Кіріспе

Американдық дипломат (1891–1967)

Уильям Кристиан Буллитт кіші (25 қаңтар 1891 – 15 ақпан 1967) – американдық дипломат, журналист және романист. Ол Париж бейбітшілік конференциясы атынан Ленинмен келіссөздер жүргізуге жіберілген арнайы миссиясымен әйгілі, бұл көбінесе большевиктермен қарым-қатынасты жақсартудың қалыс қалған мүмкіндігі ретінде еске түсіріледі. Ол сондай-ақ АҚШ-тың КСРО-дағы тұңғыш елшісі және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-тың Франциядағы елшісі болды. Жастық шағында ол радикалдық көзқарастас саналды, бірақ кейіннен ол коммунизмге қарсы белсенді күрескерге айналды.

Алғашқы жылдар

Бюллитт Филадельфияның көрнекті отбасында дүниеге келді, Луиза Гросс (құрметті аты Хорвиц) пен Уильям Кристиан Бюллитт ағаның ұлы. Оның отбасы француз тегінен шыққан. Оның атасы Жозеф Буле, гугенот, 1629 жылы Ним қаласынан қашқан. Жозеф Буле 1634 жылы Англияның Мэриленд колониясындағы Сент-Мэри Сити қаласына қоныстанды, ал отбасы кейіннен өзінің тегін Буллитке өзгертіп алды. Оның әкесі Джон Кристиан Бюллитт, қазіргі Drinker Biddle & Reath заң фирмасын құрған адам. Джон С. Бюллитт Джей Кук үшін де заңгерлік кеңесші болды, бұл оны өте бай адамға айналдырды. Анасының тарапынан Буллитт 1778 жылы Филадельфияға қоныс аударған поляк еврейі Хайм Соломоннан тараған. Соломонның ұрпақтары кейін 19 ғасырда епископализм дініне көшкен, ал Буллиттің анасы Луиза Хорвиц өзінің тегіне қарамастан епископал болды. Буллиттің өсіп-өнуі халықаралық сипатта болды. Оның отбасы мүшелері Еуропаның ірі астаналарында тұрды, ол өте жас кезінде француз және неміс тілдерін үйренді. Келісілген шарттар бойынша одақтастар Ресейден барлық күштерін шығарып, ақтарға көрсетіліп келген барлық қолдауды тоқтатуға тиіс болды. Ленин түрлі ақ үкіметтердің болуын қабылдауға дайын еді, бірақ оның ұсынысы ақтарға одақтастардың қолдауын тоқтатуды талап еткендіктен, оның жасаған ұсынысы тек сыртқы әсерге арналған болды. Большевиктер Петроградты, Мәскеуді және Оралдың өнеркәсіптік аймағын, сонымен қатар ресейлік қару-жарақ өнеркәсібін бақылауда ұстады, ал ақтар толығымен шетелден келген қару-жараққа тәуелді болды. Буллитт Лениннің ұсынысына қатты қызығушылық танытты және оны қабылдауды жақтады. Буллитт Лениннің ұсынысын элиталық шеңберге кірудің жолы деп қарастырып, полковник Хаусқа "Осы үшін сіз бар күшіңізді салуыңыз керек" деп хат жазды. Буллитт пен Стеффенс МИ6 және ЧЕКА-ның қос агенті ретінде жұмыс істеген британдық жазушы және тыңшы Артур Рэнсоммен бірге Мәскеуден оралды. Болшевиктерді ашық қолдаған Рэнсом Буллиттің Ресейге жолдамашысы болды. Пайпс былай деп жазды: "Буллиттің миссиясы шындыққа сай емес сипатқа ие болды. Соғыстың себептерін және оның тудырған құмарлықтарын білмейтін адамдар ғана мұндай жоспарды ойлап табуы мүмкін". Алайда одақтас басшылары бұл талаптарды қабылдамады, бірақ ақ әскерлер жеңіске жетеді деп сенді. Британ премьер-министрі Дэвид Ллойд Джордж Буллитт комиссиясына ерте қолдау көрсетті, бірақ ол оның қорытындыларын жұртшылыққа жариялаудан бас тартты. Ол Буллитке мұны коммунизмге қарсы күрестегі Уинстон Черчилльтің қысымымен істегенін айтты. Хаус Лениннің ұсынысын қабылдауға келіскен, ал Уилсон келіспеген. Буллитт Уилсонға берген есебінде "жас, тәжірибесіз жастардың ескі жолдан гөрі жақсы жолды табуға тырысқанын, бірақ осы жолда көп қиындықтарға тап болғанын" деп жазды. 1919 жылдың 28 наурызында Буллитт Ллойд Джорджпен бірге таңғы ас ішті, ол оған Лениннің ұсынысын қабылдауға келісетінін айтты, бірақ Бела Кун басқарған Венгрия Совет Республикасының құрылуы Консервативтік партияның артқы қатарларын қорқытты. Ллойд Джордж либерал болды, бірақ консерваторлармен коалициялық үкіметті басқарғандықтан, ол Ұлыбританиядағы консервативтік пікірді ренжітуге мүмкіндік бермеді. Ллойд Джорджбен бірге Буллиттпен таңғы ас ішкендердің арасында оның жеке хатшысы Филип Керр, кабинет хатшысы генерал Морис Хэнки және Оңтүстік Африка премьер-министрі Ян Сматс болды. Буллиттің миссиясы оның оралғаннан кейін бұқаралық ақпарат құралдарына тарады, ал газеттерде АҚШ пен Ұлыбритания Кеңес Одағымен дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға дайын тұрғаны туралы хабарлар жарияланды. Генри Уикхэм Стид жазған Daily Mail газетінің жетекші мақаласында Ллойд Джордж большевиктерге көмектесу үшін "иудей мүдделері" үшін жұмыс істеген деп айыпталды. Ллойд Джордж оған шабуыл жасаған Daily Mail газетін Буллитке тапсырып, оған: "Британ баспасөз осындай нәрсе жасаса, мен Ресейге қатысты қалайша ақылға қонымды бола аламын?" - деді. 1919 жылдың 16 сәуірінде Ллойд Джордж Буллитт миссиясы туралы Парламентте былай деді: "Кейбір жас американдықтар қайтып келген деген ұсыныс болды". Клемансо бұл туралы білгенде Буллитт миссиясына мүлдем қарсы болды және француздардың ақтарға қолдау көрсетуін жалғастыруды жақтады. Болшевиктер үкіметімен қарым-қатынас орнатуды қолдауға көшбасшылықты көндіре алмаған соң, Буллитт Уилсонның штабынан кетті. Буллитті оған рұқсат берілмегені қатты ренжітті және ол өзін сатқан деп санаған Уилсонға қарсы шықты. 1919 жылдың 7 мамырында Буллитт американдық делегацияның жас мүшелерін Хотль де Крильонға жинады және Версаль шарттарына наразылық білдіру үшін барлығы бірлесіп отставкаға кететінін сұрады, ол Германияға қатысты тым қатал екенін айтты. Ол жиналған дипломаттарға "Бұл бейбітшілік шарты емес" деді және олардың барлығы моральдық жауапкершілікке ие екенін айтты. Буллитт отставкаға келісетіндерге қызыл раушан гүлдерін, ал бас тартатындарға сары раушан гүлдерін таратты. Американдық жас дипломаттардың арасында тек тоғыз адам Буллитттен қызыл раушан гүлдерін алды. Отставкаға келіскендердің арасында Адольф А. Берле және Сэмюэл Эллиот Моррисон болды. 1919 жылдың 17 мамырында Буллитт Версаль шарттарының талаптарын оқығаннан кейін Париж бейбітшілік комиссиясынан ашық түрде отставкаға кетті. Буллитт отставкаға кеткен хатында "құмға жатып, әлемнің тозаққа кетіп бара жатқанын көруге дайын екенін" айтты. Уилсонға жазған ашық хатында ол бейбітшілікті өзін-өзі анықтау принципін қорлаған трагедиялық масқара деп айыптады. Уилсонға жазған отставкаға кеткен хатында Буллитт былай деп жазды: "Мен сенің басшылығыңа сенген және "мұңайтушы халықтарға жаңа қысымдар мен қиындықтар келтірмейтін, әділдік пен адалдыққа негізделген "тұрақты бейбітшілікті" орнатуға тырысатынына сенген миллиондаған адамның бірі едім. Бірақ біздің үкімет енді әлемнің азап шеккен халықтарын жаңа қысымдарға, бағынуға және бөлінуге ұшыратып, жаңа ғасырлық соғысқа жол ашты. Ресей мүлде ескерілмеді. Шантуң, Тироль, Фракия, Венгрия, Шығыс Пруссия, Данциг, Саар айманы және теңіз бостандығы принципін тастау туралы конференцияның әділетсіз шешімдері жаңа халықаралық қақтығыстарға әкеп соқтырады. Қазіргі Халықаралық Ұйым осы соғыстарды болдырмайды және АҚШ оларға тартылады деп сенемін". Кейін ол АҚШ-қа оралды және Версаль шарттарына қарсы Сенатта куәлік берді. Республикалық сенатор Генри Кабот Лодж Буллитті Сенаттың Сыртқы қатынастар комитеті алдында сарапшы куә ретінде шақырды, онда ол американдық халық Париж бейбітшілік конференциясында не болғанын білсе, Буллитт Уилсонның принциптерін сатқан деп атаған Версаль шартын қабылдамайтынын айтты. Буллиттің Сенат алдындағы куәлігі американдық бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланды және Версаль шартына қарсы американдық қоғамдық пікірді өзгертуге көмектесті. Куәлігі барысында Буллитт Уилсонды Париж бейбітшілік конференциясында тым көп нәрсені берген әлсіз адам ретінде көрсетті. Ол сондай-ақ Ресейге жасаған сапарының есебін жариялады. Маргарет Макмиллан Буллитті және Стеффенсті Лениннің ақ рухани фракцияларын тастауға итермелеген "пайдасыз ақымақтар" деп сипаттады. Алайда көптеген тарихшылар Лениннің бейбітшілік ұсынысын оның режимін қауіп төндірген соғысты аяқтауға бағытталған шынайы күш-жігері деп санайды. Стивен М. Вальт оны одақтастар кеңестіктерден алғаннан гөрі жақсы шарттар алуға мүмкіндік болған "жоғалған мүмкіндік" деп атады. Кейін 1923 жылы Буллитт Дринкерден ажырасты. Буллиттің досы Джордж Ф. Кеннан 1972 жылы оның туралы былай деп жазды: "Мен Билл Буллитті, еске алғанда, өмірінің ұлы және қоздырғыш тәжірибесі болған Бірінші дүниелік соғысқа қатысқан тамаша американдықтардың тобының мүшесі деп есептеймін. Олар талант пен қуатқа толы керемет буын болды, егер осылай деуге болады болса, олар өздерінің міндеттерін орындауға бейім болды".

Фрейдпен достық

Бұллитті 1926 жылы Венада Зигмунд Фрейд психоанализден өткізді. Сол кезде Бюллиттің Брайантпен некесі оның жиі болған істеріне байланысты құлдырап барады және ол өзін-өзі өлтіруді сезінді, бұл оны Фрейдтен көмек іздеу үшін Венаға баруға мәжбүр етті. Пациент пен аналитик соншалықты жақсы достар болды, олар Вудро Вильсонның психобиографиялық зерттеуін бірге жазуды шешті. Бұл ерекше жағдай, өйткені Фрейд басқа авторлармен өте сирек жұмыс істеді. Фрейд Буллитке өзінің күйзеліске ұшырағанын мойындаған, ал Буллит оған 1919 жылғы Париж бейбітшілік конференциясы туралы кітап жазып жатқанын, оның әрбір тарауы Буллиттің кездескен басты басшыларының біріне арналатынын айтты. Фрейд Уилсонның өмірбаянына айналған Уилсон туралы тарауды жазуға көмектесуді ұсынды. Бюллит кітапты Фрейдтің Вилсонның психобиографиясы ретінде ұсынса, жақсы сатылатындығын түсінді. Фрейд Уилсонды жақсы білетін және оған бұрынғы президент туралы бірінші қолмен түсінік берген Буллиттпен жұмыс істегісі келді. Фрейд Вильсонды өзінің сүйікті Австрия империясының құлдырауына себепші болған 14 пункті үшін қатты жек көреді. Бұллитт сонымен қатар Уилсонға да қарсы болды, ол өзінің ұстазы және досы болды. Уилсонды ұнатпай, екеуі психобиография жазуға кірісті. Фрейдтің теориясына қатты әсер еткен Бюллит "Илаһи даналық" атты роман жазды, ол кезде жыныстық қатынас туралы ашық сипаттама және екі басты кейіпкердің арасындағы инцестуальды қарым-қатынас болғандықтан өте қорқынышты деп саналды. "Құдайлық даналық" 19 ғасырдың аяғында Санкт-Петербургте басталады. Бай америкалық өнеркәсібі Питер Ривз Ресейдегі американдық елшінің әдемі қызы Урсула Дундасқа ғашық болып, оған үйленеді. Урсула Дундастың кейіпкері Буллиттің бірінші әйелі Эрнеста Дринкердің жұқа маскаланған нұсқасы болды. Ривз пен Дандас Питердің бірінші некеден туған қызы Аннамен бірге бақытты өмір сүреді, бірақ Ривз әйелі британдық дипломатпен опасыздық жасағанын, оның баласын жүкті екенін білгенде, некелері бұзылады. Питер Урсуладан ажырасып, Аннамен Америкаға оралады, ал Урсула ұлын жалғыз тәрбиелейді. Әйелінің опасыздығынан қатты күйзелген Питер өмірлік міндеті Америкадағы барлық азғындықты жою болып табылатын фанатикалық мәсіхшіге айналады. Дэвид, Урсуланың сүйіктісінің ұлы, Бірінші дүниежүзілік соғыста қызмет етеді, ал Анна медбике болып қызмет етеді. Соғыстан кейін Стамбулда Дэвид пен Анна танысып, бір-біріне ғашық болады, бірақ Дэвидтің анасы Аннаның әкесіне тұрмысқа шыққан екен. Девид пен Анна құпияны білгеннен кейін де қарым-қатынастарын жалғастыра береді. Бұл жұп заңды түрде аға-іні және апа-қарындас, өйткені Дэвидтің туу туралы куәлігінде Петір оның әкесі ретінде көрсетілген, бірақ екеуі бөлек болуды қабылдай алмайды, керісінше, өздерінің махаббатын толықтай жүзеге асырады. Ривз бұл қарым-қатынасты білгенде, ашуланып, екеуін де өзінің Дәуіттің әкесі емес екенін білгенімен, өздері қара нәсілділік деп санайтын жағдай үшін өлтіру ниетімен Стамбулға келеді. Дэвид пен Аннаны Питер жалдаған қылмыскерлер тобы көшеде қуып жүр. Ерлі-зайыптылар Стамбулдың туннельдеріне қашып кетеді, қазынаға толы бөлмені тауып алады, Дионис мүсінінің астында жыныстық қатынасқа түседі және император Юлиан Апостолдың құпияларын ашады. Романның шыңына жеткенде Дэвид Аннаны Питерден өлтіруден құтқарады, бірақ жараланып, Аннаның қолында қайтыс болады. "Құдайлық даналық" Буллиттің 1920-шы жылдардағы Америкадағы пуритандық атмосфераға деген көңілінен айырылуын, әсіресе, тыйым салуды бейнелегенін және оның Еуропадағы тынысырақ және рұқсат етілген атмосферада үлкен жайлылығын көрсетті. Романның басты тақырыбы - бұл Дэвид пен Аннаның арасындағы терең махаббат пен Питердің қатал және бұзық пуритандығы, ол екеуінің де инцест деп санайтын нәрсе үшін өлуге тиіс екендігіне көз жеткізді, бұл Буллитттің Американың репрессивті моралі деп санайтын нәрсеге шабуыл жасауы.

Ажырасу және Рузвельтпен достық

1928 жылдың мамырында Буллитт Брайанттың бөлмесінен суретші және мүсінші Гвен Ле Галлиеннен бірнеше махаббат хаттарын тапты. Ол Брайантқа сурет салу және мүсін жасауды үйретуге келіскен еді, бұл оның некесінің аяқталуын білдірді. Әйелінің Ле Галлиенмен болған, жасыруға тырыспаған қарым-қатынасы туралы Буллитт хаттарды тапқаннан кейін, ол оған деген сезіміне қарамастан, бастапқыда ажырасудан бас тартты. Уилсонның өмірбаянын зерттегенде Буллитт бірнеше демократ көшбасшыларымен, ең бастысы – «полковник» Хауспен байланысқа келді. Бұл оны саяси мансапқа деген ұмтылысын жаңартуға итермеледі және 1929 жылы ол АҚШ-қа оралды. Брайант күйеуімен бірге Парижге Ле Галлиенмен қалды. 1929 жылдың желтоқсанында Буллитт Брайанттың Ле Галлиенмен қарым-қатынаста екендігіне байланысты ажырасуға өтініш берді. Ажырасудың нақты себебі – Буллитт өзінің танымал коммунист жазушысымен некесінің саяси амбицияларына қауіп төндіріп отырғанын түсінгендіктен, ол әйелінің лесбияндық қарым-қатынасын қызының күтімін толыққанды өзіне алу үшін пайдаланды. Брайант Ле Галлиеннен келген махаббат хаттарына соншалықты ұялғандықтан, Буллиттің адвокаты Томас Уайт оның лайықты ана емес екенін дәлелдеді, сондықтан ол ажырасуға қарсылық көрсетпеді. 1930 жылдың 24 наурызында Филадельфия соты олардың некесін бұзып, қызы Энннің күтімін толығымен Буллитке берді. 1967 жылы Энн Буллитт төртінші күйеуі, АҚШ сенаторы Дэниел Брюстерге тұрмысқа шықты, бірақ оның төрт некесінен бала болған жоқ. 1932 жылдың мамыр-маусым айларында Буллитт Кеңес Одағына сапар шегіп, онда Кеңес Одағының Сыртқы істер хатшысы Максим Литвиновпен кездесті. Америкаға оралғаннан кейін Буллитт сол жылы президенттікке кандидат болған Рузвельт губернаторының сыртқы саясат жөніндегі кеңесшісі болды. Демократтардың әлі де ықпалды тұлғасы болып саналатын «полковник» Хаус Буллиттің сыртқы саясаттағы білімі жеткілікті екенін, ал Рузвельттің Нью-Йорк губернаторы ретіндегі тәжірибесі оны сыртқы саясаттан бейхабар қылғанын шешті. Хаус Демократиялық партияның аға мемлекет қайраткері болды және ол Рузвельтке Буллиттің қызметін қабылдауға кеңес берді. Буллитт Рузвельттің сайлау кампаниясына үлкен қаржылай көмек көрсетті және 1932 жылдың 23 қыркүйегінде Рузвельттен қолмен жазылған алғыс хат алды. Буллитт Рузвельтпен алғаш рет 1932 жылдың 5 қазанында кездесіп, оның жақын досы болды. 1932 жылдың қарашасында Рузвельт президент болып сайланды және 1933 жылдың қаңтарында ол Буллитті Еуропаға жіберіп, президенттікке сайланған атынан түрлі еуропалық көшбасшылармен байланыс орнатуын тапсырды. Рузвельт сол кезде Уорм-Спрингсте болды, ал Буллитт онымен байланысу үшін кодты пайдаланды. Буллиттің ең басты алаңдауы – Еуропаның АҚШ-қа берешегі мәселесі болды. Ол Лондонда премьер-министр Рамзи Макдональд пен қазына министрі Невилл Чемберленмен, Парижде Эдуард Эррио және премьер-министр Жозеф Пол Бонкурмен, ал Берлинде Германияның Сыртқы істер министрі барон Константин фон Нейратпен кездесті. Берлинде Буллитт өзінің ескі досы Эрнст «Путци» Ханфстенгльмен кездесіп, 30 қаңтарда Германия канцлері болып тағайындалған Адольф Гитлер туралы оның пікірін білді. Ханфстенгль: «Ол кішкентай, белгісіз австриялық үй суретшісі, көпшілік алдында сөйлей білу қабілеті бар», – деді. Миссиясы барысында Буллитт маскировка жасады, өзінің атымен пәтерлерді жалға алды, бірақ оларға көшпеді, бұл репортерлерді шатастыру үшін жасалды, ал ол тұрған пәтерлерді жалған есімдермен жалға алды. 1933 жылдың 16 ақпанында Нью-Йоркке келген Буллитт «Нью-Йорк Таймс» газетінің тілшісіне өзінің Рузвельттің өкілі болғаны «таза ақмақтық» екенін айтты. Буллитт Еуропаға жасаған сапасы үшін Логан заңын бұзғаны үшін сотталуға жақын болды, бірақ оның президенттікке сайланған атынан шетелде болғанын дәлелдеу қиындықтары айыптаудан сақтады.

Қарыз мәселесі

Президент Франклин Рузвельт Буллитті АҚШ-тың Совет Одағындағы бірінші елшісі етіп тағайындады, ол бұл лауазымға 1933 жылдан 1936 жылға дейін тағайындалды. Тағайындалған кезде Буллитт либерал ретінде танылды және кейбір адамдар оны радикалды деп санайды, британдық Сыртқы істер министрлігінің меморандумы оны "пино" деп атады. Кеңестер оны Париж бейбітшілік конференциясындағы дипломатиялық әрекеттері үшін ескі дос ретінде қабылдады. Бұллит Совет Одағына 1931 жылы Маньчжурияны жаулап алумен дәлелденген Азиядағы империалистік саясаты Мәскеу мен Вашингтонды қатты алаңдатқан Жапонияға қарсы ықтимал одақ құру мақсатымен келді. Кеңестер Жапон армиясының кодтарын бұзып, Квантун армиясының генералдары Сібірді басып алуды ойлап жатқанын жақсы білген. Жапон үкіметі екі топқа бөлінді: "солтүстік соққы" мектебі, Сибирьді жаулап алуға бағытталған Жапон императорлық армиясы және "оңтүстік соққы" мектебі, Оңтүстік-Шығыс Азияны, соның ішінде Филиппиннің американдық колониясын жаулап алуға бағытталған Жапон императорлық теңіз флоты. Рузвельт Жапонияның Азиядағы амбициялары мен Жапон мемлекетінің Императорлық әскери-теңіз флотын кеңейтуге үлкен сомада иен жұмсап жатқаны туралы алаңдаған болатын, бұл жапондықтар болашақта АҚШ-пен соғысты көздеп отырғанын білдірді. Өзінің басқаруының басынан бастап Рузвельт АҚШ-тың әскери-теңіз флотына көбірек қаражат бөлуді ұсынды, ол оны Конгресске жұмыс орындарын құру үшін қоғамдық жұмыстар шарасы ретінде ұсынды, бірақ шын мәнінде Жапонияға қарсы бағытталған. Алайда, Конгресс президенттің Жапониядан қорқынышымен бөліспеді және Рузвельт қалағаннан гөрі Әскери-теңіз флотына аз ақша беруді мақұлдады. Бұллит Рузвельтке америкалық советтердің жауынгерлік бағыты жапондықтарды одан әрі шабуылдан "шешереді" деп дәлелдеген болатын. Конгресс қалағандай үлкен әскери-теңіз флотына дауыс бере алмады, Рузвельт Қытайдағы жапон империализмін басудың жолы ретінде Кеңес Одағымен келісімге келді. Бұллитт 1933 жылы совет дипломаттарымен байланыста болды және ол 1933 жылы 19 қарашада Рузвельтпен ақ үйде кешкі асқа келген Сыртқы істер комиссары Максим Литвиновтың Вашингтонға сапарын ұйымдастыра алды. Көп ұзамай Рузвельт АҚШ-тың Кеңес Одағымен дипломатиялық қарым-қатынас орнататынын мәлімдеді. 1933 жылы 29 қарашада Буллит Еуропаға жөнелтілді. 1933 жылы 8 желтоқсанда оған Джордж Ф. Кеннан қосылды. Ол Буллит орыс тілінде аз сөйлегендіктен, оның аудармашысы болды. Кеннан өзінің күнделігінде: "Буллитт - таңғажайып адам, өзіне сенімді, президенттің қолдауына сенімді, коммунистердің күмәндануы мен жаушылығын жоюға ешқандай қиындық таппайтынына сенімді. Ол радикалды емес, бірақ ол радикалдылардан қорықпайды". 11 желтоқсанда пойызбен Мәскеуге келгеннен кейін, оны станцияда Литвинов қарсы алды. 19 желтоқсанда Александровский сарайында Буллит АҚШ елшісі ретінде өкілеттігін президенті Михаил Калининге ұсынғанда, ол америкалық оқшаулануды ескермейтін ынтымақтастық мүмкіндіктерін асыра айтып, қарым-қатынасты қалыпты ғана емес, сонымен қатар өте достық деп уәде етті. 1933 жылы 20 желтоқсанда Буллит Кремльдегі кешкі асқа қатысты. Оған премьер-министр Вячеслав Молотов, қорғаныс комиссары маршал Клим Ворошилов, Литвинов, Сталиннің штаб бастығы Александр Егоров және ауыр өнеркәсіп комиссары Григорий Пятоков қатысты. Сталин шетелдіктерге көруге сирек рұқсат етілетін құпия тұлға болды, ал Буллитт оған Сталинді Кремльде көруге рұқсат етілгенін "әдемі ым қимыл" деп атап өтті. Бұллит Рузвельтке Сталиннің "асырауы қысқа" екенін, бірақ оның "өте ақылды және үнемі күлімсіреп тұратын" қоңыр көздері бар екенін айтты. Бұлит Совет елінде миллиондаған адамның өліміне әкелген ашаршылық туралы сұрағанда, Сталин оны жоққа шығарды. Бұллитттің Мәскеудегі уақытындағы басты мәселе - 1918 жылы жаңа кеңес үкіметі жоққа шығарған ресейлік облигацияларды сатып алған американдық инвесторлардың мекен-жайын қайтару. Америка облигация иелеріне қарыз болған қайтарып алынған облигациялардың жалпы құны 600 миллион АҚШ доллары болды. Бюллитттің Калининге айтқан сөзі Кремльде АҚШ-тың Жапонияға қарсы одақтасу мүмкіндігі туралы жалған үміт туғызды, ал Бюллитт кеңес режимі қайтаратын облигациялардың біржолғы 175 миллион долларын төлеуге келіскен жағдайда ғана жақсы қарым-қатынас болуы мүмкін деп мәлімдеді. Литвинов Буллитт Мәскеуге келгеннен кейін көп ұзамай Жапонияға қарсы американдық-советтік одақ құруды ұсынды, бұл Булли�...

Толық айдың көктемгі балы

1935 жылы 24 сәуірде ол өзінің ресми резиденциясы – Спасо үйінде Көктем мерекесін өткізді. Ол қызметкерлеріне Мәскеу тарихындағы барлық елшілік тойлардан басым болатын іс-шара ұйымдастыруды тапсырды. Бездірулердің ішінде шамшырақ бөлмесінде он жас қайың ағашынан тұратын орман, фин гүлдерімен жабылған асхана үстелі, ылғалды матада өсірілген цикорийден жасалған көгал, Мәскеу зообагынан уақытша алынған фазан, попугай, жүздеген зебра құстарымен толтырылған тордан жасалған құс қорасы, сондай-ақ бірнеше тау ешкісі, оншақты ақ қораз және кішкентай аюдан тұратын шағын зообақ болды. Төрт жүз қонақ арасында Сыртқы істер халық комиссары Максим Литвинов және Қорғаныс халық комиссары маршал Климент Ворошилов; Коммунистік партияның көрнекті өкілдері Николай Бухарин, Лазар Каганович және Карл Радек; Кеңес маршалдары Александр Егоров, Михаил Тухачевский және Семен Будённый; сонымен қатар жазушы Михаил Булгаков қатысты. Мереке таңға дейін жалғасты. Аю Радек сыйлаған шампаннан мас болып, таңертең зебра құстары құс қорасынан қашып, үйдің төбесіне қонды. Булгаков бұл тойды "Мастер және Маргарита" романында "Толық айдың көктемгі кеші" деп сипаттады. 2010 жылдың 29 қазанында елші Джон Бейрл Буллиттің кешін өзінің "Сиқырлы кеш" кешімен қайта жаңғыртты, ол Буллитке және Булгаковқа арналған.

Қуаныштан шығу

Буллиттің Кеңес Одағына қатысты көзқарасындағы шешуші өзгеріс – Коминтерннің Мәскеуде өткен 7-ші дүниежүзілік құрылтайы болды. Буллит Америка Құрама Штаттары Коммунистік партиясының (АҚКП) мүшелерінің құрылтайға қатысу жоспарлап отырғанына наразылық білдірді, оны Американың ішкі істеріне Кеңес Одағының араласуы деп есептеді. 1935 жылдың көктемі мен жазында құрылтай жақындаған сайын, Литвиновтың АҚКП мүшелеріне құрылтайға қатысуға рұқсат бермеу туралы талаптарына жауап ретінде, ол АҚКП мүшелерінің Мәскеуде болатыны немесе жоқ екені туралы ешқандай ақпаратқа ие емес екенін айтуы оны одан да ашуландырды. Литвиновтың Кеңес үкіметінің Коминтернді бақылай алмайтыны және құрылтайға кімдер қатысатынын білмейтіні туралы сенімсіз мәлімдемелері Буллиттің ашуын одан әрі күшейтті. 1935 жылдың 19 шілдесінде Буллит мемлекеттік хатшы Корделл Халлға өзінің: «Кеңес үкіметінің мақсаты – әлемдік революция жасау және осы мақсатты ұстандыру. Кеңес Одағының басшылары осы революцияға жасалатын алғашқы қадам ретінде Кеңес Одағының қорғаныс және шабуыл күштерін нығайту қажет деп санайды. Олар он жыл ішінде Кеңес Одағының қорғаныс позициясы толыққанды нығаяды деп есептейді және он бес жыл ішінде Кеңес Одағының шабуыл күші оның көмегімен Еуропадағы кез келген коммунистік үкіметті бекітуге жетеді. Қазіргі уақытта бейбітшілікті сақтау, Еуропа елдерін бөліп-жару, Жапония мен АҚШ арасындағы антагонизмді күшейту және барлық елдердің коммунистерінің соқыр адалдығы мен бағынуын қамтамасыз ету, осы арқылы олар Кремльдегі Коммунистік партияның бұйрығымен өз үкіметтеріне қарсы әрекет ететіндей ету – Сталиннің саясатының мәні» деген сенімін білдірді. Буллит американдық дипломатияның басты мақсаты – «Франко-неміс антагонизмінің Еуропа үшін қандай қауіп төндіретінін көрсету және Франция мен Германия арасындағы келісімді ынталандыру» болуы керек деп мәлімдеді. Буллит: «Біз америкалықтардың іскерлік тиімділік, адалдық және турашылдық репутациясын сақтауымыз керек. Біз ешқашан Кеңес Одағына тыңшы жібермеуіміз керек. Коммунистермен қарым-қатынаста таза адалдықтан артық қару жоқ, ол бірден дезориентациялайды және тиімді болады. Олар мұндай нәрсе туралы өте аз біледі» деп қорытындылады. 7-ші құрылтай әлемдегі коммунистерді фашизмге қарсы халық фронттарында социалистер мен либералдармен бірігуге шақырды, бұл Буллиттің пікірінше, АҚШ-тың ішкі істеріне Кеңес Одағының одан әрі араласуы еді. Ол өмірінің соңына дейін коммунизмге қарсы күресті. 1935 жылдың қараша айында Буллит Берлинге сапар шекті, онда ол неміс шенеуніктеріне Жапонияның Сібірді басып алуы толыққанды ақталатынын айтты. Берлиндегі АҚШ елшісі Уильям Э. Додд Буллиттің Кеңес Одағына қатысты көзқарасын түбірімен өзгерткенін атап өтті. Буллит американдық журналист Дональд Дей ол Торгсин рубльдерін заңсыз айырбастау және сауда жасауға қатысқандығын жариялағаннан кейін елге қайтарылды. Сол кезеңде ол Рузвельттің жеке хатшысы Мисси ЛеХендпен қысқа уақытқа байланыста болды. Алайда, ол Мәскеуге саяхаттағаннан кейін, оның балет бишісі Ольга Лепешинскаямен қарым-қатынаста болғанын білгеннен кейін, ол келісімді бұзды.

Тыныштық сақтаушы

1936 жылдың қазанында Буллит Францияға елші болып тағайындалды. Ол Парижге Оффимен бірге барды, ол оның оң қолы ретінде қызметін жалғастырды. 1937 жылы Лондонда американдық елші болып тағайындалған Джозеф Кеннедимен бірге Буллит Рузвельттің Еуропадағы "көздері мен құлақтары" ретінде жұмыс істеуі тиіс болды. Кеннеди де, Буллит те белсенді демократтар еді, олар үлкен байлықтарын демократиялық кандидаттарға жомарт түрде сыйлық ретінде берген және екеуі де Мемлекеттік департаменттің кәсіби дипломаттарына сенбеген президенттің жақын достары болған. Сыртқы істер қызметінің кәсіби дипломаттары көбінесе американдық жоғарғы таптардан шыққан, ал Рузвельт олардың тобы Жаңа саясатқа қарсы екеніне сенді. Буллит пен Кеннеди екеуі де Жаңа саясатқа қатысқан, бұл оларды Рузвельт көзінде Мемлекеттік департаменттей адал еткен. Рузвельт Буллит пен Кеннедиді Еуропадағы жеке өкілдері ретінде тағайындап, Мемлекеттік департаменттің бақылауын айналып өтуге тырысты. Буллит Самнер Уэллспен бірге Рузвельттің шетелдік саясат жөніндегі сүйікті кеңесшілерінің бірі болды. Америкалық тарихшы Дэвид Кеннеди былай деп жазды: "Жаңағы Буллит пен жібектей Уэллс бір-бірін шын көңілден жек көретін, бірақ АҚШ әлемде белсенді рөл атқаруы керек екеніне келісіп, басшыларына да сондай көзқарас ұсынды". Француз тілін жақсы білетін және Францияға құштар Буллит Париж қоғамында беделді болды. Көптеген сүйкімділікке, өткірлікке, мәдениетке және білімділікке ие Буллит үшінші республиканың соңғы кезеңінде француз халқы үшін Париждегі ең танымал елші болды. Американдық елшілік Париждегі Конкорд алаңында орналасқан, бұл Буллитті Париждің әлеуметтік өмірінің ортасына қойды. Француздық шешім қабылдаушылар ең көп сөйлескен үш елші – Буллит, британдық елші сэр Эрик Фиппс және неміс елшісі граф Йоханнес фон Велчек болды. Буллит олардың ең жақсы көрілетіні болды. Ол Шантильде шато жалдап, кем дегенде 18 000 бөтелке француз шарабына ие болды. Рузвельтпен күнделікті телефон арқылы сөйлесетін жақын досы ретінде Буллит Францияға Рузвельттің жеке елшісі ретінде кеңінен танылды, сондықтан француз саясаткерлері оны қатты іздеді. Телефон арқылы сөйлескенде Буллит пен Рузвельт Гарвард пен Йель университеттерінің бейсбол командалары және телефон қосылысын тыңдап қалған жағдайда Рузвельттің туыстарының жасы туралы кодты қолданды. Америкалық тарихшы Уильям Кауфманн Буллиттің "француздық саяси және әскери басшылармен өте сенімді қарым-қатынас орнатқанын" жазды. Кауфманн: "Қызыл Армия үшін полодан жасалатын жабдықтар, большевиктердің бейсбол ойындары мен зоопарктағы кештер Кеңес жыртқышын басып тастамады, ал Конкорд алаңында өткен сәнді кештер мен керемет аспазшы француз қоғамының ең жақын сырларын ашты". Буллит Париждегі қызметін өте жақсы көріп, оны әлемдегі ең сәнді қала деп санайтын, ал Мәскеудегі өмірмен (ол жек көретін қала) Париждегі өмірді салыстырып, жағымсыз пікір білдірді. Ол келгеннен кейін, Quai d'Orsay бас хатшысы Алексис Сент-Лежер Буллитке Рузвельттің жақын досын Париждегі елші етіп тағайындау шешімі француздарға қатты ұнады деп айтты. Буллит Леон Блуммен және Эдуард Даладьемен өте жақын болды, ал Жорж Боннемен достық қарым-қатынаста болды, бірақ оған сенбеді. Тарихшылар Буллитті соңғы сөйлескен адамының ықпалына түсіп, Вашингтонға жіберген хаттарына көп уәде-әңгімелерді енгізгені үшін сынға алды. Алайда, Буллиттің Вашингтонға жіберген хаттары Франция саясаты туралы ақпараттың негізгі көздерінің бірі болды, өйткені көптеген француз саясаткерлері Буллитке өздерінің сезімдері, мүдделері, қорқыныштары және уайымдары туралы ашық айтты, олардың бәрін ол Вашингтонға жеткізді. Буллит Францияда өте танымал болды және көптеген француз саясаткерлерінің жақын досы болды, сондықтан ол француз кабинетінде "портфелі жоқ ресми емес министр" деп аталды. Рузвельттің өте жақсы досы ретінде, Кауфманның сөздері бойынша, Буллит "Францияда американдық елшіден гөрі көбірек қызмет етті. Ол Британия, Германия және Польшадағы тәжірибелері туралы баяндап, дипломатиялық қызметтегі ресми емес бас инспектор ретінде әрекет етті". 1936 жылдың 1 желтоқсанында Буллит былай деп хабарлады: "Блум бүгін менімен жалғыз түскі тамақтанып, мен оған Америка Құрама Штаттарының Еуропа құрлығында кез-келген соғысқа араласпауға деген абсолютті ұмтылысына қатысты Деблосқа айтқандарымды қайтадан жеткіздім". Буллит Версаль келісімінің Германияға тым қатал болғанына және бейбітшілікті сақтаудың жалғыз жолы Германияның пайдасына халықаралық тәртіпті қайта қарау екеніне ұзақ уақыт сенді. Бонне АҚШ-қа француз елшісі болып тағайындалғанда Буллит Рузвельтке былай деді: "Сізге ол ұнамайды деп ойлаймын. Ол экономикалық және қаржылық мәселелерде өте зиялы және қабілетті, бірақ ол мінезді адам емес. Сіз ол Лондон экономикалық конференциясында сізге қарсы шабуылдарға жетекшілік еткенін есіңізде болса керек". Буллит 1937 жылдың мамырында Рузвельтке "Париж ақылдан безгендей" деп хабарлады, себебі ол көптеген кештерге шақырылып шаршады. Буллит елшілік қызметкерлері туралы жағымсыз пікірде болды, сол хатта "Париж штабының шын мәнінде Оффи мен меннен тұратынын" жазды. Біз күніне он сегіз сағат жұмыс істейміз және мен осы қарқынды қанша уақыт сақтай аламын білмеймін". Буллит Парижде өткізуге тиіс көптеген кештерді бекершілік деп санады және Англияға деген біршама наразылығына қарамастан, Виндзор герцогі мен герцогинясымен бірге болуды өте жақсы көрді. Буллит Рузвельтпен француз-американдық қарым-қатынастан басқа мәселелер туралы да жиі сөйлесті. 1937 жылы Буллит Варшаваға барып, Польшаның Сыртқы істер министрі полковник Юзеф Бекке Данциг еркін қаласының Германияға қайта қосылуын қарастыруды сұрады. Берлинде Буллит Төрт жылдық жоспар ұйымының басшысы Герман Герингпен; неміс Сыртқы істер министрі барон Константин фон Нейратпен; және Рейхсбанк президенті Хьяльмар Шахтпен АҚШ Германияның пайдасына халықаралық тәртіпті қайта қарауды қолдайтынын мәлімдеді. Буллит Судет аймағының Германияға берілуін, Данциг еркін қаласының Рейхке қайтарылуын және Африкадағы неміс колониялық империясының қалпына келтірілуін қалады. Екінші Қытай-жапон соғысы кезінде ол Қытай есебінен Жапонияның басылымдарын қолдады, американдық назарды Еуропаға аудару үшін. 1937 жылдың қарашасында Рузвельт 1922 жылғы 9 елдің Қытайдың тәуелсіздігін қамтамасыз етуге қол қойған Брюссельде конференция өткізуге шақырды. Қытайдың Париждегі елшісі Веллингтон Ку Брюссельдегі конференцияға үкіметінің атынан қатысуды жоспарлаған. Буллит Кумен кездесіп, оған қатыспауын сұрады және конференциядағы американдық делегация Жапонияға қарсы шығуға бастама көтермейтінін ескертті. 1937 жылдың 7 желтоқсанында Буллит Рузвельтке былай деп кеңес берді: "Біздің Қытайға үлкен эмоционалдық мүддеміз бар, шағын экономикалық мүддеміз және маңызды мүддеміз жоқ". Буллит кеңестік-американдық достыққа жақтас ретінде Мәскеуге барды және Мәскеуден өте көңілі толмаған және ашулы адам ретінде кетті. Кауфманн: "Буллит Еуропадағы жағдай туралы тұрақты және үйлесімді көзқарас қалыптастырған болса, оған кеңестік Одаққа деген сенімсіздігі басымдық берді". Кеңес Одағы әлемдегі ең қауіпті күш деп сенген Буллит тағы бір соғыстың кеңестік Одаққа ғана пайдалы болатынына сенгендіктен, франко-неміс жақындасуын қолдады. Буллит Францияның Германияның ықпалында болуын қаламайтын, бірақ...

Судеттердегі дағдарыс

Кауфман Кеннеди мен Буллитті "талдаушы емес, репортерлер" деп сипаттады, олардың Вашингтонға берген есептері "әңгімелер, Париж мен Лондонның көрнекті шенеуніктерімен болған әңгімелер, жинақталмаған ақпараттың бөліктері, қауесеттер, жүрген атпен жазылған пікірлер және болжамдар" құрады. Кеннеди Невилл Чемберленмен тығыз қарым-қатынаста болды, ал Буллит Даладьемен жақын дос болды, және екеуінің есептерінде де Чемберлен мен Даладье әсері көрінді. 1938 жылдың мамырында Судет дағдарысы басталғанда Буллит Рузвельтке соғыс сөзсіз бола қоймайтынын жазды және ХХ ғасырдың идеологиялық қақтығыстары болашақ ұрпақтарға ХVІ-ХVІІ ғасырлардағы дін соғыстары сияқты "абсурдты" көрінетін күн келеді деп болжады. 1938 жылдың 16 мамырында Бонне Буллитке Германиямен тағы бір соғыс бұрын-соңды болмаған ең қиратушы соғыс болатынын және ол "Францияның соғысқа араласуына қарсы күшін салуға дайын" екенін айтты. Бонне Буллитке өзінің "барлық саясаты британдықтарға дауды шешуге толық мүмкіндік беруге негізделгенін" айтты, өйткені әйтпесе Франция Чехословакиядан күтілетін жеңілдіктер үшін жауапкершілікті көтеретін болар еді. 1938 жылдың 20 мамырында Буллит Рузвельтке: "Егер сіз, менің ойымша, Еуропа құрлығының қирауы АҚШ-тың немесе жалпы өркениеттің мүддесіне жатпайды деп сенсеңіз, француздықтарды Прага үкіметіне деген моральдық міндеттемесінен босатудың жолын табуға тырысуымыз керек" деп жазды. Буллит Чехословакия соғысқа тұрғанға лайық емес екенін, нәтижесі "Батыс Еуропаның және материктің бір шетінен екінші шетіне дейін большевизмнің толық жойылуы" болады деп мәлімдеді. 1938 жылғы мамыр дағдарысы кезінде Бонне Буллитке Фиппспен және Прагадағы француз министрі Виктор де Лакруамен алмасылған хаттарын көрсетті, бұл Бонненің Германиямен тағы бір соғысқа қарсы екенін көрсетті; британдықтар да солай сезінгенін; және Бонне президент Эдвард Бенеске неміс басқынынан қорқып, чехословакиялық әскердің жартылай дайындыққа шақыруын тапсырғаны үшін ашуланғанын көрсетті. 1938 жылдың 21 маусымында Буллит "жауап қажет емес, өте жеке хат" арқылы Рузвельтке Бонне оған Рузвельт әкімшілігі Франция арқылы республикалық Испанияға 200 әскери ұшақты жіберу арқылы американдық заңды бұзуға дайын екенін айтқандығын хабарлады. Бірінші ханым Элеонора Рузвельт күйеуінен гөрі солшыл көзқараста болды және ол 1937 жылдың қаңтарында Конгресс қабылдаған қару-жарақ эмбаргосына қарамастан, республикалық Испанияға көмек жіберуге ұзақ уақыт бойы қысым жасады. Бірінші ханымның ағасы Грейси Холл Рузвельт Парижге келіп, президент испан республикашыларына 200 американдық ұшақ жіберіп, қару-жарақ эмбаргосын бұзу үрдісінде екенін мәлімдеді. Буллит бұл жоспар туралы ештеңе білмейтінін мәлімдегенде, Холл Рузвельт президенттің оны хабарлауға жібергенін мәлімдеді. Бұл туралы Буллит хабарлағаннан кейін, Мемлекеттік департамент жоспарды тоқтатты. 1938 жылдың жазында Буллит сол жылы Еуропада соғыс басталуының 50% ықтималдығын болжады. Буллит Лорд Рансиманның Чехословакияға дағдарыстың бейбіт шешімін табу үшін жіберілген делдалдық миссиясына үлкен сенім білдірді. Буллит Фиппске өзінің "соңғы сөз Лорд Рансиманға тиесілі, оған қарсы Германия іс-әрекет жасауға батылы жетпейді" деген сенімін білдірді. Көбінесе болғандай, Буллитке соңғы сөйлескен адамы күшті әсер етті, ал оның хабарлары әртүрлі болды. 1938 жылдың 9 шілдесінде Буллит газет мақаласында белгілі бір елдерді (оның Италия, Германия және Жапонияны білдіргені анық) қалаларды бомбалау арқылы "қорғаусыз ерлер, әйелдер мен балаларды өлтіру" үшін айыптады және "халықаралық моральсыз ұлттық моральсыз өмір сүруге тұрарлық адам өмірі бола алмайды" деп мәлімдеді. Рузвельт Буллиттің Жапонияны қанағаттандыруға деген ықыласына қосылмады. 1938 жылдың шілдесінде Қазынашылық министрі Генри Моргентау кіші Парижге келгенде, Буллит Рузвельттің бұйрығын орындап, оны Веллингтон Кумен Қытайға американдық экономикалық көмек туралы талқылау үшін таныстырды. 1938 жылдың 2 қыркүйегінде Буллит Фиппске "Гитлер М. Эррио мен М. Пиетриді Нюрнбергке шақырды және олар шақыруды қабылдайтынын білді. Бұл сәл үміт беретін белгі сияқты болды" деді. Дағдарыс кезінде Буллиттің басты қорқынышы кеңестік "агент-провокаторлар" Сталин қалаған соғысқа әкелетін оқиға ұйымдастырмақ еді. 1938 жылдың 4 қыркүйегінде, Еуропадағы Судет дағдарысының ортасында, бұл 1938 жылдың 30 қыркүйегінде Мюнхен келісімінде аяқталды, Франция-Америка достығын құрметтеу үшін тақта ашылу кезінде Буллит: "Франция мен Америка соғыста да, бейбіт уақытта да біріккен" деді. Бұл Чехословакияда соғыс басталса, Америка Құрама Штаттары одақтастар жағында соғысқа қосылады деген күдік тудырды. Бірақ 1938 жылдың 9 қыркүйегінде Рузвельт Ақ үйдің баспасөз конференциясында мұндай ниетті жоққа шығарды, "Америка Құрама Штаттары Гитлерге қарсы блокқа қосылады деген сөз 110% жалған" деді. Британ тарихшысы Энтони Адамтвейт Буллиттің Францияға деген сүйіспеншілігі кейде оны басып тастайтынын және ол Рузвельт әкімшілігінің саясатын көрмейтін Франция-Америка достығы туралы мәлімдемелер жасайтынын атап өтті. 1938 жылдың 13 қыркүйегінде Мемлекеттік хатшы Корделл Халлға жолдаған хатында Буллит Чемберлен, Даладье және Гитлердің қатысуымен дағдарысты шешу үшін үш елдің басшыларының саммиті қарастырылып жатқанын мәлімдеді және Рузвельттің де конференцияға қатысуы керек екенін қатты ұсынды. 1938 жылдың 17 қыркүйегінде Мемлекеттік хатшының орынбасары Самнер Уэллстің ағылшын-француз саясатына қатысты сынға жауап ретінде Буллит Рузвельтке: "Егер біреу соғысқа баруға мәжбүр болса, ал өзі соғысқа бармауға бекінген болса, бір ұлтты соғысқа шақырудан артық арсыз нәрсе білмеймін" деп жазды. 1938 жылдың 24 қыркүйегінде Буллит Рузвельтке дағдарыстың аяқталуын табу үшін барлық қатысушы мемлекеттердің басшыларының қатысуымен Гаагада конференция шақыруға шақырды. Келесі күні Буллит Рузвельтке Гаагадағы ұсынылған конференцияға қатысып, бейбітшілікті сақтау үшін Америка Құрама Штаттары Еуропаға қайтадан араласуы керек екенін мәлімдеді. 1938 жылдың 27 қыркүйегінде Францияның Әуе министрі Ги Ла Шамбр Буллитке Армия де л’Эрдің барлық эскадрильясының 600-ы ғана заманауи ұшақтармен жабдықталғанын, қалғаны ескіргенін, ал Deuxième Bureau Германияның Люфтвафесінде 6500 заманауи ұшақ бар екенін бағалағанын хабарлады. Ла Шамбр Буллитке үлкен эмоциямен "неміс ұшақтары Парижді қалауынша бомбалай алады" және "Париждің қирауы барлық қиялды асырады" деді. Ла Шамбр Буллиттің Президент Рузвельттің бейтараптық заңын айналып өтіп, Францияға заманауи ұшақтарды Канада арқылы сатуға болатынын сұрады. Ла Шамбр американдық авиакомпанияларға Детройт пен Буффалода ұшақтардың бөлшектерін өндіру және Канадаға жіберу үшін зауындар ашуды ұсынды, онда ұшақтар құрастырылып Францияға жіберіледі. Францияның авиация индустриясын бағалауда Буллит ұшақ зауыттарында ереуілдердің жиі болатынын және француз авиакомпанияларының АҚШ-та бұрыннан тоқтатылған "шеберхана тәсілдерін" қолданатынын атап өтті. Керісінше, Германиядан келген Чарльз Линдберг, онда құрметті қонақ ретінде қабылданды, Буллитке ең заманауи конвейерлік техникалар қолданылатын, ереуілге рұқсат берілмейтін және неміс авиациясының заманауи технологияның шегінде тұрғанын көрсететін жарқын картина ұсынды. Буллит Ла Шамбрдың сұранысын мақұлдады, және Рузвельт де келісті...

Ауа райының алдын алу: әуе кемесінің әңгімелері

1938 жылғы 3 қазанда түскі ас кезінде Даладье Буллитке: «Егер менде үш немесе төрт мың ұшақ болғанда, Мюнхен оқиғасы болмас еді» деді. Даладье Буллитке, ол Мюнхен келісіміне тек Armée de l'air-дегі әлсіздіктерге байланысты қол қойғанын, және Мюнхен сияқты келісімдерге қайтадан қол қоюдан сақтану үшін заманауи американдық ұшақтарды сатып алуға ниеттенгенін айтты. Буллит былай хабарлады: «Даладье жағдайды толық, анық түсінеді, Мюнхендегі кездесу Франция мен Англия үшін ауыр дипломатиялық жеңіліс болғанын мойындайды және Франция болашаққа қарсы тұру үшін біріккен ұлттық рухты қайта жаңғырта алмаса, бір жыл ішінде қатерлі жағдай туындауы мүмкін». 1938 жылғы 13 қазанда Буллит Вашингтонға барып, Рузвельтпен кездесіп, президентті Armée de l'air-дегі ауыр кемшіліктер туралы хабардар етті. Рузвельт Armée de l'air ұшақтарының көп бөлігі Luftwaffe-ның заманауи ұшақтарына тең келмейтін ескірген және қолданыстан шыққан ұшақтар екенін білмеді және Буллиттің француз авиация индустриясының проблемалары туралы баяндамаларын қатты алаңдатты. Кауфман бейбітшілікті қолдаушыдан бейбітшілікке қарсы оппозицияға айналуы туралы былай жазды: «Буллиттің халықаралық саясат туралы терең зерттелген және негізделген түсінігі болмағаны мүмкін, бірақ интуициясы, зиялы қабілеті және кең тәжірибесі Мюнхеннің күйреуінен кейін оған анық көруге мүмкіндік берді. Оның сүйікті Франциясына төнген қауіп енді айқын және қауіпті түрде көрінді; оның ықпалды таныстарының көп бөлігі бейбітшілікке қарсы бұрылып жатты; іллюзиялар дәуірі өтті». Буллит Рузвельтке Ұлыбритания мен Франция «Американың алдыңғы қорғаныс шебі» екенін айтты және АҚШ өнеркәсіптік қуатын екі мемлекетке де жұмылдыруы керек екенін мәлімдеді, себебі ол Еуропадағы бейбітшілікті сақтаудың жалғыз жолы екенін түсіндірді. 1938 жылғы 22 қазанда Вашингтонда Рузвельт, Буллит, Монне және Моргентау қатысқан кешкі ас кезінде соңғысы француздықтардың американдық ұшақтарды сатып алу жоспарларына қарсылық білдірді. Моргентау Францияны «банкрот, төртінші дәрежедегі держава» деп атады және Моннеге француз қазынасында Armée de l'air-ге қажет деп көрсетілген 1700 ұшақты сатып алуға қажетті 85 миллион АҚШ долларына тең сома жетпейтінін тікелей айтты. Алайда, Францияның ұшақтарды төлеу қабілетіне күмәндануына қарамастан, Рузвельт кабинетінің нацистерге қарсы ең белсенді мүшесі болған еврей Моргентау Францияға көмектесуге дайын болды. Буллит пен Моргентау француз үкіметінің қажетті қаражатты жинау үшін американдық банктердегі француз азаматтарының активтерін тәркілеу жоспарын жасады, бірақ бұл жоспар француз қаржы министрі Поль Рейно Францияда дағдарыс тудыруы мүмкін деген себеппен вето құқығын қолданды. 1938 жылғы 14 қарашада Буллит Ақ үйde өткен кездесуде болды, онда Рузвельт Ұлыбританияға және әсіресе Францияға американдық ұшақтарды үлкен көлемде жеткізу арқылы Германияны соғыстан тайдырудың құпия жоспарын жариялады. Кездесу барысында Буллит: «Мораль: егер жеткілікті ұшақтарың болса, Берхтесгаденге барудың қажеті жоқ» деді. Рузвельт: «Егер осы жазда бізде 5000 ұшақ және жылына 10000 ұшақ шығаруға мүмкіндігіміз болғанда, тіпті мен Конгрестен Еуропа елдеріне сатуға немесе несие беруге рұқсат сұрасам да, Гитлер осы қадамға батыл бармас еді» деп қорытындылады. Рузвельт стратегиясы – Германия осы елдермен соғысқа баруға батыл бармауы үшін АҚШ-тың Ұлыбритания мен Францияға экономикалық және материалдық қолдау көрсетуін қамтамасыз ету болды, бірақ сонымен бірге оқшауланғандарды ашуға жол бермейтіндей жайбажайлықпен істеу қажет еді. Рузвельт авиация зауыттарын Канада шекарасына жақын орналастыруды ұсынды, соғыс Еуропада басталып, Бейтараптық заңы күшіне енген жағдайда ұшақтарды Канадада құрастыру үшін. Британдық тарихшы Д.К. Уатт Рузвельт стратегиясының өлімге душар еткен кемшілігі – құпиялылық пен қорқыту өзара сәйкес емес екендігін айтты. 1938 жылғы 9 желтоқсанда Даладье төрағалық еткен Comité Permanent de la Défense Nationale Моннетті АҚШ-қа қайтару жоспарын мақұлдады. 1939 жылғы 4 қаңтарда Конгреске арнаған сөзінде Рузвельт бейбітшілікке деген үміті туралы әдеттегідей қайталап, бірақ Еуропада соғыс басталса, АҚШ Ұлыбритания мен Францияға материалдық қолдау көрсетуі керек деп мәлімдеді. Даладье әуе кемелерін алғашқы партиясы үшін шамамен 65 миллион АҚШ долларына тең сомадағы франк бөлді, бірақ Франция қосымша ұшақтарды қалай төлейтіні мәселесі әлі де шешілмеді. Монне Францияның көбірек ұшақтарға тапсырыс беру үшін ақша қарыз алатын Канадада корпорация құруды жоспарлады, бұл Моргентауға 1934 жылғы Джонсон заңының Франция 1932 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс қарыздары бойынша төлемдерді тоқтатқандықтан, қарыз беруге тыйым салар екенін айтты. 1939 жылғы 6 ақпанда Буллит Даладьенің Ұлыбритания «сенуге лайық өте әлсіз тірек» екенін айтқанын хабарлады және Чемберленнің 1939 жылғы қаңтардағы «голланд соғысының қаупі» кезінде, Германия Нидерландыға шабуыл жасауы мүмкін деген қате ақпарат тарағанда, халықаралық арбитраж ұсынғанын мәлімдеді. Осы талқылау барысында Даладье британдық көшбасшыларға қарсы ашуға толы сөздер айтты, VI Георг патшаны «ақымақ», Елизавета патшайымды «өз тағында қалу үшін әлемнің барлық елдерін құрбан етуге дайын, тым амбициялы жас әйел», Энтони Иденді «жас ақымақ» және Чемберленді «кепкен таяқша» деп атады. Буллит 1938 жылдың соңы мен 1939 жылдың басында Рузвельтке жолдаған баяндамаларында Чемберленді Германия туралы қылмыстық түрде наив көшбасшы ретінде көрсетті; Бенито Муссолини жақын арада Францияға шабуыл жоспарлап отырғанын мәлімдеді; және Германия, Италия және Жапония осы жылы әскери одаққа қол қоятынын ескертті. Буллит Рузвельт алдында салған әлем суреті – Германия, Италия және Жапонияның біріккен күшіне қарсы жалғыз және қиын жағдайдағы Франция, ал Чемберлен үкіметі Остік державалармен келісімге келуге тырысып жатыр, бұл АҚШ-ты Еуропа ісіне араласуға міндеттейді. Буллит пен Уэллс Рузвельттің шетелдік саясат бойынша сүйікті кеңесшілері болғандықтан, олардың баяндамалары президентке үлкен әсер етті. 1939 жылғы 13 ақпанда Буллит Даладье мен Рейномен кездесті, олар Джонсон заңын айналып өту үшін американдық банктерден жеке несиелерді пайдалануды қалады, бірақ Буллит бұған вето қойды. Даладье мен Рейно 1932 жылғы төлемдерді тоқтатуы үшін Буллитке кешірім сұрады, бұл «өте ақымақ» әрекет болғанын мойындады, бірақ Францияға көбірек американдық ұшақтарды сатып алу үшін несиелер қажет екенін айтты. Даладье Буллитке француз Батыс және Тынық мұхит аралдарын АҚШ-қа беруді және соғыс қарыздарын жабу үшін он миллиард франк сомасын төлеуді ұсынды, Джонсон заңын жою шартымен. Рузвельт бұл ұсыныстан бас тартты, Конгрестегі американдық оқшауланғандар француздық ұсынысты Германиямен қақтығысқа түсіруге бағытталған жалған пара деп қарастырады деп ойлады. Даладье американдық ұшақтарды алуға соншалықты құштар болғандықтан, Францияның ұлттық сақталуын қамтамасыз ету үшін Версаль сарайын АҚШ-қа сатуға дайын екенін айтты, себебі Францияға ұлттық сақталуын қамтамасыз ету үшін Версаль сарайының қажеті жоқ еді.

Данциг дағдарысы

Данциг дағдарысы кезінде Буллит Францияны қатты қолдады, бірақ тағы бір дүниежүзілік соғыстан құтылудың жолын іздеп, өте күшті стресске ұшырады. Дағдарыс кезінде Буллит әдетте түнгі жарты сағатта ұйықтап, таңғы үште оянатын, себебі ол дағдарысқа байланысты қатты уайымдап, мазасыздыққа толы болды. 1939 жылғы 4 сәуірде Даладье, Рейно, Монне және Буллит қатысқан кездесуде Даладье өзінің жарлық арқылы басқаруға құқылы екенін және "мәселені шешу үшін АҚШ-қа неше аралға жүгіну керектігіне қарамастан" екенін мәлімдеді. Буллит хабарлағандай, Даладье мен Рейно екеуі де Данциг дағдарысы соғысқа ұласқанша американдық ұшақтарды алуға "асығуға мүдделі" болды. 1939 жылғы 11 сәуірде британдық сыртқы істер министрі лорд Галифакс Рузвельтке хат жазып, жапондықтардың Данциг дағдарысынан пайдалануына жол бермеу үшін АҚШ-тың Атлантика флотының көп бөлігін Тынық мұхитына көшіруді сұрады, бірақ Рузвельт бұл өтінішті қабылдамады. Егер американдықтар Азияға көбірек араласса, британдықтардың Еуропаға көбірек араласатынын білген Сен-Лежер Буллитке Deuxième бюроның Германия Польшаға шабуыл жасаған кезде Жапонияның Азиядағы британдық және француздық колонияларына шабуыл жасайтын құпия неміс-жапондық жоспарын анықтағанын айтты. Буллитке жалпы Ұлыбритания және әсіресе Чемберлен үкіметі туралы американдықтардың кең таралған стереотиптерін пайдалана отырып, Сен-Лежер Чемберленнің Корольдік флоттың басты бөлігін Сингапурге (Азиядағы Ұлыбританияның маңызды теңіз базасы) жіберуге шешім қабылдағанын және осыған байланысты Данциг дағдарысы соғысқа ұласуы мүмкін екенін мәлімдеді. Буллит Сен-Лежердің мәлімдемелерін қабылдап, оларды факт ретінде Рузвельтке хабарлады, ол өз шешімін өзгертті және АҚШ-тың Атлантика флотының көп бөлігін Тынық мұхитына ауыстыруға бұйрық берді. Бірақ шындығында Сен-Лежердің барлық мәлімдемелері жалған болды және олардың мақсаты американдықтарды Азия-Тынық мұхиты аймағына көбірек араластыру арқылы британдықтарды Данциг дағдарысына тарту болды. 1939 жылғы сәуірде Буллит Рузвельтке Гитлердің Чехословакияның чех бөлігін және Мемельді басып алып, Мюнхен келісімін бұзғаны үшін айыпталуы керектігін айтты. Буллит президентке Конгрестен бейтараптық заңдарын жоюды сұрауы керектігін де кеңес берді. Буллит Германияның әлемдегі екінші ірі экономика екенін және бейтараптық заңдары Германияның әлеуетті жауларын американдық қарудан айырып, іс жүзінде Рейхке пайда келтіргенін атап өтті. 1939 жылғы 7 сәуірде Буллит полковник Бекпен және Польшаның Париждегі елшісі Юлиуш Лукасевичпен кездесіп, өзін "Рузвельттің сыртқы істердегі оң қолы" деп атап, Польшаға деген американдықтардың қолдауын жеткізді. Буллит Рузвельтке американдықтарға "соғысты қабылдау құлдыққа келісуге қарағанда кем қорқынышты нұсқау" екенін айтуы керектігін ескертті. Бірақ Рузвельт Буллиттің наразылығына орай, 1939 жылғы 15 сәуірде Гитлерге басқа мемлекеттерге қауіп төндірмеуін сұрап, ашық хабарлама жіберді. 1939 жылғы 16 сәуірде Литвинов Германияның Польшаға шабуыл жасауын болдырмау үшін ағылшын-француз-кеңес одағын ұсынды. Кеңес Одағына деген жеккөрушілігіне қарамастан, Буллит Ұлыбритания, Франция және Кеңес Одағының "бейбітшілік фронты" идеясын шартты түрде қолдады. Буллит Рузвельтке Сталинге сенім артпау керектігін хабарлады, бірақ ол Даладьедің "тас астында зиянкестер табылуы мүмкін болғандықтан, ешбір тас айналып тасталмауы керек" деген сөзімен келісті. Буллит британдық келіссөз тактикасын "кешіктіруші және тіпті қорлаушы" деп сипаттады, өйткені британ үкіметі кеңес ұсыныстарына жауап беруге апталар бойы уақыт кетірді, тіпті жауап бермеді де, және Даладьемен келісіп, британдықтар "бейбітшілік фронты" келіссөздерін дағдарыстың ауырлығын көрсетпейтіндей етіп жүргізіп жатқанын айтты. 1939 жылғы 28 сәуірде Гитлер Рейхстаг алдында Рузвельттің өтінішіне жауап ретінде сөйлеген сөзінде 34 түрлі үкіметтердің Рейхтен қорқып жатқандарын мойындамағанын мәлімдеді. Гитлер сөйлегеннен кейін Сен-Лежер Буллитпен кездесіп, Гитлердің Рузвельттің көршілеріне қауіп төндірмеу туралы өтінішіне жауап ретінде 1934 жылғы неміс-поляк қақтығыссыз келісімінен бас тартып, алғаш рет Данциг еркін қаласына талап етуін мәлімдеді. Сен-Лежер Гитлердің сөзінің агрессивтілігіне тоқталып, Богемия және Моравия протектораты Гитлердің славян жерлерін басып алуға дайын екенін көрсеткенін айтты. Сен-Лежер Гитлердің сөзіне сүйене отырып, Польшаға шабуыл жасауды жоспарлап отырғанын болжады. Буллит таң қалды, өйткені Фипс Даладьеге Гитлердің сөзі Данциг дағдарысын бейбіт жолмен шешуге мүмкіндік беретінін айтқан екен. Буллит сондай-ақ Даладье Боннеге жақын "қанағаттандырушы" Фипстің "қауіпті" адам екенін және оның ойы "нәрестелік" екенін айтқанын хабарлады, ол Париждегі британ елшісі қызметін атқаруға лайық емес екенін мәлімдеді. 1939 жылғы 4 мамырда Литвинов, ұзақ жылдар бойы кеңес сыртқы істер министрі және ұжымдық қауіпсіздікті жақтаған адам қызметтен босатылып, Вячеслав Молотовпен ауыстырылды. Буллит Литвиновтың қызметтен босатылуына үлкен мән бермеді, оны саяси күреске байланысты деп түсіндірді, Рузвельтке "саяси бюродағы" еврей емес мүшелер, мысалы Андрей Жданов, Вячеслав Молотов және Андрей Андреев сыртқы саясатты еврейлердің қолынан алып қоюға ұмтылғанын жазды. Литвиновтың Англиямен келісімге келе алмауы Литвинов пен оның жақын еврей серіктерін қызметтен босатуға тамаша мүмкіндік берді. 1939 жылы премьер-министр Даладье АҚШ Мемлекеттік департаментіндегі Алджер Хисс кеңес тыңшылығына жұмыс істейтінін хабарлады. Буллит бұл ақпаратты Хисс басшылығындағы Мемлекеттік департаментке жеткізді. 1939 жылғы 28 маусымда Даладье Буллитке Данциг дағдарысының соғысқа ұласуына жол бермеудің жалғыз жолы - "бейбітшілік фронтын" мүмкіндігінше тезірек құру және Конгреске бейтараптық заңдарын жоюға мәжбүр ету екенін айтты, өйткені әйтпесе Германия сол жылы Польшаға шабуыл жасайды. Сол күні Сен-Лежермен болған келісімде хатшы Буллитке "ағылшын-француз-кеңес келіссөздері жақын арада сәтті аяқталуының жүзден сексен мүмкіндігі бар" екенін айтты. Сол күні Лукасевичпен болған келісімде Буллитке неміс әскері туристер кейіппен еркін қалаға көптеп кіріп жатқаны және Версаль келісіміне сәйкес (еркін қала демилитаризацияланған аймақ болғандықтан) Данцигке қару-жарақтар жеткізіліп жатқаны туралы хабарлады, бұл Лукасевичті соғыс жақын екенінен қорқытты. 1939 жылғы 30 маусымда Сен-Лежер Буллитке Данциг дағдарысының соғысқа ұласуына жол бермеудің жалғыз үміті Францияның Кеңес Одағымен одақтасуы және АҚШ Францияға, әсіресе заманауи ұшақтармен көмек көрсетуі екенін айтты. 1939 жылғы шілде айының басында Рузвельттің бейтараптық заңын өзгертуге жасаған әрекеті Өкілдер палатасында жеңіліске ұшырады. Даладье Буллитке Өкілдер палатасының бейтараптық заңын өзгертуге қарсылығы Гитлерді Польшаға шабуыл жасауға ынталандырып отырғанын айтты. Даладье сондай-ақ Буллитке Өкілдер палатасының бейтараптық заңын өзгертуден бас тартқанмен бір уақытта Данциг нацистерінің Польшаға қарсы әрекеттері күшейгенінің сәйкес келуі кездейсоқ емес екенін айтты. Париждегі итальян елшісі барон Раффаэле Гуарилья Буллитке қарсы Боннеге наразылық білдірді, оны 1939 жылғы жазда баспасөзде пайда болған фашистік Италия туралы жағымсыз әңгімелерді жариялағаны үшін айыптады. 1939 жылғы 8 тамызда Буллит Р. Уолтон Мурға хат жазды: "Конгрестің бейтараптық заңға қатысты әрекеті көңілді емес. Шындығында, егер соғыс басталып, Франция мен Англия АҚШ-тан ешқандай жабдық алмаса, олар жеңіледі. Нәтижесінде Гитлер осы жазда әрекет етуге үлкен ынталандырылды." 1939 жылғы 21 тамызда Даладье Буллитке құпия есеп көрсетті...

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылғы 1 қыркүйекте таңертең Буллит Рузвельтке Еуропада соғыс басталғанын бірінші болып хабарлады. Рузвельт таңғы сағат 3-те ұйықтап жатқанда, Парижде (сағат 11-де) Буллиттің телефон соққаннан оянды. Ол оған: "Мырза Президент, бірнеше неміс дивизиясы Польша аумағына терең еніп кірді. Варшава қаласының үстінен бомбалаушылардың ұшып өткені туралы хабарлар келіп түсуде". Рузвельт: "Жарайды, Билл, соңғы күні келді. Құдай бізге көмектессін!" Рузвельт 1939 жылғы 5 қыркүйекке дейін Еуропада соғыс басталғанын мойындауды кейінге шегерді, бұл британдықтар мен француздар төлеген соғыс материалдарын американдық порттардағы кемелерге тиеуге мүмкіндік берді. Соғыс басталғанын мойындағаннан кейін, Бейтараптық заңы күшіне енді, ол АҚШ-қа "барлық қару-жарақ, оқ-дәрі немесе соғыс құралдарын" сатуға немесе жеткізуге толығымен тыйым салды, оған "жинақталған, жиналмаған немесе бөлшектелген ұшақтар", сондай-ақ "желкендер немесе әуе бұрандалары, фюзеляждар, корпустар, қанаттар, құйрық бөлімдері және ұшақ қозғалтқыштары" кірді. Буллит Парижден хабарлағандай: "Әрине, егер Бейтараптық заңы қазіргі күйінде сақталса, Франция мен Англия тез жеңіледі". Соғыс кезінде Буллит пессимистік көзқарас танытып, Armée de l'air-дегі ұшақтардың көпшілігі ескіргенін ескертті. Рузвельттің Францияға заманауи американдық ұшақтарды сату жоспарлары Конгресстегі қарсылықпен кедергіге ұшырағандықтан, ол Францияның жеңіліске ұшырағанын сезінді. Буллит Рузвельтке Морис Гамелиннің Франция жеңілмейтініне сенімді екенін, бірақ ол оның сенімділігін бөліспейтінін айтты. Буллит Мажино желісін аралап, француздық жабдықтаудың ұйымдастырылмаған күйі оны Францияның болашағы туралы қатты алаңдатты. Буллит Quai d'Orsay лауазымды тұлғаларына Бейтараптық заңдарындағы кемшіліктер туралы кеңес берді, сонымен қатар Рузвельтті Конгрессті Бейтараптық заңдарын одақтастарға оңтайлы бағытта қайта қарауға көндіру үшін көбірек күш жұмсауға шақырды. Буллит Францияға ұшақтар мәселесі бойынша Рузвельтті үнемі қыспақтады, өйткені ол Францияның жеңіске жетуі үшін мүмкіндігінше көп американдық ұшақтарға мұқтаж екенін айтты. Рузвельт Конгрессті 1939 жылғы 3 қарашада Францияға американдық ұшақтарды сатуға рұқсат беру үшін Бейтараптық заңдарын қайта қарауға көндірді. Буллит 1939 жылғы 30 қарашада Финляндияға совет әскерлерінің басып кіруіне қатты ашуланды және бұл мәселені Женевадағы Ұлттар Лигасының Ассамблеясында көтеруді талап етті. Лига Финляндияға қарсы агрессия үшін Кеңес Одағын шығарып тастағанда, Буллит қуаныштан көзін жұмып қалды. 1939 жылдың желтоқсан айының басында америкалық ұшақтарды сатып алу үшін төрағалық еткен Монне Англо-француздық үйлестіру комитеті құрылды. Монне Рене Плевенді тапсырыстарды орналастыру үшін АҚШ-қа жіберді. 1940 жылғы 10 сәуірде Плевен Франция үшін 2400 истребитель және 2100 бомбалаушы сатып алу келісімшартына қол қойды. 1938-1939 жылдары француздар сатып алған 500 американдық ұшақтың 200-і ғана Curtis P-36 Hawk истребительі 1939 жылдың қыркүйегіне дейін Францияға жеткізілді. Француздар тапсырылған ұшақтардың көпшілігін ешқашан алмаса да, 1940 жылы Монне мен Плевен тапсырыстарды Ұлыбританияға ауыстырды. Кейінірек дипломат және болашақ мемлекеттік хатшы Эдвард Стеттиний кіші француздардың американдық ұшақтарға тапсырысы "біздің ұшақ өнеркәсібімізге революциялық әсер етті және 1940 жылы және одан кейін болатын үлкен кеңеюдің негізін қалады" деп жазды. 1918 жылдан бері американдық ұшақтарға ең үлкен тапсырыс болғаннан басқа, американдық ұшақтарға француздық тапсырыстар американдық машина жасау өнеркәсібінің өсуінде маңызды рөл атқарды, сондықтан соғыста жасалған үлкен тапсырыстар ағымына жақсы дайындалды. 1940 жылғы 21 наурызда Даладье үкіметі Финляндияға уәде еткендей көмектеспегендіктен құлдырады, ал жаңа премьер-министр Пол Рейно болды. 1940 жылғы 10 мамырда Вермахт Fall Gelb (Сары жоспар) операциясын бастады және 1940 жылғы 16 мамырда Седанның екінші шайқасында жеңіске жетті. Неміс әскерлері француздардың Маас өзені бойындағы қорғанысын бұзғаннан кейін, Буллит Вашингтонға дереу хабарламалар жіберіп, француздарға дереу америкалық ұшақтар қажет екенін жазды. Бұллит Рузвельтке АҚШ Атлантика флотын Грекия, Португалия және Танжер халықаралық еркін қаласына жіберуге кеңес берді, бұл Италияны соғысқа қатысудан тоқтатуға бағытталған шара болды. Буллит Рузвельтке танктардың Маас өзені бойындағы танкіге қарсы кедергілерден "олар жоқ сияқты" өтіп кеткенін хабарлады. Уэллс 1940 жылдың мамыр-маусым айларында Буллиттің Парижден келген хабарламаларының "қисынсыздығына" шағымданды, олардың барған сайын истериялық болатынына наразылық білдірді. 1940 жылғы 18 мамырда Сен-Леже Буллитке Рейноның Рузвельтке Германияға соғыс жариялауды сұрауды жоспарлап отырғанын айтты. 1940 жылғы 31 мамырда Рейно бұл сұранысты қойды, сонымен бірге Буллит Италияны соғысқа қатысудан тоқтату үшін АҚШ Атлантика флотын Алжирге жіберуді сұрады. Буллит Рузвельт пен Халлға 1940 жылдың мамыр айында "Муссолиниді қорқыту үшін АҚШ-тың қатысуын сезінуінен басқа ештеңе болмайды, тіпті Папа Римнен қашып, бейтарап елге сиынуы мүмкін" деп ұсынды, соның салдарынан Папа Римнің АҚШ-қа баруы керек екенін айтты. 1940 жылғы 29 мамырда Буллит Рузвельтке жолдаған хабарламасында: "Аль Капоне [Муссолини] маусымның басында соғысқа қатысады, егер сіз оны АҚШ-тың қатысуынан қорқытпасаңыз". АҚШ халқының пікірі туралы мен ештеңе білмеймін, бірақ менің ойымша, жалғыз үміт – қалған Атлантика флотын жіберу. Кауфман Буллит үшін Францияның жеңілісі "жеке трагедия" болғанын атап өтті, өйткені Франция оның екінші туған отаны болды, ол оны өз отанындай жақсы көрді. 1940 жылғы 10 маусымда Италия Францияға соғыс жариялады. Рейно Буллитке сол күні: "Итальяндықтар қаншалықты жақсы, мәдениетті және құрметті халық екенін, олар осы сәтте бізге арқадан шабуыл жасады". Рузвельт Рейноның бұл сөзін университет студенттері алдындағы сөйлеуінде пайдаланып, Италия Францияға "арқадан шабуыл жасады" деп айыптады. Буллит Франция Банкінің алтын қорының бір бөлігін Нью-Йоркке жіберді, Рейнодан француз флоты Германияға берілмейтініне уәде алды және соңында АҚШ Германияға соғыс жарияламайтынын және Францияға қажетті "ұшақтар бұлтынан" берілмейтінін Рейноға айтуға мәжбүр болды. Буллит Францияның жеңілісін Ұлыбританияға жүйкелеп, премьер-министр Уинстон Черчилльдің Францияға жеткілікті Royal Air Force эскадрильяларын жібермегенін айыптады, сондай-ақ Черчилльдің Франция жеңілгеннен кейін Германиямен бейбіт келісімге келу үшін RAF және Royal Navy-ді сақтап қалуға тырысқанын айыптады. 1940 жылғы 12 маусымда Буллит Вермахтты күтіп отыру үшін Париждің уақытша мэрі болып тағайындалды. Буллиттің мэр ретіндегі алғашқы әрекеті – Нотр-Дам соборындағы миссаға қатысу болды, ол қасиетті орында отырып жылап, құлшынды. 1940 жылғы 14 маусымда Вермахт Парижді басып алды, ал ертесі күні Буллит АҚШ елшілігінің балконынан Конкорд алаңында жүрген мыңдаған сұр униформа киген неміс әскерлерінің жеңіс шеруін тамашалады, олар 1871 жылы қолданылған дәл сол маршрутпен Шанз-Элизеден өтті. Буллит Рузвельтпен келіспеді, олар ешқашан тату болған жоқ. Буллит 1940 жылғы 14 маусымда немістер Парижке кірген кезде, басқа елдің елшісі ретінде қалуға талап етті, "[Париждегі ешбір американдық елші ештеңеден қашқан емес]" деді. Бұл Рузвельтті ашуландырды, ол Буллиттің француз үкіметімен бірге Бордоға АҚШ мүдделерін қорғау үшін баруы керек деп есептеді. Француз кабинеті Германиямен келісімге келуді қалайтындар мен үкіметтің Алжирге (сол кезде Алжир Францияның бір бөлігі саналды) көшіруі керек деп ойлайтындар арасында бөлінді. Француз кабинеті...

Самнер Уэллске қарсы науқан

1930 жылдардың аяғында АҚШ Мемлекеттік департаменті Мемлекеттік хатшы Корделл Халл мен Рузвельттің сүйіктісі болған Министрдің орынбасары Самнер Уэллс арасындағы бәсекелестікке бөлінді. Уэллсті ұнатпаған Буллитт Хулл және Департамент кеңесшісі Р. Уолтон Мурмен одақтасты. Рузвельт Халлдың қабілеттерін құрметтемеді, ол өзінің қалауы бойынша тым баяу қозғалатын және Уэллске арқа сүйегенді жөн көрді. Уэллс Гроттон жеке мектебінде және Гарвардта Рузвельт сияқты оқыған, ал Буллит Уэллстің өзінің Гроттон Гарвардтағы Рузвельтпен жақын болғанына қызғанышпен қарады. Рузвельт хатшысы және Буллиттің бір кездері қалыңдығы Маргарита ЛеХенд Буллиттің Мемлекеттік департаментте хатшы орынбасары болуды "ешқандай шаршаусыз қалағанын" еске алды, себебі Рузвельт Халлдан өтіп кететін. Уэллстің гомосексуализмі Вашингтонның элиталық топтарында ашық құпия болды және бұл құпияны білген – Буллитт. 1940 жылдың аяғында Буллиттің мансабы тоқтап қалғаны анық болды. Рузвельт 1939 және 1940 жылдары бірнеше рет оған АҚШ-қа оралған кезде оны Әскери-теңіз министрі етіп тағайындаймын деп уәде берген болатын, бірақ 1940 жылы бұл қызметке республикашыл Франк Ноксты тағайындады. Америкалық тарихшылар Уилл Брауннелл мен Ричард Биллингс өз мансабында сәтсіздіктерге тап болғанда, Буллитт басқаларға да, өзіне де зиянды стильде шабуыл жасап, ашушаңдықпен әрекет етуге бейім екенін атап өтті. 1940 жылдың қыркүйегінде мас Уэллс екі теміржолшыны өзіне ұрыстырды. Бұл оқиға туралы Мур арқылы білсе, Мур қайтыс болғаннан кейін, оған антпен берілген куәліктерді берді. 1944 жылдың ақпан айында Халл Рузвельттен Буллитке ірі дипломатиялық лауазым беруді сұрады, бұл Рузвельт Буллиттің Сауд Арабиясына өкілетті министр ретінде қызмет ете алатынын айтты, өйткені ол Эр-Риядтағы өмір батыс тұрғындары үшін өте жағымсыз екенін естіді, бірақ басқа жағдайда оған ешқандай дипломатиялық лауазымдар ашылмаған. Буллит Эр-Риядтағы министрлік қызметінен бас тартты, өйткені ол Сауд Арабиясындағы өмір оған жарамайды деп мәлімдеді. Буллитт 1944 жылдың 1 мамырында әскери министр Генри Л. Стимсонға жазған хатында: "Мен француз тілін ағылшын тілінде сөйлейтіндей жеңіл сөйлеймін және қиын уақытта француз азаматтарымен және әскери қызметкерлерімен достық қарым-қатынас орнатуда көптеген тәжірибе жинадым. Мен француз әскерімен байланыс жасауыма бола ма? Немістерді Франциядан қуып шығару – менің ерекше күресім. Мен белсенділікпен айналысамын. Армия мені пайдалана алмайды ма?" Стимсон хаттарына жауап бермеген соң, ақыры, Буллитке АҚШ армиясында оған офицерлік қызмет берілмейтінін жазыпты. Буллитт оның орнына еркін француз күштеріне қосылды. Буллит Шарль де Голльге Алжирде өз қызметін ұсынған хат жазды және 1944 жылдың 25 мамырында жауап алды: "Енді кел! Құрметті американдық досым, біздің қатарымыз сізге ашық. Сіз бізбен бірге жараланған Парижге қайтасыз. Біз бірге жұлдызды байрақтарыңызды біздің үш түстес байрақтарымызбен араластырамыз." Буллиттің қуанышына орай, ол Алжирде орналасқан еркін француз күштеріне қосылып, сонымен бірге "Life" газетінің тілшісі болды. Буллит еркін француз армиясында комендант (майордың дәрежесіне тең) дәрежесін алды және генерал Жан де Латтр де Тассиньи штабында қызмет етті, ол өзінің адамдарына Жан ле король деп аталды. Буллит де Голльге Рузвельт оған бермеген тапсырманы бергені үшін ризашылық білдірді. 1944 жылдың 15 тамызында "Драгун" операциясы басталды, соғыс одақтастарының Францияның оңтүстігіне басып кіруі басталды, ал Буллитт де Латтр де Тассиньи басқаратын 1-ші француз армиясында қызмет етті. 1944 жылдың 25 тамызында Париж азат етілді, ал Буллитт француз астанасына баруды талап етті. 1944 жылдың 28 тамызында 1-ші француз армиясы Марсельді азат етіп, Рона өзенінің аңғарында Вогеж тауларына дейін, одан кейін Эльзасқа дейін жорық бастады. Де Латтр де Тассиньи ағылшынша сөйлемеді, ал Буллит американдық офицерлермен кездескенде оның аудармашысы болды. 1944 жылдың 14 қазанында Буллит ағасына жазған хатында: "Париж жарықсыз және бірнеше қонақ үйден басқа мейрамханалар жоқ болғандықтан, сәл қайғылы, бірақ француздар бұрынғыдай керемет." Буллитт американдық елшіліктің кілтін ашып, балконда тұрғанда, оны Дуайт Эйзенхауэр деп ойлаған көптеген париждіктер құттықтады. 1945 жылы 9 қаңтарда Эльзаста болған ұрыстар кезінде Буллитті көлік басып кетті және ол екі ай ауруханада жатты. Буллитттің арқа жарақаттан толық айығуы мүмкін емес еді. 1945 жылдың наурыз айында ол 1-ші француз армиясының штабына оралды, ол Германияға жорық жүргізіп жатқанда. Әзіл ретінде де Латтр де Тассиньи Буллитті Баден-Баденнің губернаторы етіп тағайындады, американдық журналистер бұл туралы шындық ретінде жазды. 1945 жылдың 8 мамырында де Латтр де Тассиньи Франция атынан Германиямен келісімге қол қойды және Буллит осы салтанатқа қатысты. 1945 жылдың 14 шілдесінде Буллит Шанз-Элизе даңғылымен өткен Бастилия күні шеруіне қатысты, де Латтр де Тассиньимен бір машинада отырып.

Салқын соғыс

1941-1945 жылдар аралығында Буллитт фашизм мен коммунизмнің қауіптері туралы көптеген әңгімелер мен әлеуметтік талдамдар жазды. Соғыстан кейінгі жылдары ол жақтас коммунизмге қарсы күреске белсенді түрде қатысты. Сонымен қатар, ол 1919 жылғы Буллитт комиссиясын және Ленинмен келіссөздерді жалғастырудың пайдалы болар еді деп ойлады. Буллитт Рузвельт әкімшілігінің сыртқы саясатын қатаң сынға алды, оны коммунизмге қатысты ыңғайлы саясат деп сипаттады. 1946 жылы жарық көрген «Үлкен глобус өзі» атты кітабында Буллитт Рузвельттің Кеңес Одағына қатысты саясатын қатты сынап, оны Сталинге құшақ жаю деп бағалады. Буллитт жаңа демократ президенті Гарри С. Трумэннің қабылдауына үміттене бірақ ол одан бас тартты. Кларк Клиффорд президентті Буллиттің қызмет еткен президенттерге қарсы шығуға бейім екендігі туралы ескертті, өйткені ол Вильсон мен Рузвельтке де қарсы болғандығын атап өтті. 1947 жылы Буллитт француз коммунистік партиясының танымалдығына қатты алаңдады, ол Францияны босатылғаннан кейін коммунистік диктатураға айналдырады деп сенді, себебі француз коммунистері үкіметте тым көп лауазымды иеленгендігіне шағымданып, де Голльге Францияны коммунизмнен «құтқарушы» ретінде үміт артты. Буллитттің досы де Голль туралы жазғандарында батырлыққа құштарлық байқалады, бірақ ол тіпті де Голль француз коммунистерін тоқтатуға шамасы келмейтініне қатысты алаңдаушылық білдірді. Оңға қарай жылдам жылжып, Буллитт Қытай лоббисіне қосылды, ол Гоминьдан режимін қолдады. 1947 жылы Генри Люс Буллитті «Life» журналының «арнайы тілшісі» ретінде 13 000 долларға жұмысқа алды. Содан кейін Буллитт Қытайға соғысты баяндау үшін жіберілді. 1947 жылдың 13 қазанында «Life» журналында Буллиттің «Қытай туралы баяндама» атты мақаласы жарияланды, ол үлкен әріптермен қойылған сұрақтан басталды: «ҚЫТАЙДЫ СТАЛИННЫҢ ҚОЛЫНА ТҮСІРМЕУҒА БОЛА МА?». Буллитт Қытайда коммунистерге қарсы азаматтық соғыста жеңіліп бара жатқан Гоминьданға американдық қолдау көрсетуді жақтады: «Егер Қытай Сталиннің қолына түсе қалса, бүкіл Азия, соның ішінде Жапония да ерте не кеш оның қолына түседі». Буллитт АҚШ-тың Қытай Республикасына шамамен 1,35 миллиард доллар көмек көрсетуін, оның ішінде 75 миллион долларын инфляцияны тұрақтандыруға және қытай долларын бірден нығайтуға, келесі үш жылда қытай экономикасын одан әрі тұрақтандыруға тағы 75 миллион доллар, ал 600 миллион долларын Ұлттық революциялық армияны жаңғыртуға жұмсауды ұсынды. Соңында, Буллитт АҚШ-тың Ұлттық революциялық армияның 10 жаңа дивизиясын төлеуі және оқытуын ұсынды, бұл сол жылдың басында Коммунистік Халықтық азаттық армиясынан жеңілген Маньчжурияны қайтару үшін шабуылға шығады. 34 миллион халқы бар Маньчжурия Қытайдың өнеркәсіптік орталығы, ауыр өнеркәсіп орталығы ретінде танымал болды. Коммунистерге оның жоғалуы және оны ұстауға жіберілген Ұлттық революциялық армияның ең жақсы бөлімдерімен бірге Гоминьдан режиміне ауыр соққы болды. Бұқаралық ақпарат құралдарының магнаты Люс Буллиттің «Қытай туралы баяндама» кеңінен жариялануын қамтамасыз етті. Буллитт мандарин тілінде сөйлемегенмен, республикашылдар бақылайтын Конгресс Буллитке Қытай туралы сарапшы куә ретінде куәлік беруге мүмкіндік берді. Буллитт: «АҚШ тәуелсіздігі Қытай тәуелсіздігінен бір ұрпаққа да артық болмайды» деп куәлік берді. Лус медиа империясының Азия сарапшысы ретінде Буллиттің тағы бір мақаласы 1947 жылдың желтоқсан айында «Life» журналында жарияланды, бұл жолы француз Индокитайындағы соғыс туралы. Буллитт 1947 жылдың күзінде соғысты өз көзімен көру үшін француз Индокитайына барған болатын. Буллитт Вьетнам халқының көпшілігі Франциядан тәуелсіздік алғысы келетінін мойындады және Хо Ши Минді «ақылды, үлкен жеке сүйкімділікке ие, мүлдем өзімшіл адам» деп атады. Алайда, Буллитт Вьетнамға француз одағының құрамында тәуелсіздік беруді ұсынды және Вьетминнің жеңісі «Францияның мойынтұрығын Сталиннің қорқынышты мойынтұрығымен» алмастыратынын жазды. Буллитттің сүйікті вьетнамдық басшысы Гонконгта сүргінде жүрген плейбой император Бао Даи болды. Буллитт француздық Индокитайнды сақтау үшін Оңтүстік-Шығыс Азияға Американың көбірек араласуын жақтады және Сенаттың Сыртқы қатынастар комитетінің алдында Франция Вьетнамда сәтсіздікке ұшыраса, «АҚШ бұл мәселеге араласуы керек» деп куәлік берді. Буллиттің Қытай лоббисімен байланысы және оның пікірінше, Куоминьданға жеткілікті қолдау көрсетпегені үшін Трумэн әкімшілігін сынауы оның демократтық партиядан алыстағанын көрсетті. 1948 жылы Буллитт Демократиялық партиядан шығып, Республикашыл партияға қосылды. Буллитт сайлауда республикашылдардың кандидаты, Нью-Йорк штатының губернаторы Томас Э. Дьюидің жеңіске жететінін күтті және Дьюи әкімшілігінде мемлекеттік хатшы қызметін атқаруға ниеттенді. 1948 жылы «Life» журналында жарияланған «Біз соғысты қалай жеңіп, бейбітшілікті қалай жоғалттық» атты мақаласында Буллитт Рузвельттің Кеңес Одағына қатысты сыртқы саясатын қатарынан жасалған қателіктер деп сынады және: «Ресей Қытай мен Жапонияның еңбек және өнеркәсіптік күштерін АҚШ-қа соңғы шабуыл жасау үшін пайдалана алады» деген қорытындыға келді. Күтпеген жеңіспен, 1948 жылғы сайлауда жеңіліске ұшырады деп күтілген Трумэн өте тар маржамен сайланды. Буллитт 1948 жылдан бастап Қытайға көбірек ден қойды, өйткені қытай коммунистері жеңістерін жалғастырды, ол оларды өз мақалаларында Трумэн әкімшілігінің саясатының салдары ретінде бейнеледі. 1952 жылы Буллитт сенатор Ричард Никсонмен бірге Джорджтаун университетінде Трумэн әкімшілігінің сыртқы саясатын, әсіресе Азияда «коммунизмге жұмсақ» деп сынады. 1952 жылғы сайлауда Буллитт республикашыл кандидат Дуайт Эйзенхауэрді қолдады және Эйзенхауэр сайлауды жеңгеннен кейін жаңа әкімшілікте лауазым алу үшін күшті лобби жасады. Алайда, Эйзенхауэр Буллиттің Кеңес Одағына қатысты көзқарастарын тым экстремалды деп тапты және бас штабы Шерман Адамсқа Буллитті көргісі келмейтінін айтты. Эйзенхауэрдің оған лауазым беруге құштар болмауына наразы болған Буллитт 1953 жылдың маусымында Корей соғысын аяқтаған жақын арадағы келісімді сату деп айыптау үшін Сеулге барды. Буллитт соңғы жылдары көбінесе шетелде болды, өйткені ол Тайваньда Чианг Кай-шек тұрғын үйіне жақын коттеджге ие болды және Парижде қымбат пәтер жалға алды. 1954 жылдың 24 тамызында «Look» журналында жарияланған «Қызыл Қытайға шабуылды қолдау керек пе?» атты мақаласында ол Қытайға дереу шабуыл жасауды ұсынды және АҚШ «келесі коммунистік агрессияға КСРО-ға бомба тастау арқылы жауап беруі керек» деп мәлімдеді. 1954 жылы Буллиттің Чианг Кай-шекпен достығы аяқталды және ол Тайваньді аралауын тоқтатты. Буллитт АҚШ-қа сапар барысында оның рұқсатынсыз Тайваньдағы үйінде қызметші кеш өткізген, бұл қытай заңдары бойынша қылмыс еді. Буллитт Чиангтан қудалауды тоқтатуды сұрады, бірақ ол бас тартқаннан кейін онымен сөйлесуін тоқтатты. 1964 жылы Буллитт Францияның Қытай Халық Республикасын Қытайдың заңды үкіметі ретінде мойындауына наразылық білдіргенде де Голльмен арасы ажырады. Буллитт пен Фрейдтің 1920 жылдары бірлесіп жазған Уилсонның биографиясы 1966 жылы жарияланды. Онда Уилсонның Эдип кешенін шешу үшін жоғары невроздыққа ұшырағаны, әкесін Құдай ретінде, өзін адамзатты құтқарушы Христиан ретінде бейнелегені, бұл Версаль келісімін құлатқаны айтылды. Буллитт пен Фрейд ұсынған тезис бойынша, Уилсон Париж бейбіт конференциясы кезінде өте басым әкесінің мәселелерінен туындаған «өте күшті психикалық ыдырауға» ұшырады. Фрейд пен Буллитт Уилсонның өзінің басты ішкі қарсыласы, республикалық сенатор Генри Кабот Лоджді «әкелдік өкіл» ретінде қарастырғанын және осылайша Лоджбен келісімге келе алмағанын мәлімдеді.

Негізгі дереккөздер

Бұллит, Орвилл (Уильям С. Буллиттің інісі) Президентке: Жеке және құпия. Франклин Д. Рузвельт пен Уильям С. Буллит арасындағы хат алмасу (1972). Бұллит, Уильям Кристиан. "Буллиттің Ресейге сапары: АҚШ Сенатының Сыртқы қатынастар комитеті алдындағы куәлік" (1919). Онлайн, сондай-ақ онлайн. Бұллит, Уильям Кристиан. Ұлы глобус: әлемдік істерге кіріспе (Transaction Publishers, 1946). Онлайн.