Давид Сослан: Аланиялық ханзада және Грузия патшайымы Тамардың күйеуі

Кіріспе

Давид Сослан (1207 жылы қайтыс болған) – Аланиядан шыққан ханзада және Тамар патшайымның екінші күйеуі, ол шамамен 1189 жылы үйленген. Ол негізінен Грузияның мұсылман көршілеріне қарсы соғыстарындағы әскери ерліктерімен белгілі.

Атауы

Дәуіттің "Сослан" тегі жеке есім ретінде қолданылған ең алғашқы мәлімдеме. Бұл есім мифологиялық Сослан кейіпкерінен шыққан, ол осетин нарт дастандарының басты тұлғаларының бірі.

Шығу тегі

[[Файл:Дэвид Сосланның генеалогиясы. JPG|thumb|250px|Принц Вахуштидің айтуынша, Дэвид Сосланның шежіресі]] Солтүстік Кавказдағы православие христиан мемлекеті, Грузияның Багратиони әулетімен жиі туыстық қатынас құрған. Георгий IV Лашаның (Тамар мен Дэвид Сосланның ұлы; 1212–1223) тұсында жазған анонимді автор Сосланның Багратид әулетінен шыққандығын айтады. Оның Багратид тегі туралы мәлімет 18 ғасырғы грузин ғалымы, принц Вахушти Багратионидің еңбектерінде одан әрі дамытылды: Ол Сосланды Грузияның Георгий I-нің (1014–1027) және оның алан әйелі Альденің ұрпағы деп есептейді. Альде мен Георгий I-нің ұлы Деметрий (Деметре) грузин тағына таласқан, ал оның ұлы Дэвид Грузияның Баграт IV-інен қашып Аланияға келуге мәжбүр болған. Вахуштидің сөзіне қарағанда, Дэвид және оның ұрпақтары – Атон мен Жадарон – алан билеуші әулетіне үйленіп, «Осидің патшалары» [яғни, алан тайпасы] атанған. Осы Жадаронның Сосланның әкесі болғаны айтылады. Мариам Лордкипанидзе және Кирилл Туманов сияқты қазіргі ғалымдар бұл мәліметті сенімді деп санайды, бірақ Сосланның тегі әлі де нақты белгісіз. 13 ғасырға жататын анонимді грузин «Тарихтар мен билеушілерді мақтау» еңбегінде Дэвидтің Тамардың әпкесі Русуданның қамқорлығында болғаны және ол «Ефремнің ұрпақтарынан [ძენი; сөзбе-сөз "балалары"] шыққан, Оси тайпасынан, әдемі және соғыста күшті» екені жазылған. Грузин ғалымы Корнели Кекелидзе Дэвид Сосланның отбасы – «Ефремідтер» – библиялық Ефремнен тараған болуы мүмкін екенін болжады және бұл әулеттік аңыздарды өздерін Израильдің екінші патшасы Дэвидтің ұрпақтары деп санайтын Багратидтермен салыстырды. 1946 жылы Солтүстік Осетия археологы Евгения Пчелина Ардон шатқалындағы Нузал шіркеуіндегі қазба жұмыстары кезінде Дэвид Сосланға тиесілі деп саналатын қабірді тапқанын хабарлады. Ол бұл қабірді шіркеудегі грузин асмотаврули жазуында аталған Сосланмен байланыстырды және Дэвид Сосланның Царазон әулетінің мүшесі болуы мүмкін екенін айтты. Бұл гипотеза грузин ғалымдарының көпшілігі тарапынан қабылданбады, бірақ осетин тарихшылары арасында кең таралған.

[[File:David Soslan geneaology. JPG|thumb|250px|David Soslan's genealogy suggested by Prince Vakhushti. an Orthodox Christian kingdom in the North Caucasus, and frequently intermarried with the Bagrationi dynasty of Georgia. An anonymous chronicler, writing during the reign of George IV Lasha (son of Tamar and David Soslan; 1212–1223), ascribes to Soslan a Bagratid ancestry. A version of his Bagratid origin found further development in the works of the 18th century Georgian scholar Prince Vakhushti Bagrationi: He considered Soslan to be a descendant of George I of Georgia (1014–1027) and his Alan wife Alde who were the parents of Demetrius (Demetre), an unfortunate pretender to the Georgian crown whose son, David, was forced by Bagrat IV of Georgia to flee to Alania. According to Vakhushti, David and his descendants Aton and Jadaron married into the Alan ruling family and became "kings of the Osi" [i. e., Alans]. This Jadaron is said to have been Soslan's father. While this account is considered credible by the modern scholars such as Mariam Lordkipanidze and Cyril Toumanoff the issue of Soslan's origin still remains uncertain. A passage from the 13th century anonymous Georgian Histories and Eulogies of Sovereigns relates that David was under the patronage of Tamar's paternal aunt Rusudan and came of "the descendants [ძენი; literally, "sons"] of Ephraïm, which are Osi, handsome and strong in battle." The Georgian scholar Korneli Kekelidze suggested that David Soslan's family – the "Ephraïmids" – might have claimed descent from the biblical Ephraim, and compared this family legend to that of the Bagratids who considered themselves descendants of David, the second king of the Israelites. In 1946, the North Ossetian archaeologist Evgeniya Pchelina announced that, during the digs at the Nuzal chapel in the Ardon Gorge, North Ossetian ASSR, she discovered the tomb allegedly belonging to David Soslan whom she identified with the certain Soslan mentioned in the Georgian asomtavruli inscription in the chapel, and suggested that David Soslan might have been a member of the Tsarazon family , a heroic clan from Nuzal known to the Ossetic oral folk tradition. The hypothesis has not been accepted by most Georgian scholars, but enjoys much currency among the Ossetian historians.

Өмірбаян

Тамар 1187 және 1189 жылдар аралығында Тбилиси маңындағы Дидубе сарайында Дәуіт Сосланға тұрмысқа шықты, бұған дейін ол бірінші күйеуі, Русь князі Юрий Боголюбскийден ажырасқан болатын. Армян хронигі Мхитар Гош өзінің "Ишатаракан" ("Естеліктер") еңбегінде Тамардың «Алан мемлекетінен шыққан, анасының туысы Сосланға үйленді, ол [Грузия] тағына отырғанда Дәуіт деп аталды» деп жазған. Юрий күшті ақсүйектер тобының үміткері болғанмен, Дәуіт Тамардың жеке таңдауы болды. Дәуіт – қабілетті әскери қолбасшы, Тамардың басты қолдаушысы болды және Юрийдің басшылығымен бүлік көтерген ақсүйектерді жеңуге үлкен үлес қосты. Тамар мен Дәуіттің екі баласы болды. 1191 жылы патшайым Георгий (Лаша) атты ұлды дүниеге әкелді, бұл оқиға мемлекеттің бәрінде кеңінен тойланды. Русудан шамамен 1193 жылы туды және ағасынан кейін Грузияның тәуелсіз билеушісі болды. Дәуіт Сосланның Тамардың күйеуі ретіндегі мәртебесі, сондай-ақ оның өнерде, жарғыларда және монеталарда бейнеленуі патшалықтың еркек үлгілерінің қажеттілігімен анықталды, бірақ ол Тамармен бірге тақты бөлісіп, тәуелсіз билігі болмады, оның билігі билік ететін әйелінен тарады. Дәуіт Тамардың экспансиялық саясатын белсенді түрде қолдады және сол жылдардағы бірқатар қақтығыстарда Грузияның әскери жетістіктеріне жауапты болды. Ортағасырлық грузин деректері оның келбетін, әскери дағдыларын, батырлығын және Тамарға деген адалдығын жоғары бағалады. 1190 жылдары Дәуіт Сослан Грузияның Барда, Эрзурум, Гегарк'уник, Бейлақан және Гянджаға жасаған шабуылдарын жетекшілік етті. Оның 1195 жылы Шамкорда Әзірбайжанның Илдегизидтеріне және 1202 жылы Басианда Румның Сельджуктарына қарсы жеңістері Грузияның шығыс және батыс Кавказ шебіндегі позицияларын нығайтты. Ол осыдан кейін шамамен 1207 жылы қайтыс болды.