Кіріспе

Пруссия Корольдігінің және Пруссия Еркін Мемлекетінің бұрынғы провинциясы – Пруссия провинциясы. Рейн провинциясы (Rheinprovinz), сондай-ақ Рейн Пруссиясы (Rheinpreußen) немесе Рейнланд (Rheinland) деп те белгілі, 1822-1946 жылдар аралығында Германия Рейхінде Пруссия Корольдігінің және Пруссия Еркін Мемлекетінің ең батыс провинциясы болды. Ол Төменгі Рейн және Юлих-Клевс-Берг провинцияларынан құрылған. Оның астанасы Кобленц қаласы болды және 1939 жылы 8 миллион халқы болды. Хогенцоллерн провинциясы Рейн провинциясының жоғарғы президентімен (Oberpräsident) әскери байланыста болды. Сонымен қатар, қысқа мерзім ішінде Хогенцоллерн провинциясы Рейн провинциясының бақылауында болды, бірақ бұл бақылау тікелей емес, іс жүзіндегі болды. Рейн провинциясы солтүстігінде Нидерландпен, шығысында Пруссияның Вестфалия және Гессен-Нассау провинцияларымен, сондай-ақ Гессен-Дармштадт ұлы княздығымен, оңтүстік-шығысында Пфальц (Бавария Корольдігінің ауданы), оңтүстік және оңтүстік-батысында Лотарингиямен, батысында Люксембург, Бельгия және Нидерландпен шектесетін. Гессен-Нассау және Гессен-Дармштадт ұлы княздықтарының арасында орналасқан Ветцлардың шағын эксклав ауданы да Рейн провинциясының құрамына кірді. Біркенфельд княздығы, керісінше, Германия империясының жеке мемлекеті – Ольденбург ұлы княздығының анклавы болды. 1911 жылы провинцияның аумағы ; солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ең ұзын қашықтығы шамамен , ал ең үлкен ені шамамен болды. Ол Рейн өзенінің ағысының шамамен бөлігін қамтыды, ол Бингеннен Кобленцке дейін провинцияның шығыс шекарасын құрады, содан кейін провинция ішінде солтүстік-солтүстік-батыс бағытта ағып, шамамен оның шығыс шекарасын ұстанды. Қазіргі кезде ол Солтүстік Рейн-Вестфалия, Рейнланд-Пфальц, Саар және Гессен штаттарының құрамына кіреді.

Демография

Рейн провинциясының халқы 1905 жылы 6 435 778 адамды құрады, оның ішінде 4 472 058 рим-католик, 1 877 582 протестант және 55 408 еврей болды. Сол жағалаудағы халықтың көп бөлігі католиктерден тұрды, ал оң жағалауда халықтың шамамен жартысы протестанттарды құрады. Халықтың басым көпшілігі этникалық немістер болды, бірақ солтүстік бөлігіндегі (Юлих-Клевес-Берг провинциясы) кейбір ауылдар мен қалалар Нидерландыға жақын болды. Батыс және оңтүстік шекараларында (әсіресе Саар аймағында) француз тілінде сөйлейтін шағын қауымдастар тұрды, ал Рур өңіріндегі өнеркәсіптік аймақ Империяның шығыс провинцияларынан келген жақындағы польшалық көшіп келгендерге толы болды. Рейн провинциясы Пруссияның ең тығыз халқы бар аймағы еді, орташа көрсеткіш шамамен 617 адамға 1 км² жер шамасында келді. Провинция Пруссияның басқа провинцияларымен салыстырғанда ірі қалалардың көптігімен ерекшеленді. Халықтың жартысынан астамы өнеркәсіптік және коммерциялық қызметпен айналысты, ал ауыл шаруашылығымен айналысып жатқандардың үлесі шамамен төрттен бірін құрады. Бонн университеті бар болды, ал бастауыш білім беру өте жақсы деңгейде еді.

Үкімет

Әкімшілік мақсаттарда провинция бес округке (Regierungsbezirke) бөлінді: Кобленц, Дюссельдорф, Кельн, Ахен және Трир. Кобленц ресми астана болды, бірақ Кельн ең ірі және маңызды қала еді. Шекаралық провинция болғандықтан Рейн аймағы күшті гарнизонмен бекітілді, ал Рейн үш мықты бекініспен – Кёльн (Дюцпен бірге), Кобленц (Эренбрейтштейнмен бірге) және Веселмен қорғалды. Провинция Германия Рейхстагына 35, ал Пруссия Өкілдер палатасына 62 депутат жіберді.

Ауыл шаруашылығы

Рейн провинциясының жалпы ауданының шамамен 45%-ын егіс жерлер, 16%-ын шабындықтар мен жайылымдар, ал 31%-ын орман алып жатты. Провинцияның оңтүстігіндегі жоталы жазықтарда негізінен тек қана картоп пен қарабидай өсірілді, бірақ өзен аңғарлары мен солтүстік жазықтары өте құнарлы болды. Жердің көп бөлігі шағын шаруалардың қолында болды, және осының нәтижесінде ғылыми егіншіліктің дамуы белгілі бір дәрежеде тежелді. Дегенмен, барлық дәнді дақылдар сәтті өсірілді, ал темекі, хмель, зығыр, кендір және қызылша (қант үшін) коммерциялық мақсатта өсірілді. Көп мөлшерде жеміс-жидектер де өндірілді. Жүзім шаруашылығы шамамен 500 гектар жерді алып жатты, оның жартысы Мозель аңғарында, үштен бірі Рейн өзенінің аңғарында, ал қалғаны көбінесе Нахе және Аhr өзендері бойында орналасқан. Таулы аймақтарда жер бетінің жартысынан астамын орман алып жатты, ал қайың ағаштарының қабығын тері өңдеуге пайдалану үшін үлкен егістіктер құрылды. Рейннің төменгі ағысындағы құнарлы жайылымдарда ірі қара мал өсірілді, бірақ провинциядағы қойлардың саны ешкілерден көп емес, салыстырмалы түрде аз болды. Орманды төбелерде бұғылар көп кездесті, ал кейде Арденн ормандарынан Гунсрюк ормандарына қасқырлар да келіп шығатын. Рейн өзеніндегі шабақ балық аулау өте өнімді болды, ал тау өзендерінде форель көптеп табылды.

Минералды ресурстар

Рейн өлкесінің зор минералды байлығы, "Пруссия тажының ең қымбат гауһары" деген аталымға ең негізгі себеп болды. Саар және Рур аймақтарының көмірлі қабаттарының бір бөлігінен бөлек, Аахенге жақын жерде де маңызды көмір кен орындары кездеседі. Кобленц маңынан темір кені көптеп табылды, Эйфельдегі Блайберг қорғасынның шексіз қорына ие болды, ал мырыш Кельн және Аахен жанында табылған. Аймақтың минералды өнімдеріне қоңыр көмір, мыс, марганец, витриол, әк, гипс, жанартау тастары (диірмен тастары үшін қолданылады) және тақтатастар да кірді. Ең маңыздысы – көмір еді. Көптеген минералды бұлақтардың ішінде ең белгілілері – Аахен және Кройцнах бұлақтары болды.

Өнеркәсіп саласы

Рейн өлкесінің минералдық ресурстары, оның тиімді орналасуы және үлкен су жолы арқылы қамтамасыз етілген транзит мүмкіндіктері оны Германиядағы ең маңызды өндіріс аймағына айналдырды. Өнеркәсіп көбінесе екі негізгі орталықта – Ахен мен Дюссельдорф (Вуппер аңғарымен бірге) шоғырланған, ал оңтүстіктегі төбелі және солтүстіктегі батпақты жазықтарда өндірушілердің саны аз болды. Ең ірі темір және болат комбинаты Эссен, Оберхаузен, Дюйсбург, Дюссельдорф және Кельн қалаларында орналасқан, ал пышақ-шанышқы және басқа да ұсақ металл бұйымдары Солинген, Ремсхайд және Ахенде кеңінен өндірілді. Ахен матасы және Крефельд жібегі маңызды экспорт тауарлары болды. Эльберфельд-Бармен және Вуппер аңғарының негізгі өнеркәсіптері – мақта тоқу, калико басып шығару, түркі қызылы және басқа бояулар жасау. Мёнхенгладбахта көбінесе лен, Малмедиде былғары, Саар округінде шыны, ал Кельн маңында қызылшадан қант өндірілді. Рейн аймағы жүзімдік шарап өсірумен әйгілі болғанымен, сыра да көп мөлшерде өндірілді, көптеген дистилляция орындары болды және Көбленцте, негізінен Ұлыбританияға экспорттау үшін, көптеген көпіршікті Мозель шарабы жасалды. Саудаға кеме жүретін өзендер, кең теміржол желісі және француз үкіметі кезінде салынған сапалы жолдар үлкен көмек көрсетті. Импорт көбінесе аудан зауыттарында өңдеуге арналған шикізаттан тұрады, ал негізгі экспорт тауарлары – көмір, жеміс, шарап, бояулар, мата, жібек және түрлі сипаттағы басқа да өндірілген бұйымдар.

Тарих

1815 жылы Вена конгресінде Пруссия Клевес, Берг, Гелдерланд және Юлих герцогтықтарын, Трир мен Кельн шіркеулік княздықтарын, Аахен мен Кельн еркін қалаларын, сондай-ақ жүзге жуық шағын иеліктер мен аббаттықтарды бақылауға алды, олардың барлығы жаңа Пруссия Рейн провинциясына біріктірілді. 1822 жылы Пруссия Төменгі Рейн және Юлих-Клевес-Берг провинцияларын біріктіріп Рейн провинциясын құрды. Оның астанасы Кобленц болды; 1939 жылы 8,0 миллион халқы болды. Рим папалары Пий VIII (1830 жылы) және Григорий XVI (1833 жылы) Жоғарғы Рейн аймағындағы католиктердің рухани қамқорлығы туралы алаңдаушылық білдірді, екеуі де жергілікті епископтарға алаңдаушылық хаттарын жолдады.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

1918 жылғы қарусыздық туралы келісімге қол қойылғаннан кейін одақтас әскерлер Рейн өлкесін, өзенге дейін және Кельн сияқты жерлерде өзеннің шығыс жағалауында шағын плацдармдармен басып алды. 1919 жылғы Версаль шартының талаптарына сәйкес оккупация жалғастырылды және аймақтағы жағдайды бақылау үшін Достасқандар арасындағы Рейнландтағы жоғары комиссия құрылды. Шартта үш оккупациялық аймақ белгіленді, оларды одақтас әскерлер шарттың 1920 жылы ресми ратификацияланғаннан кейін бес, он және соңында 15 жылдан кейін босатуға тиіс болды, осылайша оккупация 1935 жылға дейін жалғасуы жоспарланды. Бастапқыда Рейн өлкесінің 5 аймағы оккупацияланды, бірақ американдық әскерлер 1923 жылы Версаль шартын ратификацияламағандықтан өз аймағын француздарға берді. Шарт сонымен қатар Саарды провинциядан бөліп, 1935 жылға дейін Ұлттар Лигасы басқаратын, содан кейін аймақ Германияға қайтарылды. Іс жүзінде, соңғы одақтас әскерлер Германиядан бес жыл бұрын, 1930 жылы Густав Стреземан мен Локарно шарты дәуірінде Веймар Республикасының келісім саясатына жақсы ниетпен жауап ретінде кетіп қалды. Бір кезде Габсбург Нидерландтарының Лимбург герцогтығына қарасты Рейн өлкесінің бөліктері Версаль шарты бойынша Бельгияға қосылды. Юпен, Малмеди және Санкт-Вит кантондары (Малмедиді қоспағанда) мәдениеті мен тілі бойынша неміс тілді болғанымен, Бельгияның Шығыс кантондары болды. 1920 жылдың басында плебисцит өткізілсе де, ол құпия дауыс беру ретінде өткізілмеді, тек Бельгияның аннексиясына қарсы болғандар ғана ресми наразылықтарын тіркеді. Рациондық карточкаларын жоғалту қаупі болғандықтан, тек азау адамдар ғана наразылық білдірді. Қазіргі уақытта неміс тілі француз және голланд тілдерімен бірге Бельгияның үшінші ресми тілі болып табылады (Бельгияның неміс тілді қауымдастығын қараңыз). Американдық әскерлердің оккупациядан шығуынан (1919–1930) кейін француз оккупациялық аймағы кеңейтілді, француздар Пфальц тарихындағы дәстүрлі антипруссиялық наразылықтарға сүйене отырып, тәуелсіз Рейн республикасын құруға ынталандырды. Ақырында, сепаратистер халықтан шешуші қолдау алмады, өйткені олар француздардың құрылықтары ретінде қарастырылды. Версаль шартында сонымен қатар бүкіл аймақтың демилитаризациясы қарастырылды, бұл Германия мен Франция, Бельгия және Люксембург (сондай-ақ Нидерланды) арасында буферлік аймақ құру мақсатында жасалды, яғни одақтас әскерлер шығып кеткеннен кейін неміс әскерлеріне рұқсат етілмеді. Сонымен қатар, Германия үшін өте қиын болды, егер одақтастар Германияны шартты бұзғаны үшін жауапты деп біржақты түрде таба алса, одақтастарға Рейн өлкесін өз еркімен қайта басып алуға құқық берілді. 1932 жылы Ветцлар, бұрын Рейн провинциясының Гессен-Нассау және Гессен Халық штаты арасындағы эксклавы болған, Гессен-Нассауға берілді.

Нацистік кезең

1933 жылғы наурыз айында өткен соңғы еркін неміс федералды сайлауында Рейн провинциясының төрт парламенттік округінің екеуі (Кельн-Ахен және Кобленц-Триер) Германиядағы нацистік партия көпшілік дауыс жинамаған жалғыз округтер болды. Версаль келісімі мен Локарно шартының рухын бұза отырып, нацистік Германия 1936 жылғы 7 наурызда Рейн аймағын қайта әскерилендірді. Оқкупация өте аз әскери күшпен жүзеге асты, әскерлер тракторлармен кірді және Гитлерге батыстың ыңғайласуы кезінде оны тоқтатуға ешқандай әрекет жасалмады, тіпті француз армиясының үлкен күштері жақын маңда болса да. Франция саяси тұрақсыздық салдарынан әрекет етпеді, ал қайта әскерилендіру демалыс күндері болғандықтан, британ үкіметі келесі дүйсенбіге дейін қандай шаралар қолдану керектігін біле алмады немесе талқылай алмады. Осының салдарынан үкіметтер қайта әскерилендіруді болған жайт ретінде қарастырды. Адольф Гитлер Рейн аймағына әскерін жібергенде тәуекелге барды. Ол оларға француз армиясы тоқтатса, «артқа қайтып, қарсылық көрсетпеуді» бұйырды. Бірақ француздар оларды тоқтатуға тырыспады, себебі олар заңнамалық сайлауға дайындалып жатқан еді, президент Альберт Лебрун Германияға қарсы халыққа ұнамайтын соғыс бастағысы келмеді, ал француз барлау қызметі неміс әскерлерінің санын шамадан тыс бағалады. Британ үкіметі қайта әскерилендіруге қағида бойынша қарсы болған жоқ, және Лорд Лотиан «немістер, әрине, тек өздерінің артқы бақшаларына барады» деді. Дегенмен, британ үкіметі нацистердің Германиямен келіссөздер арқылы мойындауға дайын болған осы әрекетіне қарсы болды. Уинстон Черчилль британдықтар мен француздардың бірлескен әскери шараларын қолдады, бірақ бұл мәселе бойынша соғыс талап етпеді. Рейн аймағының қайта әскерилендірілуі жергілікті халықтың көпшілігі тарапынан қолдау тапты, себебі неміс ұлтшылдығы қайта жанданды және 1930 жылға дейін Рейн аймағының, ал 1935 жылға дейін Саар аймағының одақтастар тарапынан оккупациялануына байланысты ашу-ыза болды. Француз оккупациясының жанама салдары француз сарбаздары мен неміс әйелдерінің балалары болды. Бұл балалар, неміс мәдениетін француздық ластауды жалғастыра беретін деп есептелді, неміс қоғамы тарапынан қанағаттанбай қарсы алынды және «Рейнландтың заңсыз туғандары» деп аталды. Француз колониялық немесе африкалық текті американдық әскерлерден туған балаларға ерекше жек көру сезімімен қаралып, 1930 жылдардағы нацистік стерилизация бағдарламаларының нысаны болды. Америка ақыны Чарльз Буковски 1920 жылы Андернах қаласында неміс анасы мен оккупациялық әскерде қызмет еткен американдық солдаттың ұлы болып дүниеге келді.

1944-1945 жылғы әскери науқандар

Рейн аймағында екі түрлі әскери науқан жүргізілді. Науқанның алғашқы операциясы – «Базар бақшасы» операциясы, оның мақсаты екінші британдық армияға Зигфрид сызығының солтүстік фланғынан өтіп, Рур өнеркәсіптік аймағына енуге жағдай жасау болды. Бұл операция бес ай бойы сәтсіз аяқталып, 1944 жылдың қыркүйегінен 1945 жылдың ақпанына дейін АҚШ-тың бірінші армиясы Хюртген орманын басып алу үшін ауыр шайқас жүргізді. Хюртгеннің тығыз орманды және тілгіленген жер бедері одақтастардың біріктірілген қару-жарақ артықшылықтарын (жақыннан қолдау көрсетуші әуе күштері, бронетехника, артиллерия) жоққа шығарды және неміс қорғаушыларына көмектесті. АҚШ армиясы 24 000 әскерін жоғалтты. Олардың құрбандықтарының әскери маңыздылығы әскери тарихшылар арасында талқыланды. 1945 жылдың басында, ұзақ қысқы тоқыраудан кейін, Солтүстік-Батыс Еуропадағы көптеген одақтас армиялар Рейнге жету мақсатымен әскери операцияларды қайта бастады. Нидерландыдағы қысқы позицияларынан генерал Генри Крерар басқаратын Бірінші Канада армиясы, генерал Майлз Демпси басқаратын британдық Екінші армияның бөлімдерімен күшейтіліп, 1945 жылдың ақпан айының бірінші аптасынан бастап Рейнланд арқылы жылжуды бастады. «Veritable» операциясы бірнеше аптаға созылды, нәтижесінде Рейн өзенінің батыс жағындағы барлық неміс күштері тазартылды. Оңтүстіктегі Роер өзенінен бір уақытта жүргізілуі жоспарланған АҚШ-тың Тоғызыншы армиясының «Гренада» операциясы немістердің Роер аңғарын су басуына байланысты екі аптаға кешіктірілді. 1945 жылдың 7 наурызында АҚШ-тың 9-шы бронетанкті дивизиясының бронетанкті жаяу әскері Ремагендегі Рейн өзенінің соңғы зақымдалмаған көпірін басып алды. Генерал Джордж Паттонның Үшінші АҚШ армиясы да 1945 жылдың наурыз айының үшінші аптасында, Рейн өзенінен 21-ші армия тобының (Бірінші Канада армиясы және британдық Екінші армия) өтуінен бір күн бұрын өтті, бұл операцияны фельдмаршал Монтгомери басқарды. «Варсити» операциясы – «Плаундер» операциясымен бірлесіп өткізілген ірі әуе десанттық операция болды. Сәуірдің басына қарай Рейн өзенінің батысындағы барлық одақтас армиялар Рейн өзенінен өтіп, Рейн айманы үшін шайқастар аяқталды. Британдық және канадалық армиялардың ресми тарихтарында «Рейн аймағы» термині 1945 жылдың ақпан және наурыз айларында өзеннің батысындағы шайқастарға ғана қатысты, ал өзенде және шығыстағы келесі операциялар «Рейннен өту» деп аталды. Екі термин де Достастық күштеріндегі ресми шайқас наградалары болып табылады.

Облыстың соңы

1945 жылы Германияның толық капитуляциясынан кейін Рейн аймағы француз және британдық оккупациялық аймақтарға бөлінді. Рейн және басқа прус провинциялары 1946 жылы таратылып, 1947 жылы Пруссияның таратылуы Пруссияның мемлекет ретінде болуына ресми тоқтатты. Бұрынғы провинцияның аумағы жаңа Германия Федеративтік Республикасының үш штатына қосылды. Британдық басқаруда болған провинцияның солтүстік бөлігі бұрынғы Вестфалия провинциясымен біріктіріліп, Солтүстік Рейн-Вестфалия құрылды. Француздық басқаруда болған оңтүстік бөлігінің көп бөлігі Пфальц (бұрынғы Баварияның анклавы) және басқа да аумақтармен біріктіріліп, Рейнланд-Пфальц штаты құрылды. Француздар 1946 жылғы 16 ақпанда Саар аймағын жеке протекторат ретінде ұйымдастырды, ол 1957 жылы жеке штат ретінде Федеративтік Республикаға қосылды. Солтүстік Рейн-Вестфалияда 1953 жылы аймақтық кеңес ретінде құрылған LVR (de) әлі де маңызды әкімшілік билікке ие және Рейн провинциясының тікелей жалғасы ретінде қарастырылуы мүмкін. Рейнланд-Пфальц немесе Саарландта осыған тең жалғас жоқ.