Кіріспе
1978 жылы Ұлыбританияда шешек қоздырылысының нәтижесінде британдық медициналық фотограф Джанет Паркер қайтыс болды, ол шешекке шалдығып қайтыс болған соңғы адам болып тіркелді. Оның ауруы мен өлімі, тағы екі адамның өлімімен байланысты, "Шутер тергеуіне" алып келді – үкімет тағайындаған сарапшылар жүргізген ресми тергеу, ол Ұлыбританиядағы қауіпті патогендерді зерттеу тәсілінде түбегейлі өзгерістер жасады және тергеу комиссиясы төрағасының атымен аталды. "Шутер тергеуі" Паркердің Бримгем университетінің медицина мектебіндегі жұмыс орнының төмен қабатындағы зертханада өсірілген шешек вирусының штаммына кездейсоқ ұшырағанын анықтады. Шутер екі қабаттың арасындағы нашар күтілген инженерлік шахта арқылы ауа арқылы жұққан болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Алайда, бұл тұжырым кейіннен күмәндандырылды, соның ішінде Бірмингем университеті Паркердің өліміне байланысты денсаулық және қауіпсіздік заңнамасын бұзды деген айыптаудан ақталды. Көптеген халықаралық сарапшылар Паркердің осылай ауа арқылы жұқтыруының ықтимал еместігін көрсету үшін сот процесінде дәлелдер ұсынды. Паркердің инфекциясының көзі Медициналық мектеп зертханасында өсірілген шешек вирусы екендігі туралы жалпы келісім болғанымен, Паркердің қандай жолмен ауруға шалдыққаны әлі де белгісіз.
The 1978 smallpox outbreak in the United Kingdom resulted in the death of Janet Parker, a British medical photographer, who became the last recorded person to die from smallpox. Her illness and death, which was connected to the deaths of two other people, led to the Shooter Inquiry, an official investigation by government appointed experts triggering radical changes in how dangerous pathogens were studied in the UK and named after the panel's leader. The Shooter Inquiry found that Parker was accidentally exposed to a strain of smallpox virus that had been grown in a research laboratory on the floor below her workplace at the University of Birmingham Medical School. Shooter concluded that the mode of transmission was most likely airborne through a poorly maintained service duct between the two floors. However, this assertion has been subsequently challenged, including when the University of Birmingham was acquitted following a prosecution for breach of Health and Safety legislation connected with Parker's death. Several internationally recognised experts produced evidence during the prosecution to show that it was unlikely that Parker was infected by airborne transmission in this way. Although there is general agreement that the source of Parker's infection was the smallpox virus grown at the Medical School laboratory, how Parker contracted the disease remains unknown.
Бірмингем медициналық мектебіндегі шамалы ауруды зерттеу
Шешек – адамға ғана тән жұқпалы ауру, оны Variola major және Variola minor деп аталатын екі вирустың бірі тудырады, соның ішінде Variola minor көбінесе жеңіл түрінде өтеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) шешек ауруын жою бағдарламасын құрды және 1978 жылға қарай аурудың бүкіл әлем бойынша жойылғанын жариялауға жақын болды. 1978 жылғы жарылыс кезінде Бирмингем университетінің медицина мектебіндегі зертхана шешек вирусының "ақтауық вирустары" деп аталатын түрлерін зерттеумен айналысып жатты, олар ДДҰ-ның жою бағдарламасының табысына қауіп төндіретін деп есептелді. Зертхана микробиология бөлімінің құрамына кірді, оның басшысы сэр Сэмюэл Филлипс Бедсонның ұлы, вирусолог Генри Бедсон болды. 1966 жылы аймақта шешек ауруының ошағы тіркелген, сол кезде медицина мектебінде жұмыс істейтін медициналық фотограф Тони МакЛеннан осы ауруға шалдыққан. Оның ауруының жеңіл түрі болды және ол сегіз апта бойы анықталмады. Бұл ошақтың пайда болу себебін анықтау үшін ресми тергеу жүргізілмеген, бірақ сол кездегі зертхана басшысы Питер Уайлді бұл жайтқа алаңдаушылық білдіргеніне қарамастан.
Жанет Паркер
Паркер 1938 жылғы наурыз айында дүниеге келді және Фредерик пен Хилда Уиткомбтың (құрметті есімі Линскотт) жалғыз қызы еді.
Паркердің ауруы мен өлімі
1978 жылдың 11 тамызында Паркер (1966 жылы шешекке қарсы вакцина салдырған, бірақ содан кейін емес) 20 тамыз күні сағат 15:00-де Шығыс Бирмингем ауруханасына түсті. Консультант Аласдейр Геддес оған шешектің ең ауыр түрі – Variola major диагнозын қойды. Осы кезде бөртпелер бүкіл денесіне, соның ішінде алақандары мен табандарына тарап, бетінде бірігіп кеткен. Паркер 1978 жылдың 11 қыркүйегінде Кэтрин-де-Барнс қаласында шешек қырынынан қайтыс болды. Ол шешек қырынынан қайтыс болған соңғы адам еді. Мен оның денесін моргтағы тоңазытқыштан алуды күткенім, бірақ ол аурухана ғимаратынан шалқап жатқан гараждың еденінде, мәйіт қабында сақталған. Ол ағаш ұнтағы мен арақ шаңына толтырылған мөлдір қапқа оралған еді. Ішінде бір қандай сұйықтық та болды, мен қаптың жарылып кетпесінен қорқып едім. Денесі жаралар мен іздерге толы еді – қорқынышты көрініс болды. Мен жалғыз едім және денені көтеруге көмек керек болды, бірақ мен оны фургонға салуға басқарып алдым. Аурухана қызметкерлері маған көмектесуден сақтанды. Қорым күні келгенде, көліктерді белгісіз полиция машиналары сүйемелдеді, егер апат болса десе. Паркердің денесін өртеу қажет болды, себебі оны жерлесе, вирус топырақта көбейіп кетуі мүмкін еді. Сол күні барлық басқа қорым рәсімдері тоқтатылды, ал Робин Гуд крематорийі кейін мұқият тазаланды. Паркердің денесінде жұқпалы вирустың сақталуына қатысты алаңдаушылықтар негізді болды, сондықтан тергеу кезінде Паркердің кремация куәлігіне қол қойған сот медициналық сарапшысы қауіпсіздік үшін мәйіт тілімін жасауға рұқсат бермеді. Паркердің анасынан басқа ешқандай жағдай тіркелмеді. Аймақтық вирустар зертханасының екі биомедициналық ғалымын қоса, басқа жақын байланыстағы адамдар 1978 жылдың 10 қазанында Кэтрин-де-Барнста карантиннен босатылды.
Қарым-қатынас өлімдері
1978 жылғы 5 қыркүйекте Паркердің 71 жастағы әкесі Фредерик Уиткомб, Кингс-Хит қаласындағы Мертл-авенюде, Катерина де Барнс ауруханасында карантинде болғанда қайтыс болды. Оның денесіне тікелей қарау жүргізілмеді, себебі шешек инфекциясының қаупі болды. Мен достарым мен әріптестерімнің маған және менің жұмысыма көрсеткен сенімін жоғалтқаныма өте өкінемін. Корольдік дәрігерлер колледжі жариялаған Бедсонның "Munk's Roll" өмірбаянында вирусолог Питер Уайлди және сэр Гордон Вольстенхолм былай деп жазды: Журналистер оған және оның қызметкерлеріне техникалық бұзушылықтар үшін кінә тағуға тырысып, үздіксіз күш салды, ал кәсіби одақ өкілдері генетикалық манипуляцияларға байланысты туындаған мәселелермен шатастыра отырып, халық арасында алалау тудырды. Оқиғаның таңдалған "кінәлісі" ретінде мазаланып, Генри Бедсонның әдеттегі тұрақты мінезі бұзылып, ол өз өмірін өзіне қол жұмсады. Ол өзінің адал ниеті мен жоғары жауапкершілік сезімінің құрбаны болды деуге болады.
Қарулы топтың тергеуі
Тергеушілердің есебінде Бедсон зерттеулеріндегі қауіпсіздікке әсер ететін өзгерістер туралы билік органдарына хабарламағаны айтылды. Шуттердің тергеуі қауіпті патогендер жөніндегі консультативтік топтың зертхананы екі рет тексергенін, әр рет сайын зертхананың жағдайы заңмен белгіленген талаптардан мүлдем кем болғанына қарамастан, онда шешек зерттеуін жалғастыруды ұсынғанын көрсетті. Зертхананың бірнеше қызметкері ешқандай арнайы оқытудан өтпеген. ДДҰ инспекторлары Бедсонға зертхананың физикалық жағдайы ДДҰ стандарттарына сай емес екенін айтты, бірақ зертхана процедураларына тек бірнеше түзетулер енгізуді ұсынды. Бедсон ДДҰ-ны зертхананың жұмыс көлемі туралы жаңылыстырып, 1973 жылдан бері оның азайғанын айтты, бірақ шындығында зертхана жабылу алдында Бедсон жұмысын аяқтауға тырысқанда көлемі едәуір артқан. Сондай-ақ, Паркер вакциналанған, бірақ ол шешекке қарсы қорғаныс үшін жеткілікті жақын уақытта емес екені анықталды. Николас Хоукс 1979 жылы былай деп жазды: Аллан Уотт Дауни мен Кит Р. Дамбелл Паркер жұқтырған деп есептелген телефон бөлмесіне зертханадан ауа арқылы жұғудың өте ықпалсыз екенін көрсетті.) Сұйықтықтың сорылу жылдамдығымен бір бөлшектің телефон бөлмесіне жетуіне 20 000 жыл қажет болар еді. Бірақ вирустың таралуына қатысты тергеудің қорытындылары кеңінен қабылданбады. Профессор Марк Паллен бұл оқиға туралы кітап жазды. "Іс басталғанға дейін-ақ, екі бетке қарама-қарсы тұрған, он сантиметрден жақын арада болмаса, шешек ауа арқылы жұқтыра алмайтынын толыққанды дәлелдей алатынымызды білдім. Өкінішке орай, егер шешек лабораториядан шығып, Жанет Паркерге жұқпағанын толыққанды дәлелдесек, Жанет Паркердің қандайда бір жолмен шешекке жұққан болуы мүмкін деген қорытындыға келуге болады. Бұл қалай болғанын білмеймін, біз ешқашан білмейміз, бірақ менің ойымша, бұл фактілерден туындайтын жалғыз логикалық қорытынды, ал басқаша пікірлерге орын жоқ. Осы оқиғадан кейін, шешектің барлық белгілі штамдары жойылды немесе BSL 4 деңгейіне ие екі ДДҰ анықтамалық зертханасының біріне: АҚШ-тағы Ауруларды бақылау және алдын алу орталығына (CDC) және Ресейдегі Колцово қаласындағы Вирусология және биотехнология мемлекеттік ғылыми-зерттеу орталығы ВЕКТОР-ға ауыстырылды. Жұқпалы аурудың басталу кезінде ДДҰ шешектің жаһандық тұрғыда жойылғанын растауға дайын еді. 1980 жылы ол осылай болды.