Оңтүстік Йоркширдегі Кішкентай Дон өзені

Кіріспе

Оңтүстік Йоркширдегі өзен, Англия. Кіші Дон өзені, сондай-ақ Портер деп те аталады, Англияның Оңтүстік Йоркширдегі Дон өзенінің саласы. Солтүстік Пик округінің Лангсетт Моорс таулы аймағында бастау алатын Кіші Дон өзені, Лангсетт және Андербанк суқоймаларын сумен қамтамасыз етеді. Ол Стоксбридж қаласынан өтіп, содан кейін Дон өзенімен қосылады. Өзеннің бір бөлігі 1977 жылдан бері ерекше ғылыми маңызы бар орын ретінде тағайындалған. Бұл орынның маңыздылығы зор, себебі ол Карбон кезеңінің әртүрлі бөлімдері үшін үлгі ретінде қарастырылады. Бұл Оңтүстік Йоркширдегі ерекше ғылыми маңызы бар 35 орынның бірі.

Курс

Кіші Дон Хоуден-Эджтен солтүстікке қарай ағып, 500 метрлік контурға жақын, Рашбед-Мур мен Харден-Мурда бастау алады. Біраз уақыттан кейін оған Лофтшоу бұлағы қосылады, ол да Рашбед Мурдағы бірнеше өзендер ретінде басталады, бірақ батысқа қарай сәл әрі қарай, Кіші Донға қосылғанға дейін солтүстік бағыт бойынша ағады. Оған Миклден Бек және Хаслингшоу қосылады, екеуі де солтүстікке қарай ағып, оң жағалауға қосылады. Лонг Мур Бек шығысқа қарай ағып, Кіші Дон Свинден плантациясына кіргенде қосылады, ал шұңқырлы жерлер орманға жол береді. Өзен солтүстікке қарай ағып, онда Ұлы Дән қосылады және Лангсет су қоймасына кіру үшін бөгеттен өтеді. Су қоймасы Шеффилд, Донкастер, Ротерхам және Барнсли корпорацияларының бірлескен жобасы ретінде салынған. Шеффилд корпорациясы 1898 жылы (немесе 1889 жылы – дереккөздер әртүрлі) Пилкингтон отбасынан сатып алды және сумен жабдықтаудың ластануын болдырмау үшін кейін тасталған бірқатар жергілікті шаруашылықтарды сатып алды. Дамбаны және Midhope және Underbank су қоймаларының бөгеттерін, одан әрі төмен қарай, бір мезгілде салу жұмыстары басталды, ал Лангсет су қоймасы 1904 жылы аяқталды. Ол ресми түрде 17 қазанда ашылды және Шеффилд аймағында салынған бөгеттердің ішіндегі ең үлкен су көлемін ұстады. Құрылыс материалдарын тасымалдауға Стоксбриджден өзеннің солтүстік жағалауымен жүретін Шеффилд корпорациясы темір жолы көмектесті. Плотина су қоймасының шығыс шетіндегі аңғардан өтіп, оның үстінен Мидхоуп Клиф Лэйнді бойлай жүреді. Дамның астында тазарту жұмыстары мен сүзгілер салынды, ал өзен ағынын сақтау үшін бөгеттің солтүстік шетінен ағып жатқан жол салынды. Су қоймасының меншік құқығы 1974 жылы Йоркшир су басқармасының иелігіне өтті, ал 1989 жылғы Су туралы заңның қабылдануы мен су компанияларының жекешеленуі нәтижесінде ол Йоркшир суына тиесілі болды. Су қоймасы жерді алып жатыр, бөгетті құрайтын жер бедері 316 метр, ең биіктігі 35 метр, және ол суды жинап алады. Лангсет пен Мидхоуптағы суды тазартудың жаңа қондырғысы 1983-1985 жылдары салынды және ол оңтүстік-батыстағы Барнсли мен солтүстік-батыстағы Шеффилдке ауыз сумен қамтамасыз етеді. Төменгі жағалаудағы су қоймасы көпірден төмен басталады. Лангсет және Мидхоуп су қоймалары сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылса, Андербанк Кіші Дон мен Донға өтемақы суын береді. 2017 жылы босатылған су көлемі тым жоғары деп саналды, өйткені олар бұрыннан Донның төменгі жағындағы көптеген өнеркәсіп орындарын қамтамасыз еткен. Даманың оңтүстік шетінен бөгеттің түбінде бөгет бар, одан кейін өзенді Unsliven көпірі кесіп өтеді. Келесі көпір өзеннен төмен қарай B6088 жолын өзеннен өткізеді. Төменде, ағыс өзенді су тасқынынан өткізді, бірақ содан кейін ол Stocksbridge газ зауыттары мен темір және болат зауыттарынан өтіп, кішкентай су қоймасын қосқанда түзетілді. 1931 жылы болат зауыты аңғардың биіктігіне дейін кеңейіп, газ зауытының жерін басып алды, ал өзен B6088 жолына жақын жаңа арнаға бұрылды. Кейбір жерлері сумен бұзылып, темір зауыты кеңейген сайын, оның көбісі сумен бұзылып, сумен бұзылып кетті. Құбырлар ұзын және үлкен, кейбір қысқа ашық ауа секциялары бар және қалаларды зерттеу қауымдастығы 36DD деп атайды, өйткені болат зауытының бастауышы Сэмюэл Фокс пен модель Саманта Фокс Сэм Фокс деп аталған. Сондай-ақ, Fox Valley сауда орталығынан төменгі жерде шағын бөлік бар. Ашық жерге шыққаннан кейін, ол арқылы Стоксбридж темір жолы өтеді, ол Дипкар темір жол станциясынан болат зауытына дейін жүреді. Ол бастапқыда Samuel Fox and Company компаниясының еншілес компаниясы болды, бірақ 1992 жылдан бері ол болат зауытына тиесілі болды. Ол 1877 жылы 14 сәуірде ашылды, ал жолаушылар қызметі, негізінен болат зауытының жұмысшылары мен Пеннистон грамматикалық мектебінің оқушылары пайдаланған, 1931 жылға дейін жұмыс істеді. Соңғы көпір А6102 жолын алып, Дипкарға кіреді, одан кейін өзен Дон өзенінің сол жағалауына құяды. 2019 жылы Хагг бұлақтарды қамтитын Кіші Дон өзенінің су сапасы төмендегідей болды. Бөлім Экологиялық жағдайы Химиялық жағдайы Жалпы жағдайы Ұзындығы Арнасы 7.9 миля (13 км) 17.71 шаршы миля (46 км2) қатты өзгертілген. Өзен жүйесі ағынды сулар шығарылуы мен арнаның физикалық өзгеруі салдарынан жақсы сапалы деп саналмаған, бұл балықтардың қозғалысын шектейді. Ұлыбританиядағы көптеген өзендер сияқты, 2019 жылы полибромдалған дифенил эфирлерінің (PBDE), перфтор-октана сульфонатының (PFOS) және сынап қоспаларының болуынан химиялық жай-күй жақсыдан сәтсізге өзгерді, бұлардың ешқайсысы бұрын бағалауға енгізілмеген. Балықтардың қозғалысына кедерес келтіретін факторлардың қатарында, өзен минеральдық сулардың ластануына және жаттық түрлердің, Жаңа Зеландиялық иттің бұршағының болуына да ұшырады. Минеральдық сулардан туындаған ластану, Көмір басқармасының тазарту қондырғысын салғаннан кейін айтарлықтай төмендеді. Ол Лангсет пен Андербанк су қоймалары арасында орналасқан, ал минеральдық сулар осы қондырғы арқылы сорылады. Қондырғыға өңделмейтін минеральдық судың шағын мөлшері бар, және осы мәселені шешу үшін Қоршаған ортаны қорғау агенттігі, Йоркшир суы және Highways England бірлесіп тәжірибе жүргізіп жатыр. 2017 жылы Йоркшир суы су қоймаларынан өзенге шығарылатын су мөлшерін бағалап, оны табиғи деңгейге келтіруді жоспарлап отырды. Бөгеттерді алып тастау немесе мұндай шаралар орынды болмаған жағдайда балықтардың өту жолдарын жасау туралы да ойлар туды. Су қоймасының бөгеттері маңында балықтардың өту жолдарын жасау тиімді емес деп есептелді, бірақ өнеркәсіптік сумен жабдықтау үшін пайдаланылатын бөгетке балықтардың өту жолын орнату Кіші Донға балықтардың Доннан екі есе көп бөлігіне қол жеткізуін қамтамасыз етеді. Тағы бір балықтардың өту жолы, Лангсет су қоймасының үстінде орналасқан, бөгетте ұсталған алабұқа және басқа да балықтарға өзен бойымен 5 шақырымға дейін жүзуге мүмкіндік береді. Олар Кіші Донға кірер алдында қиыршық тастарды ұстап алу үшін орнатылған бөгеттің үстінен өтуге мүмкіндік береді. Балықтардың өту жолы Larinier типінде, және құрылысы 2018 жылдың 19 сәуірінде аяқталды. Балықтардың өту жолы салынар алдында Йоркшир суы зерттеу жобасын қаржылады, онда балықтарға пассивті интеграцияланған транспондер таңбалары имплантталды, содан кейін бөгеттерден өтетін балықтардың қозғалысын анықтау үшін бекітілген телеметриялық жабдықтар пайдаланылды. Су қоймасынан балықтар таңбаланды, сондай-ақ Жоғарғы Кіші Дон мен Тиквудс бұлағынан алынған балықтар да таңбаланды. Екі саланың да бөгетінен жоғары орналасқандықтан, екі саланың қозғалысы да шектелген деп есептелді. Бақылау деректерін алу үшін сол сияқты зерттеулер Йоркширдің солтүстігіндегі Гримвит су қоймасында, екі бөгеті жоқ екі саласында жүргізілді. Зерттеу көрсетті, су қоймасынан салаларға қозғалыс байқалмады, ал төмен қарайғы бағытта күтілгеннен аз қозғалыс болды. Осы зерттеу Кіші Донда балықтардың өту жолын салу туралы шешім қабылдауға ықпал етті.

The Little Don rises as a large number of streams flowing northwards from Howden Edge, close to the 1640 feet (500 m) contour, on Rushbed Moor and Harden Moor, which unite and then flow eastwards. It is soon joined by Loftwshaw Brook, which similarly starts as a number of streams on Rushbed Moor, but slightly further to the west, and follows a more northerly route before joining the Little Don. It is joined by Mickleden Beck and Haslingshaw, both of which flow northwards and join the right bank. Long Moor Beck flows eastwards and joins as the Little Don enters Swinden Plantation, and the moorland scenery gives way to woodland. The river loops to the north, where it is joined by Great Grain, and passes over a weir to enter Langsett Reservoir. The reservoir was built as a joint venture by the corporations of Sheffield, Doncaster, Rotherham and Barnsley. Sheffield Corporation bought the site in 1898 (or 1889 sources vary) from the Pilkington family, and also purchased a number of local farms which were then abandoned, in order to prevent contamination of the water supply. Work started on constructing the dam, and the dams of Midhope and Underbank Reservoirs, further downstream, simultaneously, and Langsett Reservoir was completed in 1904. It was officially opened on 17 October, and held the largest volume of water of the dams constructed in the Sheffield area. Transport of materials for the construction was aided by the Sheffield Corporation Railway, which ran along the north bank of the river from Stocksbridge. The dam crossed the valley at the eastern end of the reservoir, and Midhope Cliff Lane ran along the top of it. A treatment works and filters were constructed below the dam, and a spillway to maintain flow in the river ran from the northern edge of the dam. Ownership of the reservoir passed to the Yorkshire Water Authority in 1974, and following the passing of the Water Act 1989 and the privatisation of the water companies, it has been owned by Yorkshire Water. The reservoir covers , the earth embankment that forms the dam is 1037 feet (316 m) long and a maximum of 115 feet (35 m) high, and it impounds over of water. A new treatment works to replace those at Langsett and Midhope was constructed between 1983 and 1985, and can treat 60 Megalitres of water per day. It supplies drinking water to south west Barnsley and north west Sheffield. Underbank Reservoir begins immediately below the bridge. While Langsett and Midhope reservoirs are used for water supply, Underbank provides compensation water for the Little Don and the Don. The volumes of water released were thought to be too high in 2017, as they had historically supplied the many industrial sites further down the Don. There is a spillway from the southern edge of the dam with a weir at the bottom, after which the river is crossed by Unsliven Bridge. The next bridge downstream carries the B6088 road over the river. Below that the course used to meander across its flood plain, but had then been straightened as it ran past Stocksbridge gas works and the iron and steel works, where it fed a small reservoir. By 1931, the steel works had extended much further up the valley, taking over the gas works site, and the river had been diverted into a new channel close to the B6088 road. In parts, it had been culverted, and as the steelworks has expanded, more of it has been diverted into culverts. The culverts are long and large with some short open air sections, and are known as 36DD by the urban exploring community, probably because both Samuel Fox, the originator of the steel works, and the model Samantha Fox were known as Sam Fox. There is also a small section of culvert below the Fox Valley shopping centre. After emerging into the open again, it is crossed by the Stocksbridge Railway, which runs from Deepcar railway station into the steelworks. It was originally a subsidiary of Samuel Fox and Company but since 1992 it has been owned by the steelworks. It opened on 14 April 1877, and passenger services, which were mainly used by workers at the steelworks and pupils from Penistone Grammar School, ran until 1931. The final bridge carries the A6102 into Deepcar, after which the river flows into the left bank of the River Don. The water quality of the Little Don River system, which includes the Hagg Brook, was as follows in 2019. Section Ecological Status Chemical Status Overall Status Length Catchment Channel 7.9 mile (13 km) 17.71 square miles (46 km2) heavily modified
The river system has not been classed as good quality because of sewage discharges and physical modification of the channel, which restricts the movement of fish. Like many rivers in the UK, the chemical status changed from good to fail in 2019, due to the presence of polybrominated diphenyl ethers (PBDE), perfluorooctane sulphonate (PFOS) and mercury compounds, none of which had previously been included in the assessment. As well as barriers to the movement of fish, the river has also been affected by pollution from minewater and by the presence of the invasive species, the New Zealand mud snail. Pollution from minewater has been significantly reduced following the construction of a treatment plant by the Coal Authority. This is located between Langsett and Underbank reservoirs, and the minewater is pumped through it. There is a small amount of minewater which does not get processed by the plant, and a solution for this is being trialled by the Environment Agency, Yorkshire Water, and Highways England. In 2017, Yorkshire Water were assessing the amount of water discharged from the reservoirs into the river, with a view to altering them to more natural levels. Consideration has also been give to removing weirs, or providing fish passes where this is not reasonable. The provision of fish passes around the reservoir dams is not considered to be cost effective, but installing one on a weir used for industrial water supply on the lower reaches of the river would increase the length of the Little Don accessible to fish from the Don twofold. Another fish pass, just above Langsett Reservoir, enables trout and other fish which were impounded within the reservoir to travel some 3.1 mile (5 km) further upstream. It allows them to negotiate the weir, which was installed to trap gravel before the Little Don entered the reservoir. The fish pass is of the Larinier type, and construction was completed on 19 April 2018. Prior to the pass being constructed, Yorkshire Water funded a research project, which involved implanting passive integrated transponder tags into fish, and then using fixed telemetry equipment to detect the movement of fish both upstream and downstream across the weirs. Fish from the reservoir were tagged, as were fish from the upper Little Don and Thickwoods Brook. Migration in both tributaries was thought to be impeded, as both have a weir just upstream from the reservoir. In order to provide control data, similar monitoring was carried out at Grimwith Reservoir in North Yorkshire where there are two tributaries with no weirs. The study showed that there was no detectable movement from the reservoir into the tributaries, and less than expected in the downstream direction. This research informed the decision to construct the fish pass on the Little Don.