенін атап өтті.

Shelley continued working on the play until his death on 8 July 1822. After his death, his father Timothy Shelley refused to allow Mary Shelley to publish any of Shelley's poems, which kept any immediate corrected editions of the play from being printed. Although reluctant to help the Parisian publishers A. and W. Galignani with an edition of Shelley's works, she eventually sent an "Errata" in January 1829. The Galignanis relied on most of her punctuation changes, but only a few of her spelling changes. The next critical edition was not released until 1839, when Mary Shelley produced her own edition of Shelley's work for Edward Moxon. Included with the edition were Mary Shelley's notes on the production and history of Prometheus Unbound. Before his death, Shelley completed many corrections to a manuscript edition of his work, but many of these changes were not carried over into Mary Shelley's edition. William Rossetti, in his 1870 edition, questioned Mary Shelley's efforts: "Mrs. Shelley brought deep affection and unmeasured enthusiasm to the task of editing her husband's works. But ill health and the pain of reminiscence curtailed her editorial labours: besides which, to judge from the result, you would say that Mrs. Shelley was not one of the persons to whome the gift of consistent accuracy has been imparted". Later, Charles Locock, in his 1911 edition of Shelley's works, speculated: "May we suppose that Mrs. Shelley never made use of that particular list at all? that what she did use was a preliminary list, – the list which Shelley "hoped to despatch in a day or two" (10 November 1820) – not the "formidable list" which may in the course of nine years have been mislaid? Failing this hypothesis, we can only assume that Shelley's 'formidable list' was not nearly so formidable as it might have been". Although Mary Shelley's editing of Prometheus Unbound has its detractors, her version of the text was relied on for many of the later editions. G. G. Foster, in 1845, published the first American edition of Shelley's poems, which relied on both Mary Shelley's edits and her notes. Foster was so attached to Mary Shelley's edition that, when Edgar Allan Poe suggested changing some of the text, Foster responded "But I have not felt at liberty to change the text sanctioned by Mrs. Shelley – whom I regard as the evangelist of her transifigured lord". However, he, like Rossetti, tended to differ from Mary Shelley when it came to punctuation and capitalisation. Rossetti went beyond Foster, and, prefaced his edition with: "I have considered it my clear duty and prerogative to set absolutely wrong grammar right and to set absolutely wrong rhyming right and to set absolutely wrong metre right " but made sure to point out that his purpose was to respect Shelley's original poetic intent.

Аллегория немесе миф

Ерл Вассерман Прометейді адамзаттың арасындағы "Бір Ақылды" бейнелейтін тұлға деп есептеді, демек "драма – осы Бір Ақылдың жетілуге қарай даму тарихы".

Сыни жауап

Мелвин Сольв "Prometheus Unbound" шығармасының өмір жағдайларынан тым алыс және идеалданған болуына байланысты, оның моральдық сабағы туындының әсерлі болуы үшін қажет емес деп есептейді, тіпті оны сыншылар әртүрлі түсіндіргендіктен, жасырынып кеткенін айтады. Уильям Батлер Йейтс оны "әлемдегі қасиетті кітаптардың қатарында" деп атап көрсеткен.

Музыкалық бейімделулері

Хьюберт Пэрри Шеллидің "Байланбаған Прометей" (1880) поэмасынан үзінділерді 1880 жылдың 7 қыркүйегінде Глостердегі Үш хор фестивалінде алғаш рет орындалған "Прометейден көріністер" атты шығармасында пайдаланды. Бұл шығарма "Пэрридің сол кездегі радикалды саяси көзқарастарын білдірген оркестрлік хор кантатасы үшін өте лайықты поэтикалық таңдау" деп сипатталған. Хавергал Брайан 1937-1944 жылдар аралығында жазған хор мен оркестрге арналған "Байланбаған Прометей" шығармасында бірінші және екінші бөлімдерді толығымен қойды.