Кіріспе

Француз жазушысы және философы

Пол Луи Кушу (kuʃu; 6 шілде 1879 жылы Виенде, Изерде дүниеге келген – 8 сәуір 1959 жылы Виенде қайтыс болған) – француз философы, Париждегі беделді École Normale Supérieure мектебін бітірген, дәрігер, әдебиетші және ақын. Ол жапон хайкуын француз тіліне бейімдеуші, журналдар редакторы, аудармашы және Иса Мәсіхтің тарихи тұлға емес деген неміс тезисін таратушы ретінде кеңінен танылды.

Философиядағы білім

1898 жылы Пол Луи Кушоу École Normale Supérieure (Эс Нормаль Юпиер, 45-ші, Ульм көшесі, Париж, "Энс Ульм көшесі" деп аталады) – Францияның өнер мен ғылым салаларындағы ең үздік студенттерді жыл сайынғы ұлттық сайыс арқылы іріктейтін арнайы жоғары оқу орнына қабылданды. 1901 жылы ол философия пәнінен "агреге" (оқытушы) атағын алды. Француздық дипломды американдықпен тікелей салыстыру мүмкін емес, себебі ол жыл сайын өткізілетін ұлттық сайыстағы үздік бірнеше ондаған студентке ғана беріледі.

Жапонияға сапары және жапон поэзиясына қызығушылық

Кушо банкир Альберт Каннан стипендия алды. Бұл грант Кушоға Жапонияға (1903 жылдың қыркүйегі – 1904 жылдың мамыры) баруға мүмкіндік берді, ол ел оған құмарлық тудырды. 1905 жылы француз каналдарымен баржамен саяхат жасағанда Кушо және оның екі досы – мүсінші Альберт Понсин мен суретші Андре Форе француз тілінде хайкулар жазды. Олар өз жұмыстарын анонимді түрде «Au fil de l'eau» (Су жолдары бойы) кітабының шектеулі тиражында (30 дана) жариялады, бұл еркін өлеңдер жинағы жақсы қабылданды. Ол әлі күнге дейін француз тіліндегі хайкудың ең сәтті бейімделулерінің бірі саналады. Кушо сонымен қатар жапон хайджиндерін (әсіресе Йоса Бусонды) зерттеді және аударды, нәтижесінде «Les Épigrammes lyriques du Japon» (Жапонияның лирикалық эпиграммалары, 1906) жарық көрді. Кейін Кушо Жапония мен Қытайға тағы екі сапар жасады, соның нәтижесінде «Sages et poètes d’Asie» (Азияның даналары мен ақындары) жинағы жарық көрді (1920 жылы «Жапондық әсерлер» деген атпен жарияланды). 1955 жылы Маргарита Юрсенар былай деп жазды: «Мен П. Л. Кушомен ешқашан кездеспедім, бірақ оның «Sages et poètes d’Asie» кітабы, ол әлі күнге дейін менің кітап сөрелерімде Солтүстік-Шығыс портындағы қатты мұқабалы басылымда сақтаулы, мен үшін азиялық поэзия мен ой-өрісімен алғаш танысқан туынды болған шығар. Мен он бес жаста болдым, және оның аударған немесе бейімдеген хайкуларының кейбіреуін әлі жатқа білем; бұл тамаша кітап мен үшін жартылай ашық есік сияқты болды. Ол ешқашан жабылмады. Сізбен бірге П. Л. Кушоға барып, ауру ақынға мені сезіндірген немесе маған әсер еткен барлық нәрсе үшін алғыс айтқым келер еді».

Жазушы Анатоль Франспен достық

1907 жылы Кушо атақты француз жазушысы Анатоль Франспен танысып, 1924 жылы А. Франс қайтыс болғанға дейін оның досы және жақын серігі болды. Француз жазушысы француз әдебиетінің үлгілі өкілі ретінде танымал еді. Ол католик шіркеуінің өткір сынышысы және дін қызметкерлерінің саяси фракцияларына ашық қарсылас болды. Ол әлемдік атышулы "Дрейфус ісінде" айыпталып сотталған еврей Альфред Дрейфусты қолдады. 1921 жылы ол әдебиет бойынша Нобель сыйлығын алды, ал 1922 жылы оның барлық кітаптары Ватиканның «Index Librorum Prohibitorum» тізіміне енгізілді. Кушо Анатоль Франстың досы және «музасы» Леонтин Липпман ұйымдастырған «Салон» жиындарына қатысты, ол кейін «Мадам Арман де Кайлавет» деген атпен танылды. Кушо Анатоль Франстың жеке дәрігері болды, Леонтин Липпманның қайтысынан кейін (1910) ол А. Франсқа дәрігер ретінде де, достары ретінде де, Вилла Саидқа үнемі барып, оның қайғысын жеңуге көмектесті. Ол А. Франсты Италияға тағы бір сапарға шақырып, күйзелісінен шығуға көндірді. Кушо Анатоль Франс пен Эмма Лапревотттің неке тойында куә болды (1920 жылдың қазаны). Франстың өлімінен кейін Кушо оның есіміне былай деді: «Мен оны жиырма жылдан астам уақыт бойы мейірімді әкедей білдім, ол әрқашан тыңдап, жол көрсетуге дайын болды».

Медицина дәрігері болу

1900 жылдардың ортасында Кушо медицинаны оқып шығуды шешті. Сол кезде Альберт Швейцер теологияны оқып бітірген соң Германияда да осындай шешім қабылдады. Шартонның "Maison nationale" базасындағы интернатурадан кейін Кушо Париж әкімшілігінің психиатриялық мекемелер жүйесінде интерн болып жұмыс істеді. Ол "Maison Blanche Asylum" психиатриялық ауруханасында Марк Тренелдің ассистенты ретінде жұмыс істеді (1909 жылдың мамыр айынан 1910 жылдың сәуіріне дейін). Тренел өзінің іс қағазында (1909 жылдың желтоқсанында) ассистентерін жоғары бағалады: "Жоғары интеллект, энциклопедиялық білім, өте дамыған ой-қиялы. Оның болашағы зор". Бұл бағаны Альберт Параз да растады, ол оның туралы былай деді: "Өте мәдениетті адам, барлық ежелгі тілдерді оқыған. Мен оларды түсінбейтінімді мойындағанда ол қатты ренжіді, соңында мен оған латын және грек тілдерін білетінімді сендірдім".

Кушо Парижде алғашқы астения бойынша докторлық диссертациясын қорғады (1911). Ол Сент-Клаудтағы денсаулық сақтау орталығының директоры болды, онда Анатоль Франсқа күтім жасады. Бұл орталық мүсінші Антуан Бурделдің қарындасы Антипе Севастосқа тиесілі болды, және Кушо соңында оған үйленді (1918 жылдың мамыр айында). 1922 жылы Кушо Париждегі жетекші Кошен ауруханасының дәрігері болды. Француз жазушысы Жюль Роменс "торлық көру" (extra retinal vision) бойынша тәжірибелер жүргізе бастағанда (1917), осы жалған ғылымға жасалған сын-ескертпелер оны 1922 жылға дейін "зерттеулерін" тоқтатуға мәжбүр етті. Мұндай сессиялардың бірі Анатоль Франстың үйінде өтті, оған бірлесіп қол қойған дәрігерлер, соның ішінде Кушо куә болды, ол осы уақытта өзінің үйін келесі сессия өткізу үшін ұсынды (1922 жылдың желтоқсанында).

"Германиялық тезиспен" танысу

Кушоу 1909 жылы жарық көрген Соломон Рейнахтың (1858–1932) «Орфей» діндер тарихы кітабын оқығаннан кейін неміс Христиан мифтік теориясына қызығушылық танытты. Рейнахтың өзі «ЭНС»-тің түлегі еді. «ЭНС»-де философияны оқыған студенттік кезінен бері Кушоудың жақын досы болған Жак Шевалье Кушоудың жаңа идеялармен танысуын былай деп сипаттады: «Коллеж де Франста Луазидің лекцияларын тыңдағаннан кейін Кушоу Исаның тарихи тұлға екенін жоққа шығаратын неміс тезисіне көнді. Бірақ бұл оны, мысалы, «Исаның жұмбағы» (1924) және «Иса Құдай» (1951) еңбектерінде христиандық туралы сөйлескенде поэтикалық тіл қолданудан тыйған жоқ».

Діндер туралы сын-пикирлердің редакторы

1920-1930 жылдары Кушуд діндер тарихына арналған маңызды медиа жобаларының редакторы болды. "Арчибальд Робертсон" "[Пол Луи Кушудың] еңбектерін оқуға өте ләззат аласың, олардың стилінің өзі көптеген адамдарды сендіріп алған шығар" деп жазды.

Джеймс Фрейзердің кіріспесі

Кушо өзінің диссертациясын алғашқы мақаласында, "Иисустың жұмбағы" (1923 жылғы наурыз) әдеби журналында жариялады, және оны өзінің алғашқы кітабында, "Исаның жұмбағы" (1923) атты еңбегінде одан әрі дамытты. Кітапқа шотланд антропологы Джеймс Г. Фрейзер кіріспе жазған, ол примитивті мифология және салыстырмалы дінтану саласындағы алғашқы зерттеулерімен әйгілі "Алтын бұта" (1890) еңбегінің авторы еді. Фрейзер бастапқыда Иса туралы мифтік теорияны қатаң түрде қабылдамаған, бірақ Кушоның тыныш және логикалық талдауына құрмет көрсетіп, өзінің алғашқы көзқарасын өзгертті, бірақ оның гипотезасын толығымен қабылдамады: "[Др. Кушо] дұрыс немесе қате болсын [Исаның тарихилығын жоққа шығаруда], ол өркениетті адамзаттың көп бөлігінің діни сеніміне негіз болатын дәлелдер тізбегінің нашар тұсын анықтағандай." Фрейзердің үлесі және ашық көзқарасы Кушоға айтарлықтай бедел берді.

Иса, оның құлшылық етуінің құдайлық туындысы

Кушод Робертсонның христиан дініне дейінгі Ешуаға табынушылық туралы болжамын қабылдамайды, себебі ол үшін ешқандай дәлел таба алмайды. Ол өзінің тезисін мынадай сөздермен баяндайды: "Иса – белгісіз тарихи тұлға. Ол өмір сүрген болуы мүмкін, өйткені миллиондаған адамдар із қалдырмастан өмір сүрген. 'Иса туралы біз оның болғанын ғана білеміз' деу жеткіліксіз. Керісінше, біз 'Ол туралы ештеңе білмейміз, тіпті оның бар-жоғын да білмейміз' деп батыл айтуымыз керек. Тарихи зерттеулерде тек қатаң дәлдік ғана бізге одан артық айтуға мүмкіндік береді. Дегенмен, Исаның өмір сүргенін нақты дәлелдейтін ешқандай құжат жоқ. Иса есімі мен оған құлшылық ету арқасында тарихқа енген, бірақ ол тарихи тұлға емес. Ол – құдай, оның білімі христиандық ойлармен біртіндеп дамыған. Ол сенімде, үмітте және махаббатта туған. Ол құштарлықпен қалыптасқан. Әртүрлі құлшылық түрлері оған өзгермелі бейнелер сыйлаған. Ол алғашқы жақтасы тапқан сәтте дүниеге келді. Оның жалғыз шындығы – рухани. Қалғаны – иллюзиялар."

Сыншылар

"Христостың жаратылысы" (1939) еңбегінде олар шамамен 135–140 жылдарға дейін кейінге жылжытылады. Кушудқа иезуит Леонс де Грандемезон мен протестант Морис Гогель Le Mercure de France журналында жариялаған мақалалары арқылы қарсылық көрсетілді.

Пауылдың ілімін басқа да ертедегі мәсіхшілердің жазбалары растайды

Кушо өзінің диссертациясын 1924 жылдың басында "Ақиқат үшін одақ" ("Union pour la Vérité") мәдени бірлестігіне арналған бірқатар лекцияларда жариялауын жалғастырды. Ол "Исаның құпиясы" (1924 жылдың наурызы) атты екінші мақаласын жариялады, бұрын А. Франсқа тексеру үшін дәлелдерін ұсынғаннан кейін, оған "Сен менің жүрегімді саған сыйлағанымды білесің" деп сендірді. Кушо мақаласын аяқтау үшін, сол атпен – "Исаның құпиясы" (1924 жылдың наурызы) екінші кітап шығарды. Осы екінші кітапта Кушо "Меркуре де Франс" журналындағы екі мақаласын қайта жариялап, үстеме ретінде үш тарау қосты. "Егер мен дұрыс түсінсем, христиан дінінің бастауында жеке өмірбаяны емес, құдайлық тарихты мистикалық жолмен ашып көрсеткен, оны қолдаған ұжымдық мистикалық тәжірибе жатыр." (117-бет) Ол, Апокалипсис (Жоханның Аян кітабы) және Пауылдық емес хаттарды зерттеу, Пауылдың хаттарынан жасалған қорытындыларды растайтынын көрсетуге тырысты. Тек Тарстың Пауылдың куәлігі ғана дұрыс. Пауыл христиан дінінің нағыз негізін қалаушы деп есептелсе, христиан дінінің докетизмі ортодоксальды болып саналады.

Қарапайым адам құдайлық сипатқа ие бола алмайды

Бірінші қадам ретінде Кушод яһудилер қарапайым адамды құдай етіп қабылдауы мүмкін емес деп мәлімдеді. Эрнест Ренаннан Альфред Лоизиге дейінгі заманауи тарихшылар Исаның тұлғасын және христиандықтың пайда болуын түсінуге тырысқанда екі маңызды қиындыққа кезікті: Біріншіден, бір ғана ұрпақ ішінде немесе тіпті одан да аз уақытта қарапайым адамның құдайға айналуы мүмкін емес, екіншіден, Исаның өмірі тарихшылардың назарынан тыс қалған болуы мүмкін емес – оны растайтын ешқандай құжат жоқ. Кушодтың пікірінше, толық "Флавиандық куәлік" (Жозеф Флавийдің "Иудейлердің ескілігі" еңбегіндегі, Иса туралы "Ол – Мәсіх" деп айтылған белгілі бір бөлігі) – қосымша мәтін. Талмудта Исаға қатысты барлық ақпарат христиандық көздерден алынған. Римдік "куәгерлердің" үшi (Светоний, Кіші Плиний және Тацит) Светоний тек Хрестос есімді яһуди агитаторын еске алады. Кушод Тациттегі Мәсіх туралы айтылған сөздерді нақты деп санайды. Бірақ бұл римдік "куәгерлер" христиан қозғалысының бар екендігін ғана куәландырады, ал оның пайда болуы туралы олар христиандық сенімдерді қайталап айтады.

Кушо және француз рационалистері

Кушудың «Иисус туралы құпия» кітабы көлемі жұқа, ғалымдар стандарты бойынша әсерлі емес еді, бірақ 1924 жылғы Францияда ол үлкен мәнге ие болды. Кушо 1924 жылдан 1939 жылға дейін дін тақырыбы бойынша француз рационалистерінің де-факто көшбасшысы болды. Ол дін және еркін ойлау туралы жарияланымдар сериясының бас редакторы болды: «Христианство» (1923–1932 жылдар аралығында он жыл бойы, 42 жұмыс жарияланды), «Иудаизм» және «Мифтер мен діндер», барлығы шамамен 100 жұмысқа жетеді. Кушо «Еуропа» журналында «Идеялар шежіресі» деген жаңа бөлімнің редакторы болып тағайындалды (1927 жылдың қаңтары). Журналда Кушоның Иса тарихи тұлға емес деген тезисін насихаттаған түрлі мақалалар жарияланды, бұл француз жазушысы Ромен Ролланның қарсылығын тудырды. Бірақ 1928 жылдан кейін Кушо фракциясы баспагерлікке деген ықпалын жоғалтты. «Еуропа» журналы Кушоның соңғы мақаласын «Le problème de Jésus» деген атпен 1934 жылдың маусымында жариялады.

Морис Гогельдің жауабы, Назареттік Иса: аңыз ба, әлде тарих па? (1925)

Исаның тарихи тұлғасы туралы пікірсайыс (Гоголь) тарихилықты жоққа шығарушы (Кушуд) пікірлеріне қарсы 1923–1925 жылдары Парижде өрбіді. Морис Гогель (1880–1955) – Париждегі протестанттық теология факультеті мен Сорбонна университетінің профессоры. Либералды түсіндірушілер тобының өкілі ретінде ол Кушудың 1923 жылғы алғашқы мақаласына «Меркуре де Франция» журналында (1923 жылғы маусым) жарияланған «Исаның сыры туралы» деген мақаласымен жауап берді. Кушудың идеяларын жақсырақ сынау үшін ол «Шындық үшін одақ» талқылауларына да қатысты. Соңында, ол Кушудың тарихи емес тезисіне қатысты мәселенің барлығын «Назареттік Иса: аңыз ба, тарих па?» атты еңбегінде қарастырды (1925, аудармасы 1926).

Чарльз Гиннеберт, Иса (1933)

Сорбонна университетінің "Ежелгі және ортағасырлық христиан дінінің тарихы" профессоры, либералды тарихшы Шарль Гиннеберт (1867-1939) ешқандай діни білімсіз өскен. Ол христиан дінін діни көзқарас пен апологетикадан еркін, кәсіби тарихшы ретінде зерттеді, бұл оның "Иса мәселесі" (1914) еңбегінде көрсетілген. Ол "Діндер тарихына шолу" журналында (1926) жариялаған мақаласында, содан кейін "Иса" (1933) кітабында Исаның тарихилығын қорғады, сол кездегі ірі жақтаушылардың тарихилықты жоққа шығаруын сынады: Пол Луис Кушод, Уильям Бенджамин Смит, Джон М. Робертсон, Питер Дженсен, Альберт Калтофф және Артур Дрюс. Дегенмен, ол католик айналымдарындағы зерттеулер догматикалық көзқараспен бұзылған деп санайтын. Альфред Лоизи сияқты, Гиннебер де тарихи сынды апологетикалық мақсатта қолдануға қарсы болды, себебі ол тарихты теологиямен шатастырып, француз католик жазушыларының еңбектеріне тән әдеби жанрды анықтайды. Иезуит Джозеф Хьюби, П. Л. Кушод, Проспер Альфарич және Альфред Лоизи бірлесіп жариялаған "Иса мәселесі және христиандықтың пайда болуы" (1932) кітабына жауап ретінде "Рационалист Одағының миф жасаушылары" (1933) кітабын жариялады, бұл кітап Ватикан тарапынан құбылаға алынып, "Index" тізіміне енгізілді (1933 маусым).

Альфред Лоизидің Исаның тарихы мен мифы (1938)

Луиза Кушоудың «Исаның құпиясы» (1924) еңбегін жариялаған кезде Лоизи үнсіз қалды, кез келген қоғамдық пікір білдіруден бас тартты. Сонымен қатар, Кушоу Лоизидің ғылыми еңбектерін пайдаланып, өзінің диссертациясын Лоизидің талдауының логикалық жалғасы ретінде қарастырды. Достық қарым-қатынаспен Кушоу Лоизидің мерейтойын (1927) ұйымдастырды. Олардың қарым-қатынасы қоғамда Лоизи Кушоумен келіседі деген ой тудырды. «Христиан дінінің тууы» (1933) атты кітабында (1948 ж. аудармасы), Лоизи «маған біршама әлсіз көрінетін, шулы болжамдарға» күмән білдірді. «Бұл болжамдар көбінесе Иса мәселесіне кеш келген, Израиль және христиандық тарихын бұрын терең зерттемеген адамдардан туындайды. Бізбен бірге П.Л. Кушоу христиандыққа дейінгі азап шеккен Яхве туралы мифті алға тартты, оны Симон Петрдің көрісі бірден тірі дінге айналдырды» (6-бет). Кейін Лоизи өзінің естеліктерінде Кушоуға тым көп даңқ әкелгісі келмейтінін жазды. Кушоудың бұрынғы радикал дін қызметкерлеріне, соның ішінде Джозеф Турмельге жақын екенін байқады – бұл Лоизидің сенімсіздігін оятуға жеткілікті себеп болды. Ұзақ үнсіздіктен кейін Лоизи «Иисус тарихи тұлға ма?» деген мақала арқылы «Hibbert Journal» журналында, содан кейін «Исаның тарихы мен мифы» (1938) кітабында Кушоудың тарихи еместігіне қарсы шықты. Ол «Кушоудың басты ойы – Маркионның бастамасымен еврей апокалипсисінен пайда болған мифтің тарихқа айналуы» деген пікірді жоққа шығарды.

Жан Гиттонның Кушодтың өлімінен кейінгі куәлігі

Кушо психиатр ретінде діни қозғалыстың психологиялық құбылыстардан, мысалы, көріністерден туындауы мүмкін деген идеяны қабылдады, бұл көріністер қиял арқылы түсіндіріліп, кейбір психиатриялық аурулардың симптомдарына өте жақын болатын. Психиатриялық қызығушылықтан туындап, ол зейнетке шыққаннан кейін Венадан шалғайдағы француз әйел "мистикасы" (мистика) Марта Робинге (1902–1981) баруды қалады. Ол 1928 жылдан бері құпия психикалық жарақаттан кейін паралич болған, қараңғы бөлмеде, төсекте, тамақсыз өмірін өткізген шаруа әйел еді. Ол 1930 жылы Әулие Марияның көріністерін көргенін және стигмаларды алғанын мәлімдеді. Жан Гиттон (1901–1999) Кушо сияқты ENS философия факультетінің түлегі және Анри Бергсонның шәкірті болды (тағы бір ENS философия факультетінің түлегі және 1927 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығының иегері, 1859–1941). Гиттон – мистикаға қызығушылық танытқан француз католик философы және Кушоның досы. Гиттон мистиктің рухани жетекшісі болған жергілікті дін қызметкерінің қарсылығын жеңу үшін жергілікті архиепископпен келіссөз жүргізіп, Кушоның келуіне рұқсат алды. Гиттон Кушомен болған соңғы әңгімесін еске алады, олар Вена теміржол станциясының платформасында мистик туралы сөйлескенде, Кушо мистик туралы қысқа өлең оқыды.

Кушодтың өлім аузында қайтадан дінге айналуы туралы хабар

Кейінірек Гиттон өзінің кітабында Кушудың өлімінен 26 жыл өткен соң, "өліміне он бес минут қалғанда Кушудқа бір дін қызметкері кездейсоқ келді" деп хабарлады. Ол "иманмен" [il mourut dans la foi] қайтыс болды, мен оны жерлеу рәсімінде айтқандай". Жан Гиттонның бұл "көрсетмесі" француз аңызының бастауы болды, Кушу өмірлік соңында "сенімге келді" деп француз басылымдарының көпшілігі жариялады. Бұл мәліметтің дұрыстығына Спинозаға құрмет көрсеткен, өмір бойы күмәнділ рационалист және Иса мифін қолдаушы болған философ/психиатр өмір бойғы нанымын қысқа, расталмаған әңгімеде өзгертер дегенге күмәнданатындар қарсы шықты. Өлім төсегінде сенімге келудің мәні – христиандық көзқарас бойынша жанды тозақтан құтқару. Сондай-ақ, бұл Исаның болғанын жоққа шығарушылардың сенімсіздігін күшпен жоюға мүмкіндік береді.

Француздық зерттеуде тарихилық диссертациясының басымдығы

Исаның тарихилығын жоққа шығаратын тезис 1933 жылдан бері француз академиялық зерттеулерінде қабылданбады, бұл үшін секуляр тарихшы Шарль Гиннебердің сын тұрғысынан жасаған еңбегі себеп болды. Швейцариялық протестант, Лозанна университетінің Жаңа өсиет профессоры болған Даниэль Маргерат былай деп жазды: "Біз енді Бруно Бауэрдің (1840) немесе П. Л. Кушоудың (1937) Исаның болғанын жоққа шығару үшін көп еңбек еткен дәуірінде емеспіз. Бүгінгі талқылау Исаның өмір сүргендігі емес, оның істерінің мәні туралы болып өтеді. Герман Реймарус Исаның өмірі туралы Евангелиедегі ақпараттың сенімділігіне күмән келтірген алғашқы адам. Этьен Трокме, протестант, Страсбургтегі Гуманитарлық ғылымдар университетінің президенті, былай деді: "Кушоудың бұл керемет идеяларын Морис Гогель мен Альфред Лоизи оңай жоққа шығарды. Олар екі жеңіліссіз қиындыққа тап болды: ежелгі заманда Исаның бар екендігін жоққа шығарудың болмауы – тіпті христиандыққа қарсы болғандардың және Исаның адамдығынан құтылуға ең құштар еретиктердің арасында да; және Синоптикалық Евангелияда кең таралған яһуди және әсіресе палестиналық ерекшеліктер, олардың эллинизацияланған шіркеудің кейінірек туындысы болуы мүмкін емес. Біз Кушоу мен Альфаричтің қазіргі ізбасарларының, тіпті кеңес тарихшылары да қолдамайтын, мүлдем дискіредитацияланған аргументтерді қайталауын тоқтатуын тілейміз". Шарль Майньяль "Діндер мен сенім тарихындағы мифизм туралы қысқаша ойлар" еңбегінде Исаны жоққа шығару туралы француздық идеяларға (француздық мифизм) шолу жасады.

"Исаның тарихи кейіпкері" деген сұрақ "сенімнің кейіпкері" деген сұрақтан басым түсті

Степанның кітабын қарастырған бір рецензент: «Біз [тарихилық] мәселе енді қолданысқа ие емес деп қорытындылауымыз керек пе? Кейбіреулер «осы мәселе бойынша күмәндарды бір сөзбен де жоққа шығарудың қажеті жоқ» деседі. «Тарихи типтегі» дәлелдер «психологиялық» «ықыластық» аргументтерге уступа береді: Барлық және әрбір діннің бастауында тарихи тұлғаны қарастыру қажет пе, жоқ па? [Бұл сұрақ] «жақшаға алынады», бұл экзегеттерді тарихи Исаны көлеңкеге жіберіп, сенімдегі Исаға белсенді назар аударуға итермелейді».