Кіріспе
Ағашқа бояу салуға қолданылатын бояу түрі – ағашты бояу үшін қолданылатын, құрауыш немесе еріткіште ерітілген және/немесе шашырандырылған бояғыш заттардан тұратын бояу. Көптеген бояуларда бояғыш заттар ретінде пигменттер және/немесе бояулар қолданылады. Кез келген бояу немесе лактың алғашқы жағылуы бояуға ұқсас түрде ағашқа сіңеді, бірақ бояудың байланыстырғыш заты негізінен бетінің астында, ал пигмент бетіне жақын немесе бетінде қалады.
Wood stain is a type of paint used to colour wood comprising colourants dissolved and/or suspended in a vehicle or solvent. Pigments and/or dyes are largely used as colourants in most stains. The initial application of any paint or varnish is absorbed into the substrate similarly to stains, but the binder from a stain resides mainly below the surface while the pigment remains near the top or at the surface.
Сипаттама
Ағашқа бояу – ағашқа түс беру үшін қолданылатын бояу түрі. Ол құрауыш немесе еріткіште еріген және/немесе шашырандырылған бояғыш заттардан тұрады. Құрауыш – қалаулы термин, себебі бояу құрамындағы заттар құрауышта толық ерімей, керісінше, шашырандырылуы мүмкін, сондықтан құрауыш нағыз еріткіш болмайды. Көбінесе ол су, спирт, мұнайдан алынған дистиллят немесе шелак, лак, жарқырату және полиуретан сияқты аяқтау құралы болуы мүмкін. Түсті немесе боялған жабындар әдетте ағаш тіндеріне терең сіңбейді және жабын тозығынан немесе алынғанда көбінесе жоғалып кетеді.
Құрамы
Бояулар бояу сияқты үш негізгі компоненттен тұрады (пигмент, еріткіш (немесе тасымалдаушы) және байланыстырғыш), бірақ көбінесе тасымалдаушыдан, содан кейін пигменттен және/немесе бояғыштан, ал соңында аз мөлшерде байланыстырғыштан құралады. Тоқыманы бояу немесе дақ салу сияқты, ағаш бояуы ағаш және басқа материалдар сияқты бетке түс беру үшін жасалған, бірақ беттің бір бөлігін көрінетін қалпында қалдырады. Одан кейін мөлдір лактар немесе беттік қабаттар жағылады. Қағида бойынша, бояулар берік беттік қабық немесе қабатты қамтамасыз етпейді. Дегенмен, байланыстырғыштар бояулар мен лактарда қолданылатын пленка түзеуші байланыстырғыштардың бір класына жататындықтан, пленканың белгілі бір мөлшерде жиналуы мүмкін.
Түстер
Пигменттер және/немесе бояулар көбінесе бояу ретінде қолданылады. Олардың айырмашылығы – ерігіштігі мен бөлшектердің өлшемі. Бояулар – бұл тасымалдағышқа ерітін молекулалар, ал пигменттер молекулалардан үлкен және тасымалдағышта уақытша тоқтап, әдетте уақыт өте келе шөгеді. Көбінесе бояудан тұратын дақтар «мөлдір» деп аталады, ал пигменттері көп дақтар «қатты» (жасырмалы) деп аталады; кейбір дақтар «жартылай қатты» немесе «жартылай мөлдір» деп те аталуы мүмкін, бұл бір-бірімен алмастырылатын терминдер, ал мөлдірлік немесе жасырмалылық дәрежесі екі шектің арасында болуы мүмкін. Әдетте, бояулар өте ұсақ дәнді ағаштарды (мысалы, вишня немесе шаған) жақсы бояйды, ал пигменттер мұндай ағаштарды соншалықты жақсы боямайды. Ұсақ дәнді ағаштардың тесіктері пигменттердің ілінуіне жеткіліксіз кішкентай болады. Сондықтан, пигменттерді ағашқа жабысуға көмектесетін «байлағыш» заттың аздаған мөлшері пигменттерді қамтитын дақтарға қосылады. Көбінесе зығыр майы сияқты кептіретін май байлағыш ретінде қолданылады. Көптеген коммерциялық дақтар бояулар мен пигменттердің екеуін де қамтиды, бірақ қажетті түс әсеріне байланысты әртүрлі түстерде және арақатынаста болады. Сонымен қатар, дақтың белгілі бір ағашқа түсіру дәрежесі, дақ ағашта қанша уақыт қалдырылғанына байланысты болуы мүмкін, ұзақ уақытқа қалдыру терең түс беруге мүмкіндік береді. Әдетте, «мөлдір» дақ ағаш текстурасын көрсетеді (мөлдір болғандықтан), ал «қатты» дақ ағаш текстурасын жасыруға бейім (жасырмалы болғандықтан, біз әдетте «бояу» деп атайтын нәрсеге ұқсас). Пигменттер, суспензиялық ортаға қарамастан, өте тығыз ағаштарға көп түс бермейді, бірақ үлкен тесіктері бар ағаштарды (мысалы, қарағайды) терең бояйды. Кофе мен сірке суының немесе судың қоспасы – синтетикалық ағаш бояуына табиғи балама.
Бояу мен лакпен салыстыру
Кез келген бояу немесе лактың алғашқы жағылуы субстратқа ұқсас сіңіріледі, бірақ лактарда байланыстырғыш заттың мөлшері аз болғандықтан, лақтың байланыстырғыш бөлігі негізінен бетінің астында, ал пигмент бетіне жақын немесе бетінде қалады. Темір оксидтері сияқты металл пигменттерін қолданатын лактар көбінесе жартылай мөлдір болады; себебі металл пигменттері өзінен мөлдір емес, сондай-ақ оларды құрайтын бөлшектер органикалық пигменттерге қарағанда әлдеқайда ірі болғандықтан, жақсы сіңбейді. Ішкі қолдануға арналған көптеген ағаш лактары (мысалы, едендер мен жиһаз) ағашты ұзақ мерзімге қорғау үшін қосымша лак немесе жабын қажет етеді, сондай-ақ матовый немесе жылтыр эффектілерді реттеу үшін де қолданылады. Лактар бояулардан осымен ерекшеленеді, себебі лактарда әдетте маңызды қосымша түс немесе пигмент болмайды және олар негізінен қорғаныш беттік қабықша құру үшін жасалған. Кейбір өнімдер бояу мен лақтың біріктірілген түрі ретінде сатылады.
Жоғары тұтқырлықпен боялған бояулар
Сайдингтік бояу – өте жоғары тұтқырлыққа ие ағаш бояуларының бір түрі (басқалары жұқа болуы мүмкін). Сайыс бояулары – жақсы жабыспайтын және қатты қабықша түзбейтін бояулар. Олар ағашқа терең сіңуі үшін жасалған, құрамында жұмсақ және иілгіш байланыстырғыштар бар, бұл оларды қатты, сынғыш бояулардан гөрі ұзақ қызмет етуге мүмкіндік береді. Сайыс бояуы күн сәулесінен, әсіресе ультракөк сәулесінен, судан, саңырауқұлақтан, оның ішінде шіріктен және жәндіктерден қорғайды. Сайыс бояулары ағашқа беретін сыртқы түрімен ерекшеленеді. Кейбір еріткіш немесе майға негізделген сайдингтік бояулардың құрамында парафин майының шағын мөлшері болады, оның үстінен бояу салу мүмкін емес, бірақ қайта бояуға болады. Гельдік бояулар – 20-ғасырдың соңындағы бояу өндірісіндегі жаңалық, себебі олар жоғары тұтқырлыққа ие сұйықтықтар және "ағып" кетпейді. Бұл қасиет қолдану кезінде, әсіресе ағаш тік тұрғанда, дәстүрлі сұйық бояулардың ағып кетуіне, тамшылауына немесе жиналуына жол бермейді. Гельдік бояулар көбінесе ағашқа терең сіңу қабілеті шектеулі, себебі олар тиксотропты (қозғалмайтын сұйықтық).
Абсорбция
Субстраттың түріне, дақтың түріне және ауа райының жағдайларына байланысты бояу жағу өте оңай немесе өте қиын болуы мүмкін. Жаңа, “жасыл” ағаш бояуды нашар сіңіреді, ал ескірген ағаш бояуды салыстырмалы түрде жақсы сіңіреді. Ағаштың кеуектілігі тіпті бір ағаш бөлігінде де айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Ағаш ұшы мен қисайтылған кесілген бөліктер бояуды көп сіңіреді, сондықтан олар пигментті көп қабылдайды және сол жерлерде айқын қараңғы болады. Қатты сақина жұмсақ сақинадан әртүрлі сіңіруі мүмкін. Емен ағашының ерекше миталық сәулелері аз сіңіріп, көбінесе ақшыл түсті болып қалады. Бояуды кетіруге арналған құралдарға көп ұшыраған немесе жуғыш заттармен немесе еріткіштермен жуылған ағаштарда ашық талшықтар көбейеді және қалыптыдан гөрі әлдеқайда көп бояу сіңіреді. Әртүрлі ағаш түрлерінің бояу сіңіру қабілеті әртүрлі болуы мүмкін. Әр түрлі ағаш түрлері әртүрлі бояу алады – жалпы түс және көлеңке бояу мен ағаш қасиеттерінің үйлесімділігінің нәтижесінде пайда болады. Мысалы, қарағайда орташа және қою түсті бояулар дақты болып көрінсе, ал қаражидекте олар тереңдеп, жарқырап, түсі біркелкі болады. Жылдам кептіретін бояуларды ыстық ауа райында немесе тікелей күн сәулесінде жағу қиын. Ұзақ кептіретін бояулармен ылғалды және суық жағдайларда жұмыс істеу қиын, себебі булану және бекіту кезеңі ұзартылады. Жаңа ағаш, мысалы, қарағай, зауытта майға ұқсас герметикпен жабылуы мүмкін, бұл дұрыс бояуға кедерес жасайды; бетін тазалау немесе тегістеу қажет болуы мүмкін. Титан диоксиді және мырыш оксиді сияқты металл оксидтерінен тұратын ақ бояулар жақсы сіңбейді және бетте қалады. Мұндай жағдайларда тозу оңайлықпен боялмаған ағашты көрсетеді. Олар сондай-ақ біршама мөлдір емес.
Дайындық
Ағашқа (әдетте, тегістеу арқылы) мұқият дайындалу қажет, осылайша бояудың тең сіңірілуіне және нәтижесінде біртегіс жабынға қол жеткізіледі. Жұмсақ немесе емен еденге жағылған ақ бояу 80 немесе 100 номерлі орбиталды/вибрациялық тегістегішпен қолмен соңғы "әзірлеу" тегістеуін қажет етуі мүмкін, ал кейбір қатты ағаштар 220 номерлі және одан жоғары тегістегішпен орбиталды немесе қолмен тегістелуі мүмкін, егер жиһазға қоңыр органикалық бояу жағылса. "Гарнет" - бұл ұзақ қызмет ете бермейтін, бірақ жалаңаш ағашты қолмен тегістеу үшін көбінесе таңдалатын тегістегіш қағаз; себебі оның кесуі өткір және жылдам, сондай-ақ алюминий оксиді немесе кремний карбиді сияқты бояудан түс бермейді. Басқа әдістерге "сүртіп тазалау" (ротенстоун және т.б. арқылы) кіреді. Кейбір жағдайларда ағашқа зиян келтірмеу үшін, ағашқа коммерциялық бояу жағар алдында оны тазалау немесе бар дақтарды жою қажет. Бұл жаңа және боялған ағашқа да қатысты.
Боялған ағаштарды тазалау
Боялған ағаштарды тазалауда ерекше назар қажет. Ең көп кездесетін дақтардың бірі – боялған ағашқа түскен су дақтары. Су дақтарын кетіру үшін ыстық үтікті қолданатын әдістер жазылған. Боялған ағаштан дақтарды кетіруге тырысқанда түпкі бояуын бұзбау үшін ерекше сақтық таныту керек. Бұл, әсіресе, антиквариат заттар үшін өте маңызды.