Кіріспе
Қайта төлеу түрінде
Өзара қарым-қатынас нормасы адамдарды өздеріне жасалған жақсылыққа жауап ретінде осылай қайтаруды талап етеді. Бұл адамдардың бір-біріне пайдаға пайда, ал зиянға бей-жайлық немесе жаулықпен жауап беруін күту ретінде түсіндіріледі. Өзара қарым-қатынастың әлеуметтік нормасы әлеуметтік өмірдің әртүрлі салаларында немесе әртүрлі қоғамдарда әртүрлі формада көрінеді. Бұл алғыс айту, алтын ереже немесе өзара жақсы ниет сияқты ұқсас идеялардан ерекшеленеді. Қараңыз, өзара қарым-қатынас (әлеуметтік және саяси философия) – қатысты ұғымдарды талдау үшін. Өзара қарым-қатынас нормасы эволюциялық биологиядағы өзара альтруизм концепциясын көрсетеді. Алайда, эволюциялық теория және оған байланысты социобиология негізгі психологтар тарапынан кеңінен қабылданылмады. Бұл өзара альтруизмді жаңа әлеуметтік психологиялық концепция аясында зерттеуге алып келді: өзара қарым-қатынас нормасы. Өзара альтруизм түрлердің әртүрлілеріне, соның ішінде адамдарға да қолданылды, ал негізгі психологтар өзара қарым-қатынас нормасын тек адамдарды түсіндіру үшін пайдаланады. Өзара қарым-қатынас нормасы өзін-өзі қамтамасыз ететін әлеуметтік ұйымдар үшін қажетті кооперативтік мінез-құлықты ынталандырады, құрайды, сақтайды және реттейді. Ол адал емес адамдардың келтіретін зиянды шектейді және әлеуметтік жүйенің тұрақтылығына үлес қосады. Толығырақ ақпарат алу үшін «Адам мен адам» және «Қайтару» (әлеуметтік психология) тақырыбындағы талқылауларды қараңыз. Өзара қарым-қатынас нормасының күші мен кең таралғандығы сақ болмағандарға қарсы қолданылуы мүмкін, бірақ көптеген зыянды сенім ойындарының, жарнамалық және маркетингтік кампаниялардың, сондай-ақ түрлі насихаттардың табысының негізі болып табылады, онда белгілі бір сыйлық ұсынылып, алушының оған жауап етуге ынтасын (өнім сатып алу, қайырымдылық жасау немесе аргументке көну арқылы) тудыру күтіледі. Кейбір заңгерлердің пікірінше, өзара қарым-қатынас халықаралық құқықты, «әсіресе соғыс заңын» нығайтады. 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін де өзара қарым-қатынас нормасы қарулы қақтығыстардағы мінез-құлықты ақтау үшін қолданылды. 1953 жылы британдық юрист Герш Лаутерпахт: «Бір тарап соғыс ережелеріне бағынып, екінші тарап олардан пайда көретіндей, екі тараптың да соғыс ережелеріне бағынбауы мүмкін емес, соғыс жүргізуді елестету мүмкін емес» деп атап өтті.
The norm of reciprocity requires that people repay in kind what others have done for them. It can be understood as the expectation that people will respond to each other by returning benefits for benefits, and with either indifference or hostility to harms. The social norm of reciprocity may take different forms in different areas of social life, or in different societies. This is distinct from related ideas such as gratitude, the Golden Rule, or mutual goodwill. See reciprocity (social and political philosophy) for an analysis of the concepts involved. The norm of reciprocity mirrors the concept of reciprocal altruism in evolutionary biology. However, evolutionary theory and therefore sociobiology was not well received by mainstream psychologists. This led to reciprocal altruism being studied instead under a new social psychological concept: the norm of reciprocity. Reciprocal altruism has been applied to various species, including humans, while mainstream psychologists use the norm of reciprocity only to explain humans. A norm of reciprocity motivates, creates, sustains, and regulates the cooperative behavior required for self sustaining social organizations. It limits the damage done by unscrupulous people, and contributes to social system stability. For more details, see the discussions in tit for tat and reciprocity (social psychology). The power and ubiquity of the norm of reciprocity can be used against the unwary, however, and is the basis for the success of many malicious confidence games, advertising and marketing campaigns, and varieties of propaganda in which a small gift of some kind is proffered with the expectation of producing in the recipient an eagerness to reciprocate (by purchasing a product, making a donation, or becoming more receptive to a line of argument). For some legal scholars, reciprocity underpins international law "and the law of war specifically". Until well after World War II ended in 1945, the norm of reciprocity provided a justification for conduct in armed conflict. British jurist Hersch Lauterpacht noted in 1953 that "it is impossible to visualize the conduct of hostilities in which one side would be bound by rules of warfare without benefiting from them and the other side would benefit from rules of warfare without being bound by them."
Оң және теріс
Өзара қарым-қатынас нормасының оң және теріс аспектілері бар. Оң өзара қарым-қатынас нормасы – «жеке тұлғалар арасындағы пайда немесе қызмет көрсету арқылы туындайтын міндеттемелер. Пайда алған адам, берген адамға қарызын өтегенше, міндетті сезінеді». Оң өзара қарым-қатынас нормасы – бұл әлеуметтік күту, онда бір адамға көмектескен адам сыйлық, мақтау, несие, жұмысқа ұсыныс сияқты оң жауап күте алады. Әлеуметтік психологияда оң өзара қарым-қатынас – оң әрекетке тағы бір оң әрекетпен жауап беру (жақсылықты сыйлау). Бұл норма соншалықты күшті, ол бастапқы беретін адамға ерікті түрде қайтаруды күтудің орнына, бергені үшін бір нәрсе сұрауға мүмкіндік береді. Кейде адам сұрамайды, себебі жақсылықты қайтару күтілімінен туындайды. Өзара қарым-қатынас ұнату деңгейінде де жұмыс істейді; Бізге көмектесетін адамдарды жақсы көреміз, ал көмек сұрап, бірақ оны қайтармайтындарды ұнатпаймыз. Мұндай наразылық көбінесе адамдарды өзара қарым-қатынас нормасына бағынуға мәжбүрлейді. «Теріс нормалар өзара қарым-қатынаста адамдардың жағымсыз әрекеттерге қарсы тұруын білдіреді және әлеуметтік жүйеде тепе-теңдікті сақтауға көмектеседі». Оң өзара қарым-қатынас нормасынан айырмашылығы, теріс өзара қарым-қатынас нормасы жамандыққа жауап ретінде жағымсыз әрекетті қайтаруды баса назарлайды. Бұл норманың принципі зорлық-зомбылық немесе символдық қорлаудың күшті тежегіші болып табылады. Басқаларға зиян келтіру ашу мен кек алуға шақырады; жағымсыз әрекеттерге ұшыраған адамдар ашуланып қарсы шабуылдайды. Ашуға бейім адамдар теріс өзара қарым-қатынас нормасын өздерінің ашуын жазалау арқылы толықтыру үшін дәлелдеу ретінде күштірек қабылдауы мүмкін. Бір зерттеуде көптеген колледж студенттері қылмыстық жаза қылмыстың ауырлығына қарай анықталуы керек деп есептеді, оның қылмыстардың алдын алудағы тиімділігіне емес. Өзара қарым-қатынастың теріс және оң нормаларын ажыратудың әртүрлі тәсілдері бар. «Гулднер (1960) оң өзара қарым-қатынас нормасына қарама-қарсы, теріс өзара қарым-қатынас нормасын немесе кек қайтару сезімдерін ұсынды, онда басымдық пайданы қайтаруға емес, зиянды қайтаруға қойылады». Сондықтан норма негізінен оң немесе теріс сипатталуы мүмкін. Алайда «оң және теріс нормалардың екеуі де бастау механизмі ретінде және адам эволюциясындағы теңгерімді жеке қарым-қатынастарды бастауға және сақтауға көмектесетін тұрақтандырушы функция ретінде қызмет етеді».
Тұрақты және салауатты қарым-қатынастар (R-модель)
R моделін Эндрю Миллвард Бойтон өзінің негізінде өзара байланыс элементтерімен тұрақты, сау қарым-қатынастар теориясы ретінде әзірледі. Теория қарым-қатынастың тұрақтылығы мен денсаулығы үшін өзаралықтың қажеттілігін түсіндіреді. Өзаралық болмаса, қарым-қатынас тұрақты да, сау да емес деп есептеледі. R моделі қарым-қатынаста тепе-теңдік пен үйлесімділіктің қажеттігін ұсынады, ал тепе-теңдік болғанда қарым-қатынас дами алады. Өйткені, тұрақты, сау қарым-қатынасты сақтауда өзаралық маңызды рөл атқарады. Өзаралық дегеніміз – қарым-қатынастағы екі тараптың да ерікті түрде бірін-біріңе беруі. Осы берілетін элементтер қайтаруды күтпей, тегін ұсынылады. Денсаулық пен тұрақтылық үшін тепе-теңдік қажет болғанымен, R модель теориясы «байланысты автономия» қажеттілігін және денсаулыққа баса назар аударуды ұсынады. R моделін қалай қолдануға болатынын көрсететін мысал – «көзді көзге» ойындарының мәнін түсіну және R моделін «көзді көзге» циклын бұзу үшін пайдалану. Бұл саналы күш-жігерді, өзіңді тануды және қарым-қатынастардың сапасын жақсартуға деген міндеттемені қажет етеді. Көбінесе, реактивті және кекшіл мінез-құлықтан гөрі, мейірімділік, ойлылық және құрылымдық байланыс таңдалады. Диагностикалық құрал ретінде қолданылғанда, R моделі қарым-қатынаста жазалау мақсатымен өзаралықты тоқтатудың қаншалықты зиянды болуы мүмкін екенін терең түсінуге көмектеседі. Адамдық қарым-қатынастардың күрделі желісінде өзаралық сенімді күтуде және тепе-теңдікті сақтауда маңызды рөл атқарады. Егер бір тарап өзаралықты тоқтатуды шешсе, қарым-қатынастың өмірлік негізін құлайтын жағымсыз тізбекті реакция басталады. Бұл тек наразылық пен кек алу циклын ғана жалғастырмай, сонымен қатар жанжалдарды шешуге және дамуға қажетті құрылымдық байланысқа өмірлік күштің бағытталуына кедергі келтіреді. Бұл мінез-құлықтың зиянды екенін көрсете отырып, R моделі байланыс, мейірімділік және құрылымдық жауаптардың маңыздылығын теріс өзаралыққа балама ретінде көрсетеді. Бұл адамдарды өзаралықты тоқтатудың қарым-қатынасқа көп зиян келтіретінін, соңында өзара даму мен байланыс мүмкіндігін шектеуі мүмкін екенін мойындауға шақырады. R моделі – биологиялық, психологиялық және әлеуметтік-қоршаған орта факторларының өзара байланысын зерттейтін трансдисциплинарлық модельдер класына жатады. Ол алғаш рет қоршаған ортадағы қарым-қатынастардың мәнін және топтық терапияның принциптерін түсіну үшін жасалды. Бастапқы модельге Эрик Берн, Джон Боулби және Джордж Кольризердің еңбектері әсер етті.
Жеке меншік өзара қарым-қатынас
Өзара қарым-қатынас нормасы көбінесе іштей қабылданады. Бұған қоса, барлық маңызды этикалық және діни дәстүрлер өзара қарым-қатынасты моральдық мінез-құлық қағидасы ретінде қарастырады – Исадан («Егер сіздерге адамдар қалай істесе, сіздер де солай істеңіздер») Конфуцийге («Өзіңізге жасағысы келмейтін нәрсені басқаларға жасамаңыз») дейін. Бұл норманың моральдық мәні оны таңдаудың орнына міндетті түрде орындау қажеттігін сезінуге ықпал етеді, ал өзара жауап беруден бас тарту өзін кінәлау мен өкініш сезімін тудыруы тиіс.
Мемлекеттік өзара қарым-қатынас
Өзара тиімділік нормасының қалай жұмыс істейтінін түсінудің тағы бір жолы – бастапқы қызмет пен одан кейінгі төлеудің ашық түрде жүзекететінін түсіну. Бұл норманы сақтаудың әлеуметтік сыйлықтары және оны бұзудың салдары зор. Адамдар норманы бұзғандарға топқа қатысуға рұқсат бермейді. Өзара қарым-қатынас нормасы бойынша, жасалған жақсылыққа жауап ретінде қайтарылатын мөлшер, алған жақсылықпен шамамен бірдей болуы керек. Мұндай теңдік тұжырымы екі нысанда көрінеді:
Гетероморфты өзара қарым-қатынас – алыс-беріс заттары мүлдем басқа болуы мүмкін, бірақ олар жағдайға қатысты тараптар анықтағандай құндылығы тең болады. Гомеоморфты өзара қарым-қатынас – алыс-беріс нысандары бірдей болады, алынып-сатылатын заттарға немесе олардың жасалған жағдайларына қарай. Тарихи тұрғыдан алғанда, гомеоморфты өзара қарым-қатынастың ең маңызды көрінісі – теріс өзара қарым-қатынас нормаларында. Қарсы іс-қимыл жасауда назар сыйлықтарды қайтаруға емес, зиянды қайтаруға аударылады. Алайда, Марк А. Уотли және оның әріптестері адамдардың көбірек жақсылық жасауға бейім екенін анықтады, мысалы, үлкен сомада қайырымдылық жасауға егер .
Heteromorphic reciprocity Things exchanged can be totally different, but they are equal in value, as defined by the stakeholders in the situation. Homeomorphic reciprocity Exchanges are identical in form, either with regard to the things exchanged or to the situations under which they are exchanged. Historically, the most significant expression of homeomorphic reciprocity is in the negative reciprocity norms; in retaliation, the focus is not on the return of benefits, but on the return of injuries. However, Mark A. Whatley and colleagues found that people will give more favors, like a higher donation, if .
Әлеуметтік жүйелердің тұрақтылығы үшін маңызы
Берілген жақсылық бірден қайтарылмайды, ал жақсылықпен қайтару көп уақытты алуы мүмкін. Осы аралық кезең екі жолмен өзара қарым-қатынас нормасымен реттеледі. Мүдделі тарап тиісті төлемді жасау үшін ресурстарды немесе активтерді жинақтап, жұмылдырып немесе сатады. Бұл – өздеріне пайда келтірген адамдарға зиян келтірмеуі тиіс уақыт; мұндай адамдар өздерінің игілігі үшін ризашылық білдіруге немесе олармен татулықты сақтауға моральдық жағынан міндетті. Осылайша, өтелмеген міндеттемелер өзара тиімді алмасу мен ынтымақтастыққа ұмтылу арқылы әлеуметтік жүйелерді тұрақтандыруға көмектеседі. Төлеудің шамалы дәлме-дәлдігі маңызды жүйелік тұрақтандыру функциясын көрсетеді. Бұл қарыздың толық төленгеніне қатысты күмәндік тудырады, соның салдарынан кімнің қарызы бар екендігі белгісіз болады. Осы салыстырмалы беймәлімдік – жалпыға ортақ моральдық байланыс құралы ретінде қызмет етеді, ол біздің мінез-құлқымызды еске салып, ынтымақтастыққа итермелейді. Өзара қарым-қатынас нормасы, тіпті белгілі бір мәртебелік міндеттердің жақсы дамыған жүйесі болған жағдайда да, әлеуметтік тұрақтылыққа үлес қосады. Мәртебелік міндеттер мінез-құлықты қалыптастырады, себебі мәртебе иесі оларды міндетті деп санайды және өз жауапкершіліктерін адал орындауға шақырылады. Дегенмен, өзара қарым-қатынастың жалпы нормасы белгілі бір мәртебелік міндеттемелерге сәйкес келу үшін қосымша мотивация мен моральдық ынталандыру көзі болып табылады. Егер басқа адамдар өздерінің мәртебелік міндеттерін орындаған болса, онда сіз де оларға қатысты өз мәртебелік міндеттемелеріңізді орындауға екінші деңгейдегі міндеттеме аласыз. Алғыс сезімі әділдік сезімін күшейтеді және сәйкестікті арттырады, осылайша әлеуметтік тұрақтылыққа қол жеткізіледі.
Ұйымдастыру зерттеулерінде
Ұйымдық қолдау (POS) және психологиялық келісімшарттың бұзылуы (PPCV) – ұйымдық зерттеулерде өзара қарым-қатынас нормасын өлшеудің ең көп қолданылатын екі өлшемі. POS – қызметкерлердің өз ұйымы олардың еңбегін бағалайды және олардың әл-ауқаты туралы ойлайды деген сенімі. Бұл – ұйымның қызметкерлермен жағымды өзара қарым-қатынас динамикасын құруға қосқан үлесі, себебі қызметкерлер POS-қа жауап ретінде жақсы жұмыс істеуге бейім. PPCV – қызметкерлердің ұйымы жұсқа байланысты берген уәделерін орындамағандығына байланысты туындайтын көңілі толу сезімі (шағын наразылықтан сатқындыққа дейін). Бұл – ұйымның теріс өзара қарым-қатынас динамикасына қосқан үлесі, себебі қызметкерлер PPCV-ге жауап ретінде нашар жұмыс істеуге бейім. Дэвид Р. Хекман және оның әріптестері дәрігерлер мен заңгерлер сияқты кәсіби қызметкерлердің ұйымдық идентификациясы жоғары, ал кәсіби идентификациясы төмен болған жағдайда, POS-ты жақсы нәтижелермен қайтаруға бейім екенін анықтады. Кәсіби қызметкерлер ұйымдық идентификациясы жоғары, ал кәсіби идентификациясы төмен болған жағдайда PPCV-ді кешіруге дайын. Адам Гранттың "сый беруші мәдениеттер" мен "алушы мәдениеттер" арасындағы айырмашылығы, қызметкерлер арасындағы өзара қарым-қатынас нормаларына негізделген, бұл екі шектік нүкте арасындағы "теңгерілген мәдениеттер" болып табылады.
Эволюциялық психологияда
Эволюциялық психологтар альтруизмді түсіндіру үшін өзара қарым-қатынас нормасын қолданып, «басқаларға көмектесу олардың болашақта бізге көмектесу мүмкіндігін арттырады» деген күтімімізді ерекше атап өтті. Адамның мейірімділікке жауап беру және аман қалу үшін ынтымақтасуға деген құштарлығы, қатал әлемде біздің жалғасуымызға мүмкіндік берді. Осылайша, өзара қарым-қатынас нормасының аман қалу үшін маңызы зор. Бұл норма біздің эволюциялық тарихымыздан туындағандықтан, оған ұстану «табиғи» мінез-құлықты құрайды, оны елемеу белгілі бір деңгейдегі қақтығысқа әкелуі мүмкін. Өзара қарым-қатынас нормасы эволюциялық психологияда эволюциялық биолог Роберт Триверс енгізген өзара альтруизм ретінде танылады. Әлеуметтік-биологияның дамуы бағытты психологтар тарапынан жақсы қабылданылмады, сондықтан өзара альтруизм психологияда «өзара қарым-қатынас нормасы» деген атаумен қайта қарастырылды. «Өзара альтруизм» деген атаумен жүргізілген зерттеулердің мөлшеріне қарағанда, «өзара қарым-қатынас нормасын» зерттеу ғылыми жағынан кем дамыған болуы мүмкін.
Даму психологиясында
Даму психологтары балаларда өзаралық қарым-қатынас нормасын және оның дамуын зерттеді. Психологтар балалардың екі жасында, басқалардың мінез-құлқын байқап, өздерінің құрбыларымен қарым-қатынас жасай бастағанда, өзаралық мінез-құлық таныта бастағанын анықтады. Психологтар балалардың өзаралық қарым-қатынас нормасын зерттеудің бір жолы – олардың ойыншықтарды бөлісу әрекеттерін бақылау және тәжірибе жасау. Кристина Р. Олсон мен Элизабет С. Спельке эксперимент жүргізді, онда олар отбасы мүшелері мен достарын бейнелейтін қуыршақтарды пайдаланды және балаға бірнеше жағдайды түсіндіргеннен кейін, балаға түрлі заттарды қуыршақтарға таратуға берді. Бұл жағдайлар жеке және қоғамдық өзаралық қарым-қатынасты көрсетеді және балаға заттарды қай қуыршақтармен бөлісуді таңдау мүмкіндігін береді. Мысалы, бір қуыршақ қалғандарымен бөліседі. Олсон мен Спельке балалардың туыстары мен достарына бейтаныс адамдарға қарағанда көбірек сыйлық беретінін, олармен бөліскендерге жақсылықпен жауап беретінін және басқалармен бөліскендерге, тіпті олар өзі алған нәрсені алмаса да, сыйлық беретінін анықтады. Психологтар Кен Дж. Ротенберг пен Луанна Манн да балалардың өзін-өзі ашудың өзаралық нормасының дамуын және оның құрбыларға деген тартымдылықтағы рөлін зерттеді. Нәтижелер көрсеткендей, өзаралық қарым-қатынас нормасы алтыншы сыныптан бастап ғана құрбы-құрдастарға деген тартымдылыққа қатысты; осы топтағы балалар осындай әсерді көрсетті, себебі олар бірдей деңгейде жақындық танытқандарға, одан ауытқығандарға қарағанда көбірек әуес көрсетті. Юнисстің әлеуметтік даму теориясына сәйкес, балалардың орта балалық шақтың алғашқы кезеңіндегі (5-8 жас) достығы өзаралық қарым-қатынасқа және "көзді көзге" принципке негізделген. Орта балалық шақтың соңғы кезеңінде (9-11 жас) және одан кейін балалардың достығы өзаралық ынтымақтастық пен өзаралық қарым-қатынасты бағалауға негізделген.
Зерттеулер
АҚШ-тағы 116 MBA студенттерінің зерттеуі өзін-өзі бағалау сұрақтарын орындады, оның ішінде қарым-қатынастық өзін-өзі бағдарлаудың өлшемі, содан кейін алты аптадан кейін сынып сессиясы кезінде жұмыс қатынастарына қатысты жаттығуды аяқтады. "Жаттығуда қатысушылар жұмыс орнында сыйақыны бөлу сценарийіндегі басты тұлға болғанын көзге елестетуді сұраған оқиғаны оқыды". Оларға жобаны әріптесімен бірге тырысып орындағандары және жобаға бірдей үлес қосқандары айтылды. Олардың жетекшісі оларға 1000 доллар сыйақы беруге келісті. Оларға ақшаны бөлудің келесі нұсқалары ұсынылды: (А) Сіздің әріптесіңіз ақшаны қалай бөлу керектігін ұсынады. (Б) Егер сіз ұсынысты қабылдасаңыз, онда сіз әріптесіңіз ұсынған соманы аласыз. Ал егер қабылдамасаңыз, ақша болашақ сыйақыларға қарастырылып, компанияға қайтарылады. Нәтижелер оң және теріс бағытта бұрылып шықты: егер екі адам жақын дос немесе әріптес болса, ұсынылған 20% (1000 доллардан) қабылдау көрсеткіші 62% болды, ал ұсынылған 80% үшін – 100%. Әріптестер алыс болған жағдайда, көрсеткіштер ақшаның 20% үшін 20% және ақшаның 80% үшін 77% құрады.
(A) Your colleague will make a proposal as to how the money should be divided. (B) If you accept the proposal, then you will get what the colleague proposed to you. However, if you reject it, then the money will return to the company for future reward considerations. The results were positively and negatively skewed: If the two persons were close friends or colleagues the acceptance rate was 62% if the offer was 20% of the 1000 dollars, and 100% if the offer was 80% of the money. If the colleagues were distant then the rates were 20% for 20% of the money and 77% for 80% of the money.