Қоғамды және Бақытты Арабия: Йеменнің ежелгі тарихы

Кіріспе

Арабия Феликс (сөзбе-сөз: Жемісті / Бақытты Арабия; грек тілінде: Εὐδαίμων Ἀραβία, Eudaemon Arabia) – бұрын географтар Оңтүстік Арабияны, яғни қазіргі Йеменді сипаттау үшін қолданған латынша атауы.

Этимология

Арабия Феликс деген латынша термин – Киреналық Эратосфеннің бұрынғы грек тілінен жасалған римдік аудармасы. "Феликс" сөзі "өнімді, құнарлы" және "бақытты, сәтті, құдайының бергені" деген мағыналарды білдіреді, себебі бұл аймақ Арабия түбегіндегі ең жақсы суармалы жерлердің бірі еді. Арабия Феликс, Яменді меңзейді, және римдіктер түбекшені үш аймаққа бөлген: Арабия Десерта, Арабия Феликс және Арабия Петрея. Француз тіліндегі L'Arabie Heureuse ("Бақытты Арабия") термині латын тілінен дұрыс емес аудармадан туындаған. Мұндай карталардың ең ерте мысалдарының бірі 1654 жылы француз картографы Николя Сансон жасаған.

Тарих

Ежелгі уақытта жауын-шашын көп болған жарты аралының оңтүстік-батыс бөлігі, қалған бөлігіне қарағанда әлдеқайда жасыл болды және өнімді егістіктерге ие болды. Биік таулар мен беткейлер көптеген өсімдіктерді өсіруге жарайды, ал уади деп аталатын өзен арналары басқа да топырақтарды құнарлы етуге көмектеседі. Арабия Феликсінің ежелгі әлемдегі байлығы мен маңыздылығының себебі – қыша мен дәмдеуіштер саудасындағы дерлік монополиясы болды, оның өнімдері және Үндістан мен Африка мүйісінен әкелінген тауарлар осы сауданың бір бөлігін құрады. Страбонның айтуынша, Арабия Феликсі бес патшалықтан тұрған: жауынгерлер, шаруалар, қолөнершілер, мирра өндіретін ел, және ладан өндіретін ел. Бірақ осы елдерде кассия, корица және нард та өндірілген. Б.з.б. 1-ғасырда Арабия Феликсіндегі Эудаэмон қаласы (көбінесе Аден портымен теңестіріледі, және "жақсы рух" деген мағынаны білдіреді, бұл – періштелік жандарға сілтеме), Қызыл теңіз саудасындағы транзиттік порт болды. Ол "Эритрея теңізінің перипласы" (шамамен б.з. 1-ғасыры) еңбегінде қиын жағдайға түскендей сипатталған. Осы сәулетті порт туралы перипласта былай делінген: Евдемон Арабиясы бір кезде толыққанды қала болған, Үндістан кемелері Мысырға бармайтын, ал Мысыр кемелері одан да алысқа баруға батылмаған, тек осы жерге ғана тоқтаған. Б.з.б. 26 жылы, Августтың бұйрығымен Элий Галл Арабияға әскери экспедиция ұйымдастырды, бірақ бастапқы табыстарға қарамастан, денсаулыққа зиянды климат пен эпидемия салдарынан аймақты жаулап алудан бас тартуға мәжбүр болды. Біздің заманымыздың 1-ғасырындағы саудадағы жаңа өзгерістер саудагерлерді Евдемонның делдалдарынан аулақтап, Араб теңізінен Үндістан жағалауына тікелей және қауіпті жолмен өтуге итерді. "Арабия Феликс" – 1962 жылы даниялық жазушы Торкильд Хансеннің жазған кітабының атауы, ол Карстен Нибур басқарған аймаққа жасалған сәтсіз ғылыми экспедицияны (1761-1767 жылдар) егжей-тегжейлі сипаттайды. Алайда, оқиғаның кейбір аспектілерінің рас екендігі күмәнданып отыр.

The southwestern corner of the peninsula experienced more rainfall in ancient times and was thus much greener than the rest of the peninsula, enjoying more productive fields. The high peaks and slopes are capable of supporting significant vegetation and river beds called wadis help make other soil fertile. Part of what led to Arabia Felix's wealth and importance to the ancient world was its near monopoly of the trade in cinnamon and spices, both its native products and imports from India and the Horn of Africa. Strabo says that Arabia Felix was composed of five kingdoms, one each of warriors, farmers, "those who engage in the mechanical arts; another, the myrrh bearing country, and another the frankincense bearing country, although the same countries produce cassia, cinnamon, and nard." In the 1st century BC, the Arabian city of Eudaemon (usually identified with the port of Aden, and meaning "good spirit" in the sense of angelic beings), in Arabia Felix, was a transshipping port in the Red Sea trade. It was described in the Periplus of the Erythraean Sea (probably 1st century AD) as if it had fallen on hard times. Of the auspiciously named port we read in the periplus that
Eudaemon Arabia was once a full fledged city, when vessels from India did not go to Egypt and those of Egypt did not dare sail to places further on, but came only this far. In 26 BC, Aelius Gallus under Augustus' order led a military expedition to Arabia, but after some beginning successes he was obliged by the unhealthy climate and epidemic to desist in the conquest of the area. New developments in trade during the 1st century AD led to traders avoiding the middlemen of Eudaemon and making the dangerous direct crossing of the Arabian Sea to the coast of India. Arabia Felix is the title of the 1962 book by Danish novelist Thorkild Hansen, detailing a disastrous scientific expedition to the area led by Carsten Niebuhr lasting from 1761 to 1767. The veracity of certain aspects of the account have, however, been called into question.