Кіріспе

Көрнекі балалық шақтағы психикалық бұзылу, шамамен педиатриялық психикалық бұзылу

Ата-аналық шеттету синдромы (PAS) – 1985 жылы бала психиатры Ричард Гарднердің, бір ата-анадан екінші ата-ананың манипуляциясы арқылы шеттетілген балаларда байқалатын белгілер мен симптомдарды сипаттау үшін енгізген термині. Ұсынылған симптомдарға – негізсіз, бірақ күшті қорқыныш, сондай-ақ ата-анаға деген құрметсіздік немесе жаулық сезімі кіреді. Гарднер, балалардың қорғау құқығына қатысты сот дауларына қатысқан кейбір отбасыларда байқаған мінез-құлықтар жиынтығын баланың ата-анасының, әдетте екінші ата-ананың психологиялық манипуляциясын немесе артық ықпалын диагностикалау үшін пайдалануға болады деп сенді. Бұл манипуляция отбасы ажырасқаннан немесе бөлінгеннен кейін бала мен басқа отбасы мүшелерінің арақатынасын тоқтатуға бағытталған болуы мүмкін. «Синдром» терминін медициналық және құқықтық қауымдастықтар қабылдаған жоқ, ал Гарднердің зерттеулері ғылыми дұрыстығы мен сенімділігі жетіспегендігі үшін құқықтанушылар мен психикалық денсаулық сарапшылары тарапынан кеңінен сынға алынды. Гарднер бастапқыда PAS жағдайларының 90% -ында ананы шеттетуші ретінде сипаттаса, кейіннен екі ата-ананың да шеттетуге қабілетті екенін мәлімдеді. Сондай-ақ, ол өзінің тәжірибесінде, ПАС жағдайларының көп бөлігінде сексуалдық зорлық-зомбылық туралы айыптаулар кездеспегенін айтты.

Сипаттамалары

Гарднер ПАС-ты баланың ата-анасын сынау және оны бағаламауы деп сипаттады. Гарднердің айтуынша, ПАС бала күтімі даулары кезінде бір ата-ана баласын екінші ата-анадан қасақана немесе бейсана түрде алшақтатуға тырысқанда пайда болады. Гарднердің сөзіне қарағанда, ПАС-қа баланың сегіз белгісінен тұратын жиынтық тән. Оларға нысана аталған ата-ананы қаралау және жек көру науқаны; осы қаралау мен жек көруге әлсіз, абсурдты немесе маңызсыз рационалдаулар; нысана аталған ата-анаға қатысты әдеттегі екіұштылықтың болмауы; ата-ананы қабылдамау туралы шешімді өздері ғана қабылдады деген қатаң мәлімдемелер («тәуелсіз ойлаушы құбылысы»); жанжал кезінде жақсы көретін ата-ананы сөзсіз қолдау; нысана аталған ата-анаға жасалған қатыстың салдарынан өкініш сезінбеу; алшақтататын ата-анадан алынған сценарийлер мен сөздерді пайдалану; және нысана аталған ата-ананы ғана емес, сонымен қатар оның туыстарын және достарын да қаралау. Гарднер және басқалар ПАС-ты жеңіл, орташа және ауыр деңгейлерге бөлді. Синдромға кіретін сегіз симптомның саны мен ауырлығы деңгейлер бойынша артатыны болжалды. Баланың симптомдарының ауырлығына қарай басқаруға арналған ұсыныстар да өзгерді. ПАС диагнозы баланың симптомдарына негізделгенімен, Гарднер баланың күтіміндегі кез келген өзгеріс ең алдымен алшақтататын ата-ананың симптомдарының деңгейіне негізделуі керек деді. Жеңіл жағдайларда нысана аталған ата-анаға қарсы ата-аналық бағдарламалау болғаны, бірақ кездесулерге елеулі кедергі келтірілмегені айтылды, және Гарднер соттан кездесуді міндеттеуді ұсынбады. Орташа жағдайларда ата-аналық бағдарламалау көбірек болғаны, нәтижесінде нысана аталған ата-анамен кездесуге қарсылық күшті болды. Гарднер миды жуу тоқтатылатын болса, бағдарламалаушы ата-ананың негізгі күтімін сақтауды ұсынды, бірақ олай болмаса, күтім нысана аталған ата-анаға берілуі керек деді. Сонымен қатар, балаға алшақтауды тоқтату және нысана аталған ата-анамен бұзылған қарым-қатынасты жақсарту үшін терапия ұсынылды. Ауыр жағдайларда, балалар сегіз симптомның көпшілігін немесе барлығын көрсеткен және нысана аталған ата-анамен кездесуден бас тартқан, тіпті басқа ата-анаға баруға мәжбүр болса, қашып кету немесе өзін-өзі зақымдау қаупін сезінген жағдайларда, Гарднер баланы алшақтататын ата-ананың үйінен шығарып, нысана аталған ата-ананың үйіне көшуден бұрын ауыспалы үйге орналастыруды ұсынды. Баланың күтімін өзгертуге қоса, Гарднер балаға терапия жасауды ұсынды. Уақыт өте Гарднер өз көзқарасын өзгертіп, ең агрессивті басқару стратегияларын қолдауын азайтты. Бірақ 1998 жылға қарай ПАС туралы хабардарлықтың артуы оның заңдық маневр ретінде дұрыс қолданылмауына әкелді. ПАС жоғары шиеленісті ажырасу және бала күтімі істерінде, әсіресе отбасылық зорлық-зомбылық немесе жыныстық зұлымдық айыптауларына қарсы қорғаныс ретінде жиі пайдаланылды. Кез келген кәсіби қауымдастық ПАС-ты тиісті медициналық синдром немесе психикалық бұзылыс ретінде мойындаған жоқ. ПАС Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының Аурулар мен оларға байланысты денсаулық проблемаларының халықаралық жіктемесіне енгізілмеген. Оны Америка медицина қауымдастығы немесе Америка психиатрия қауымдастығы мойындамайды. Американдық психологиялық қауымдастық ПАС-қа қатысты пікір білдіруден бас тартты, бірақ оны растайтын деректердің жетіспеушілігі және терминнің қалай қолданылатыны туралы алаңдаушылық білдірді. АПА-ның 1996 жылғы Президенттік зорлық-зомбылық және отбасы жөніндегі жұмыс тобы күтімді бағалаушылардың ПАС-ты зорлық-зомбылық тарихы бар әкелерге күтім беру құралы ретінде қолданатынына алаңдаушылық білдірді, бұл басқа пікір білдірушілермен бөлісілген алаңдаушылық. АҚШ-тың Кәмелетке толмағандар және отбасылық сот судьяларының ұлттық кеңесі ПАС-ты қабылдамады, оны бала күтімі мәселелерін қарастыру үшін қолданбауды ұсынды. ПАС-тың қабылдануы Англия және Уэльс апелляциялық соты мен Ұлыбританиядағы сарапшылар тобы тарапынан жоққа шығарылды. 2001 жылы Гарднер DSM IV шығарылған кезде ПАС-ты енгізу үшін жеткілікті зерттеулер болмағанын, бірақ содан бері ПАС-қа жеткілікті ғылыми мақалалар мен назар аударылғанын, оны елеулі қарауға лайық екенін айтты. 2007 жылы жарияланған американдық күтімді бағалаушылардың сауалнамасы, жауап бергендердің жартысы оның енгізілуіне келіспейтінін, ал үштен бірі оны енгізу керек деп ойлағанын көрсетті. Осыған байланысты ата-аналық алшақтау бұзылысы деген ұғым ұсынылды, бұл DSM 5-ке ПАС-ты енгізу зерттеуді және тиісті емдеуді ынталандырады, сондай-ақ жарамды және сенімді конструкцияны теріс пайдалануды азайтады. Алайда, қазір DSM V-те ата-аналық мінез-құлқының балаларға тигізетін әсерін көрсететін диагноздар бар, атап айтқанда, ата-ана-бала қарым-қатынасының мәселесі және ата-аналық қарым-қатынас стресінен зардап шеккен бала. Басты айырмашылық – DSM-де тізілген диагноздар диагноз қойылған адамның психикалық денсаулығына қатысты, ал екі адам арасындағы қарым-қатынастың бұзылуын сипаттауға тырыспайды, ата-ана мен бала немесе ата-ана мен ата-ана болсын.

Ғылыми мәртебесі

Гарднердің ПАС тұжырымдамасы ғылыми негізге ие емес деп сынға алынады және оның қолдаушылары ғылыми дәлелдеу талабын орындамаған гипотеза ретінде қарастырылады. ПАС туралы алғашқы жарияланымдар жеке жарияланды және рецензияланбады, сонымен қатар ПАС бойынша жасалған шектеулі зерттеулер оның жарамдылығы мен сенімділігін растамайды. 2004 жылғы бір шағын зерттеуде мамандар жазбаша хабарламалар негізінде консенсусқа келе алатыны айтылды. Бұл көзқарас бойынша, ПАС баланың ажырасуға байланысты даму реакциясын психозбен шатастырады, балаға қатысты жыныстық зорлық-зомбылық туралы жалған айыптаулардың санын күрт арттырады, көптеген айыптаулардың негізді екенін және баланың зорлық көретін ата-анасынан қорғауға бағытталған ізгі ниетті әрекеттерді көрсететін ғылыми әдебиетті назарға алмайды, ата-ананың баладан айырылуының зиянды әсерін асыра көрсетеді және ПАС үшін негізсіз және қауіпті емдеуді ұсынады. ПАС сияқты, ата-анадан айырылу да диагноздалатын психикалық ауру ретінде мойындалмайды.

Клиникалық жағдайы

ПАС шеттетілген балалармен клиникалық жұмысты одан да қиын ететіні үшін сынға ұшырады. Гарднердің талдауы баланың мінез-құлқының жауапкершілігін бір ата-анаға толық жүктегені үшін сыналды, себебі баланың мінез-құлқы көбінесе, бірақ әрқашан емес, екі ата-ананың да және баланың өзінің қатысуымен туындайтын жағдайдың нәтижесі болады. ПАС-ты әйелдер ұйымдары мен басқалар сексистік деп сынады, оның әкелер тарапынан зорлық-зомбылыққа қатысты негізді қорқыныштарды жоққа шығару үшін пайдаланылуына қарсылық білдірді, сондай-ақ ПАС-ты балаларға қауіп тудыратын құрал деп танымайды. Ата-ананың ықтимал шеттетілуі туралы шешімдерді психикалық денсаулық маманының диагнозы емес, сот ісінің фактілеріне негізделген судьяның заңды шешімі деп қарастырады. Ата-ананы қабылдамаудың күрделі мәселе екені және патологиялық шеттетілу мен ақылға қонымды жатсыну арасында айырма жасау қажеттігі мойындалады. Сонымен қатар, бұл мәселе Апелляциялық сот тарапынан да қарастырылды.

Ричард Гарднердің мәлімдемелері

Гарднер ПАС-ты ғылыми қауымдастық кеңінен қабылдағанын және екі штатта Фрай тестінен өткенін мәлімдегенімен, екінші жағдайда апелляциялық сот ПАС-ты талқыламады. Үшінші істе ПАС-тың қабылдануын талқыламауға шешім қабылданды, ал төртінші істе ПАС бойынша ешқандай шешім қабылдалмады. Шешім психологиялық диагнозға емес, анасының бөліп-тарату әрекеттері мен мінез-құлқының үлгісіне, сондай-ақ сот отырысындағы оның әрекеттеріне негізделді. ПАС, мәні бойынша, "жалған ғылым" деп есептеледі, ғылыми қауымдастықта кеңінен қабылданбаған, себебі ол психиатрия саласында бекітілген термин немесе диагноз емес және Нью-Йорк соты ПАС туралы куәліктерді қабылдаған емес.

Дегенмен, Нью-Йорк соттары ата-ананы бөліп-тарату концепциясын қабылдады. Ата-ананы бөліп-таратудың болуын мойындап, кейбір соттар оны балаға күтім жасаушы ата-ананың екінші ата-ананың баламен қатынасу құқығына белсенді түрде кедергі келтіруі немесе оны қасақана және негізсіз шектеуі ретінде шартты түрде анықтайды. Бұл тәсіл ата-ананы бөліп-таратуды сипаттамалық ұғым ретінде қарастырады, сотқа ата-ананың мінез-құлқын қарауға мүмкіндік береді, ата-ананы бөліп-таратудың дұрыс психологиялық құрылым екенін анықтау қажеттілігін жоққа шығарады.