Кіріспе

Лаостағы бөгеттер мен су қоймалары Лаос үкіметінің "Азияның батареясы" болу мақсатының негізгі құралы болып табылады. Гидроэлектр энергиясы Лаоста маңызды ресурс саналады, техникалық тұрғыдан пайдалануға болатын қуаты 18 000 мегаватт (МВт) деп есептеледі. 2013 жылдың қыркүйегінен 2014 жылдың қазанына дейінгі кезеңде Лаос гидроэлектр станциялары шамамен 15,5 миллиард кВт/сағат электр энергиясын өндірді. Оның ішінде 12,5 миллиард кВт/сағат экспортталды, нәтижесінде елге 610 миллионнан астам АҚШ доллары түсті. 2014 жылдың қарашасына дейін елдің гидроэнергетикалық әлеуетінің 3240 МВт-тан астам бөлігі пайдалануға берілді. Алғашқы жобада салыстырмалы түрде кішкентай бөгет пен су қоймасы болды, ол суды Тэун өзенінен көршілес (және төменгі) Хинбоун өзеніне туннель арқылы тасымалдап, 220 МВт қуат өндірді. Theun Hinboun Лаостың энергияны көршілес Таиландқа сату арқылы айтарлықтай экономикалық пайдаға ие болуына мүмкіндік берді, сол кезде елдің экспорты шектеулі болды, және оның сәттілігі елге басқа халықаралық инвестицияларды, соның ішінде Theun Hinboun кеңейту жобасын тартуға ықпал етті. Бұл жоба Theun Hinboun электр стансасына қосымша 220 МВт турбинаны қосты, сондай-ақ Тэун өзенінің саласы болып табылатын Gnouang өзенінде 60 МВт электр стансасын салды. Бұл кеңейтілген қуат өндіру үшін су 65 метрлік Нам Гнуанг бөгетінің құрылысы арқылы Гнуанг өзенінде құрылған 105 км² жаңа су қоймасымен қамтамасыз етіледі. 2012 жылы Меконг өзенінің негізгі арнасында Лаоста салынған алғашқы бөгет – 1285 МВт қуаттылығы бар Xayaboury гидроэлектр стансасының құрылысы басталды. Электр стансасы 2019 жылы іске қосылуы жоспарланған және ол елдегі ең ірі гидроэлектр стансасы болады. Оның бөгеті 32,6 метр биіктікте, Меконг өзенімен 820 метрге созылады. Жоба өзен арқылы жұмыс істеуге арналған, сондықтан үлкен су қоймасы құрылмайды. Дегенмен, Ксаябури және Дон Сахонг бөгеттері Меконг өзенінің Камбоджа мен Вьетнамдағы халық және қоршаған ортаға тигізетін трансшекаралық әсеріне байланысты халықаралық қауымдастықтың назарына ілікті. Екі елдің үкіметтері Лаосты Меконг өзені комиссиясы арқылы жобаларды құрылысын негіздеуге шақырды. 2014 жылдың қазан айында Болихамсай провинциясындағы Нгип өзенінде екі бөгет пен екі су қоймасын салуды көздейтін 290 МВт жобаның құрылысы басталды. 2019 жылдың қаңтарында іске қосылуы жоспарланған Nam Ngiep 1 гидроэлектр стансасы Нгип өзеніндегі екінші жоба болады. Лаос үкіметі 2012-2022 жылдар аралығында елде жыл сайын екі жаңа электр стансасын ашуды жоспарлап отыр, және Лаоста тағы 21 бөгет жобасына электр қуатын дамыту туралы келісімдер берілді. Тағы 31 жоба жоспарлануда. Бөгет салуға байланысты даулар жаһандануға қатысты дауларды қайталайды. Жасқтар бөгеттер экономикалық өсу үшін маңызды шетелдік валютаның тұрақты көзін қамтамасыз етеді деп мәлімдейді, бұл негізінен көршілес Таиландқа электр энергиясын сату арқылы жүзеге асырылады. Кері жақтағылар жергілікті халықтың қиындықтарына тиісті өтемақы төленбейді, су тасқыны мен суды бұру қоршаған ортаға зиян келтіреді және жобалар күтілгеннен аз пайда әкелуі мүмкін деп санайды, себебі лайлану және/немесе нарық өзгерістері.

Дамбаның құлауы

2018 жылдың шілдесінде Xe Pian Xe Namnoy (PNPC) су электр стансасы жобасының Saddle Dam D бөгеті құлады. Кем дегенде 27 адамның қаза болғаны расталды, ал көптеген жоғалған адамдардың да қаза тапқан болуы мүмкін деп саналады.