Шахматтағы пішке алмасу ережесі

Кіріспе

Шахмат ережесі

Шахматта, жоғарылау – бұл қалыңды соңғы қатарға жеткенде жаңа фигурамен алмастырылуы. Ойыншы қалыңды дереу патшайым, ладья, піл немесе жылқымен алмастырады. Жаңа фигура бұрын алынған фигура болуы міндетті емес. Соңғы қатарға жеткенде жоғарылау міндетті; қалың қалың болып қала алмайды. Патшайымға айналу – коронация, ал кез келген басқа фигураға айналу – төмендетілген жоғарылау деп аталады. Көбінесе жоғарылау патшайымға жасалады, себебі ол ең күшті фигура. Төмендетілген жоғарылау түрлі себептермен жасалуы мүмкін, мысалы, патқа түсіп қалудан сақтану үшін немесе жылқының ерекше қозғалыс схемасымен байланысты тактикалық себептерге байланысты. Жоғарылау немесе оның қаупі көбінесе ойынның нәтижесін шешеді.

Ережелер

Пішіндіргенде, ол тақтадан алынып тасталады, ал жаңа фигура пішіндірген алаңға қойылады. Фигураны оның алынғанына қарамастан пішіндіруге болады. Сондықтан, ойыншы екі немесе одан көп патшайымға, үш немесе одан көп ладьяға, слонға немесе жылқыға ие болуы мүмкін. Теориялық тұрғыдан алғанда, ойыншы тоғыз патшайымға, он жылқыға, он слонға немесе он ладьяға ие болуы мүмкін, бірақ мұндай жағдайлар өте сирек кездеседі.

Жарнамаланған шығармалардың бейнеленуі

Шахмат жиынтықтарының көпшілігі бастапқы позицияда қолданылатын 32 ғимаратпен ғана келеді. Кейбір шахмат жиынтықтары әр түстің қосымша ханымын қамтиды, бірақ бұл бір типтегі үш немесе одан көп ғимараттың болу мүмкіндігін қамтамасыз етпейді. Егер бірнеше жиынтық болса, қажет болған жағдайда басқа жиынтықтардан ғимараттар алынып қолданылады. ФИДЕ ережелеріне сәйкес, ойыншы сағаттарды тоқтатып, төрешіні жоғарылату үшін ғимарат беруге шақыруға құқылы. АҚШ Шахмат федерациясының ережелерінде және бейресми ойындарда, кері бұрылған ладья ханшайымды білдіре алады. Дегенмен, ФИДЕ төрешілерінің нұсқауларына сәйкес, мұндай қимыл ладьяға заңды жоғарылату ретінде қарастырылады (заңсыз қимыл емес, онда уақыт айыбы салынады).

Тарих

Алғаш рет 6 ғасырда құрылған шахматтың ата-бабасы – шатурангада пайда болды. Шатурангада тақтаның соңғы қатарына жеткен пешка жоғарылатылады. Тарихшылар пешканың қандай фигураға айналатыны туралы пікірде келіспейді. Кейбір дереккөздерде пешканы тек мантриге айналдыруға болады делінеді, ол ертедегі патшайымның түрі, ол тек бір қадамды диагональ бойынша жылжыта алады. Бұл идея бойынша, жаудың қатарынан өтіп келген жаяу әскері офицердің ең төменгі шеніне көтеріледі. Басқалары, егер фигура қолжетімді болса, пешка тұрған қатардағы бастапқы орналасқан фигураға айналады, егер пешка патшаның қатарында тұрса, онда мантриге айналады. Егер фигура қолжетімді болмаса, пешка өз орнында жоғарыламайды. Осы ереженің әртүрлі нұсқалары жазылған. Кейбір жағдайларда пешканың жоғарылауы ол аяқталған қатарға емес, басталатын қатарға байланысты. Сонымен қатар, кейбір деректерге сәйкес, соңғы қатардағы қозғалмайтын пешка тиісті фигура қолжетімді болған кезде бірден жоғарылатылады. Шатуранга 7 ғасыр шамасында Таяу Шығысқа шатрандж ретінде таныстырылды. Шатранжда пешканы тек ферзьге (шатурангадағы мантриге) айналдыруға болады. Шатуранга мен шатрандж батыс әлеміне және Шығыс Азияға, сондай-ақ әлемнің басқа да көптеген аймақтарына тараған сайын, жоғарылау ережесі өзгерді. (Толығырақ ақпарат алу үшін шахмат отбасы бөліміндегі аймақтық ойындарды қараңыз.) 15 ғасырда патшайым қазіргі күнгі мүмкіндіктеріне ие болғаннан кейін, фарзин немесе ферзьді алмастырғаннан кейін, кейбір ойыншылар патшаның жоғарылау арқылы бірнеше патшайымға ие болуына қарсы болды. Шахматтың бір ережесінде: «Жоғарылатылған пешка ферзьдің қимылымен ферзьге айналады» делінген. Италияда 18 және 19 ғасырдың басында пешканы тек қолға түскен фигураға айналдыруға болады; егер ойыншының пешка емес фигураларының ешқайсысы қолға түспесе, пешка бір фигура қолжетімді болғанша белсенді болмайды, содан кейін пешка сол фигураның рөлін қабылдайды. Филидор екі патшайым болу мүмкіндігін ұнатпады; оның кітабының барлық басылымдарында (1749-1790) жоғарылау тек бұрын қолға түскен фигураға ғана болуы мүмкін деп мәлімдеді. Лэмбе де осы ережені 1765 жылы жарық көрген кітабында айтқан. Ойыншы ешқашан екі патшайым, үш жылқы, үш ладья немесе үш слонға ие бола алмайды. Қолға түскен фигураға ғана жоғарылау ережесі тұрақсыз қолданылды. 1828 жылы Жакоб Саратттың кітабында шектеусіз жоғарылау қарастырылған. Саратттың заманында шектеусіз жоғарылау кең таралған, Дэвидсонның сөзіне сүйенсек, ол 19 ғасырдың ортасына қарай барлық жерде қолданылды. Алайда, Говард Стаунтон 1847 жылы жарық көрген «Шахматшының нұсқаулығында» Карл Яеништің Солтүстік Еуропа, Ресей, Скандинавия және Германияда әлі де шектеулі жоғарылау ережесі күшінде екенін айтқандығын жазды. Осы сөздер 1862 жылы үшінші және соңғы қайта басылымда да қолданылды.

Promotion first existed in chaturanga, an ancestor of chess created in the 6th century. In chaturanga, a pawn is promoted upon reaching the last rank of the board. Historians dispute what the pawn can be promoted to. Some sources state that a pawn can be promoted only to a mantri, an early form of the queen only able to move one square diagonally, with the idea being that a foot soldier that advanced all the way through the enemy lines was promoted to the lowest rank of officer. Others claim that the pawn, if the piece is available for promotion, is promoted to the piece initially positioned on the file on which the pawn stands, except if the pawn stands on the king's file, in which case it is promoted to a mantri. If the piece is unavailable, the pawn remains unpromoted on its square. Different versions of the latter rule have been recorded. In some instances, the pawn's promotion is based on the file on which it starts instead of the one on which it ends. Additionally, according to some sources, an immobile pawn on its last rank is promoted as soon as the appropriate piece becomes available. Chaturanga was introduced to the Middle East as shatranj around the 7th century. In shatranj, a pawn can be promoted only to a fers (equivalent to chaturanga's mantri). As chaturanga and shatranj spread to the western world and eastern Asia, as well as several other regions of the world, the promotion rule evolved. (See Regional games of the chess family section for more information.) After the queen gained its modern identity and abilities in the 15th century, replacing the farzin or ferz, some players objected to the fact that a king could have more than one queen via promotion. One old set of chess rules says, "A promoted pawn became a ferz, with the move of the queen." In Italy, in the 18th and early 19th centuries, a pawn could be promoted only to a captured piece; if none of the promoting player's non pawn pieces were captured, the pawn remained inactive until a piece became available, whereupon the pawn immediately assumed that piece's role. Philidor did not like the possibility of having two queens; in all editions of his book (1749 to 1790), he stated that a promotion could only be to a piece previously captured. Lambe also stated this rule in a 1765 book. A player could thus never have two queens, three knights, three rooks, or three bishops. The restricted promotion rule was applied inconsistently. Jacob Sarratt's 1828 book gave unrestricted promotion. By Sarratt's time, unrestricted promotion was popular, and according to Davidson, it was universal by the mid 19th century. However, Howard Staunton wrote in The Chess Player's Handbook, originally published in 1847, that Carl Jaenisch said that the restricted promotion rule was still in force in northern Europe, Russia, Scandinavia, and Germany. and this wording was used as late as 1862 for the third and final reprint.

1862 Британдық шахмат қауымдастығының ережесі

1862 жылғы «Британ шахмат қауымдастығының заңдар кодексі» XIII заңына сәйкес, соңғы қатарға жеткен пешканы жоғарылатудың орнына пешка ретінде қалдыруға болады. 1889 жылы жарық көрген «Заманауи шахмат оқытушысы» атты еңбегінде әлемнің бірінші шахмат чемпионы Вильгельм Штайниц бұл ережені қолдап, оның мақсатын 1862 жылғы Иоганн Лёвентальдың «Лондон шахмат конгресі кітабынан» алынған диаграммадағы позиция арқылы түсіндірді. Егер ақ 1. bxa8=Q?? немесе кез келген басқа жоғарылату ойнаса, қара 1...gxh3-пен жеңіп, содан кейін 2. h2 шахматын тоқтатуға болмайды. Оның орнына, ақ 1. bxa8=P! ойнап тең түседі, онда 1...gxh3 немесе 1...Kxh3 патқа алып келеді, ал басқа жүргізілістер 2. Bxg2 мүмкіндігін береді, нәтижесінде тең ойын аяқталады. Штайниц былай деп жазды: «Біз 1862 жылғы Лондон шахмат конгресінің шешімін мақұлдаймыз, бірақ кейбір сарапшылар «қуыршақ» пешка ережесін сынады». XIII заңның кең ауқымы кез келген түсті фигураға жоғарылауға мүмкіндік береді. Осыдан әзіл-қалжыңға толы шахмат мәселесі туындады. Ақ ойнап, бір жүргізісте шахмат қоюы керек. Қазіргі заманғы ережелер бойынша шешім табу мүмкін емес, бірақ XIII заң қолданылса, таң қалдыратын шешім 1. g8=black N#!, онда жаңадан жоғарылаған жылқы өзінің королінің қашу алаңын жабады. Ақ немесе қара патшаға жоғарылауға қатысты тағы да қызықты мәселелер жасалды, оларға XIII заң да рұқсат береді. Говард Стаунтон 1862 жылғы ереже ұсынылғанда оған қарсы күшті оппозиция көрсетті, бірақ турнир комитеті оны көп дауыспен қабылдады. Дегенмен, ол кең танылмады. Филип Сержант жазды: «1865 жылғы мамырдағы «Шахмат әлемі» журналындағы тілші Б.С.А. кодексі британдық әуесқойлар тарапынан кеңінен қабылданбағанын және Америка, Германия және Францияның жетекші сарапшылары тарапынан қатты айыпталыпты деп әсте болған жоқ. Әсіресе, 1862 жылы Стаунтон наразылық білдірген «өлген пешка» ережесі қабылданбады. Британ шахмат қауымдастығының кодексі 1883 жылғы Лондон халықаралық шахмат турнирінің «Түзетілген халықаралық шахмат кодексімен» алмастырылды, онда жоғарылату міндетті болып табылады».

Under Law XIII of the 1862 "Code of Laws of the British Chess Association", a pawn reaching its last rank had the option to remain as a pawn instead of being promoted. In his 1889 work The Modern Chess Instructor, Wilhelm Steinitz, the first World Chess Champion, endorsed this rule, explaining its purpose by referring to the position diagrammed, which he cited from Johann Löwenthal's Book of the London Chess Congress, of 1862. If White plays 1. bxa8=Q?? or any other promotion, Black wins with 1 gxh3, whereupon checkmate via 2 h2 is unstoppable. Instead, White draws by 1. bxa8=P!, when 1 gxh3 or 1 Kxh3 stalemates White, and other moves allow 2. Bxg2, with a drawn endgame. Steinitz wrote, "We approve of the decision of the London Chess Congress, of 1862, although the 'dummy' pawn rule was denounced by some authorities." The broad language of Law XIII appears to allow promotion to any piece of either color. This led to the whimsical joke chess problem illustrated. White is to play and checkmate in one move. No solution is possible under modern day rules, but with Law XIII in effect, the surprising solution is 1. g8=black N#!, when the newly promoted knight blocks its own king's flight square. Other amusing problems have been created involving promotion to a white or black king, which Law XIII also appears to allow. Howard Staunton vigorously opposed the 1862 rule when it was proposed, but the tournament committee passed it by a large majority of votes. It did not catch on, however. Philip Sergeant wrote:
A correspondent in the May [1865] Chess World did not exaggerate when he wrote that the B. C. A. Code had been very generally rejected by British amateurs, and emphatically condemned by the leading authorities of America, Germany, and France. In particular, the absurd "dead Pawn" rule, against which Staunton had made his protest in 1862, had failed to win acceptance. The British Chess Association code was superseded by the "Revised International Chess Code" of the London 1883 international chess tournament, under which promotion is mandatory.

Стратегия

Промоушн қабілеті көбінесе ойынның соңындағы шешуші фактор болып табылады, сондықтан ашылу және орта ойын стратегиясында маңызды қарастырылуға тиіс. Қатты ілгерілеген пешка промоушнға қаупі бар және осылайша құнды активке айналуы мүмкін. Промоушнның көп бөлігі ойынның соңында болады, бірақ промоушн ойынның кез келген сәтінде болуы мүмкін. Пешканың промоушнге ие болу мүмкіндігіне байланысты, қосымша пешкаға ие болу көбінесе шешуші артықшылықты білдіреді. Жалпы, пешка қаншалықты ілгерілеген болса, соншалықты құнды болады, өйткені ол промоушнға жақын. Сондықтан, пешканы жау территориясына орналастыру пайдалы, тіпті ол маңызды квадраттарды бақыламайтын болса да, ол пайдалы болуы мүмкін, өйткені ол қарсыласты оның промоушнға жетпеуін қамтамасыз етуге мәжбүрлейді. Өткен пешка – бұл жау пешкаларының промоушнға жетуіне кедергі келтіре алмайтын пешка. Өткен пешка ойынның соңында өте құнды, себебі оның промоушнға кедергі келтіруге жаудың азаған фигуралары ғана қалады. Промоушнға бәсеке – бұл әр тараптың қарсыласынан бұрын өткен пешканы промоушнға жеткізуге тырысатын жағдай. Әдетте, қарсыласы дереу промоушн жасай алмаса, бірінші промоушн жасаған ойыншы жеңіске жетеді.

Екіден артық патшайым

Кейде, бұрынғысынан гөрі сирек, епископқа көтерілу қажет, бұл басқаша жағдайдағы бейшара жағдайда теңдікті сақтау үшін тұйықталуға себеп болады. Мысал Герман Матисонның зерттеуінен алынған. Екі патшаның да қозғалысы тез жеңіліске алып келеді (мысалы, олар 6. Rgg7 арқылы тойтарыс беріледі), сондықтан пешканы көтеру керек. 6. b8=Q және 6. b8=R екеуі де c8-дегі ұстауға ұшырайды, ал 6. b8=N, 6. Rgxc8?? кейін тұйықталуға әкеледі, ал 6. Rcxc8 кейін тез жеңіліс болады. Бұл жағдайда тек 6. b8=B! мүмкіндігі қалады: себебі c7-дегі мұнара енді байланысқандықтан, қаралар оны теориялық теңдікпен жоғалтуы керек немесе 6. Rxc8 ойнауы керек, мұнда b8-де патшайым немесе мұнара емес, епископ тұрғандықтан, тұйықталу болады. 1972 жылы Арон Решко мен Олег Каминский арасындағы ойынның диаграммасында патшайымға немесе мұнараға көтерілу 6. Qf7+! 7. Qxf7 тұйықталуға мүмкіндік берер еді. Ақ атқа көтеріле алады, бірақ бұл 6. Qa7! кейін жеңу үшін жеткіліксіз. Ақ жеңеді:

6. a8=B! Qb3 7. Qd7
Егер 7. Bc6 Qa2 8. Bd7 Qg8 9. Qxg8+ Kxg8 10. Kg6 да жеңіске жетеді. 7. Qg8 8. Bd5 Qf8 9. Bf7 Kh8 10. Qe8 Qxe8 11. Bxe8 Kh7 12. Bf7 Kh8
Қара екі жүріс бойы Zugzwang-та. 13. Kg6 h5 14. Kxh5 жеңіске жетті. Диаграммадағы жағдайда қара 25. e1=B+ ойнады. Бұл төмендетілген көтерілудің маңызы жоқ, себебі 26. Qxe1 қара патшайымға немесе епископқа көтерілсе де міндетті түрде орындалады. 1932 жылы Милан Видмар мен Геза Марочи арасындағы ұзақ ойын қарама-қарсы түсті епископтардың эндшпейіне жетті және көптеген жүрістер бойы теориялық теңдік болды. Ақ екі рет қатарынан епископқа көтерілді, екі қоласты да қара патшасы бірден басып алды:
124. h8=B+ Kxh8 125. d8=B Kxg8
Ойын 129-шы жүрісте тең аяқталды.

Батыс шахмат түрлері

Батыс шахматының көптеген түрлерінде фигураны жоғарылату мүмкіндігі бар. Бұл түрлердегі жоғарылату ережесі әдетте стандартты шахматқа ұқсас, бірақ кейде түрдің ережелер жинағымен үйлестіру үшін өзгертіледі. Жалпы, келесілер қолданылады:
Пешка тақтаның соңғы қатарына жеткенде, тақтаның өлшеміне қарамастан жоғарылатылады. Пешка осы түрде кездесетін кез келген арнайы емес фигураға айналдырылуы мүмкін. Мэнн, патшаның патшалық емес түрі, осындай фигуралардың бірі болуы мүмкін. Бірінші ережеге сәйкес, ұзын тақтада пешка жоғарылату үшін көбірек жылжуы керек. Кейбір түрлер бұған пешканың алғашқы қозғалысында екі шаршыдан артық жылжуға рұқсат беру арқылы ішінара өтеу жасайды; мысалы, 16×16 шахматта, өте үлкен тақтада пешка алғашқы қозғалысында алты шаршыға дейін жылжуы мүмкін. Екінші ереже кейбір ойындарда ерекше салдарға әкеледі. Мысалы, Knightmate-де, патша емес, жылқы патшалық болып табылады, сондықтан ойыншы пешканы патшаға, бірақ жылқыға емес, жоғарылатуы мүмкін. Жеңіліс шахматында патша патшалық емес, сондықтан пешка патшаға жоғарылатылуы мүмкін.

Шахмат отбасының аймақтық ойындары

Шахмат отбасының көптеген аймақтық ойындары (жанггиден басқа) кейіпкерді патшайымға айырту мүмкіндігін қамтиды, бірақ бұл ереже әртүрлі болады.

Мақрұқ

Макрукта қалыңдар үшінші қатарда бастайды. Қалың алтыншы қатарға жеткен кезде, ол Метке (Макруктың ханымы) айналады, ол бір тікбұрышты қозғала алады. Макруктағы қалыңның пішіні жалпақ, оны жаңа фигураны көрсету үшін кері бұруға болады.

Отырған жері

Ситтуинде жоғарылату аймағы екі диагональді сызықпен белгіленеді, әр сызық тақтаның екі қарама-қарсы бұрышын қосады. Қарсыластың жартысындағы жоғарылату алаңына жеткен қалыңды патшайымға көтеруге болады. Көтеру тек қана ойыншының патшайымы алынған жағдайда ғана мүмкін, сондықтан ойыншы бір уақытта бірнеше патшайымға ие бола алмайды. Қалың жоғарылату алаңына жеткен кезде бірден көтерілмейді; ол тек келесі жүрісте ғана көтеріле алады. Бұл көтеру қалай жүзеге асатыны нақты белгісіз: кейбір дереккөздер қалыңның жай ғана жаңа фигурамен ауыстырылатынын айтады. Стандартты шогиде ойыншының жоғарылату аймағы тақтаның ең алыс үш қатарынан тұрады. Фигура өзінің жоғарылату аймағына кіргенде, одан шыққанда немесе оның ішінде қозғалғанда жоғарылатылады. Дегенмен, фигураны тек оның көтерілмеген күйінде ғана тастауға болады, ол қайда тасталғанына және оның ұсталған кезде жоғарылатылғанына қарамастан, кейіннен келесі жүрістерде көтеруге болады.