Кіріспе

Ислам заңдарындағы құқық бұзушылық санаты

Ислам заңдарындағы Hudud (арабша: حدود Ḥudūd, сондай-ақ hudood деп транслитерацияланады; hadd, حد сөзінің көпшелігі) – «шекаралар, шектер, белгілер» деген мағынаны білдіретін араб сөзі. Ислам дінінде бұл, ислам заңы (шариғат) бойынша Алла Тағала белгілеген және міндеттеген жазаларды білдіреді. Бұл жазалар исламның қазіргі заманға дейінгі кезеңінде қолданылған. Hudud жазасына ұшыратуға болатын қылмыстар: зина (заңсыз жыныстық қатынас, мысалы, бойдақтардың немесе үйленгендердің зинасы), зина жасады деген негізсіз айыптау, алкоголь ішу, қарақшылық және ұрлықтың кейбір түрлері. Заңгерлер исламнан айырылу және заңды ислам билеушісіне қарсы бүлік жасаудың Hudud қылмысы болып табылатыны туралы әртүрлі пікірде. Hudud жазалары көпшілік алдында сауаттандырудан бастап, көпшілік алдында таспен ұру, қол кесу және айқышқа ілуге дейін жетеді. Hudud қылмыстарын құрбан немесе мемлекет кешіре алмайды, жазалар көпшілік алдында орындалуы тиіс. Дегенмен, бұл жазалар іс жүзінде сирек қолданылған, себебі дәлелдер стандарты көбінесе өте жоғары болды. ХХ ғасырдың соңындағы ислами тіршілік исламшыл қозғалыстардың шариғатты толыққанды енгізуді талап етуіне әкелді. Hudud жазаларын қайта енгізу осы топтар үшін олардың Құраннан шыққандығына байланысты ерекше символдық маңызға ие болды, ал олардың жақтастары оларды қолданудағы қатаң дәстүрлі шектеулерді көбінесе елемеді. Бруней, Иран, Мавритания, Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Эмираттары, Йемен және Нигерияның солтүстік бөлігі.

Жазбаларға негізделген

Худд қылмыстары Құранда еске алынады. Осы қылмыстарға берілетін жазалар Құран мен Сүннеттен алынған. Құран бұл қылмыстарды нақты анықтамайды: олардың анықтамалары ислам фиқһында (ислам құқығында) толықтырылған.

Құран

Құран бірнеше худуд қылмыстарын сипаттайды және кейбір жағдайларда оларға жазалар белгілейді. Құранның 5:38 аятында ұрлық худуд қылмысы туралы айтылады:

Хадистер

Алкогольді ішу қылмысы туралы Құранда аяттар келтірілген, ал худуд жазасы хадистерде сипатталған. Кейбір жағдайларда ислам ғалымдары Құранда тікелей айтылмаған худуд жазаларын орнату үшін хадистерді пайдаланған.

Тарих

Себебі, қатаң дәстүрлі шектеулерге байланысты hudud жазалары тарихи тұрғыдан сирек қолданылды. 19-ғасырда ислам әлемінің көптеген елдерінде шариғат негізіндегі қылмыстық заңдар Араб түбегі сияқты ең консервативті аймақтардан басқа, еуропалық үлгідегі заңдармен алмастырылды. Көптеген елдер дәстүрлі қатаң талаптарды елемеді. 1979 жылы Пәкістан Худуд ережелерін қабылдады. 1980 жылдың шілдесінде Иран Керман қаласында төрт қылмыскерді таспен атқылап өлтірді. 1980-жылдардың соңында Мавритания мен Судан соттарға хадд жазаларын тағайындау құқығын беретін заңдар шығарды. 1990-жылдары Сомали, Йемен, Ауғанстан және Солтүстік Нигерия да осы үрдіске қосылды. 1994 жылы Ирак президенті Саддам Хусейн (көптеген исламшыларды қуғындап, өлім жазасын орындаған) қарақшылар мен көлік ұрлықшыларының қолдарын кесу туралы жарлық шығарды. Бруней 2014 жылы худуд заңдарын қабылдады. Hudud жазаларын орындау елдер арасында әртүрлі болды. Пәкістан мен Ливияда қатаң талаптарға байланысты hudud жазалары мүлдем қолданылмады. Суданда шариғат мемлекеттік заң болып жарияланған алғашқы екі жылда (1983 және 1985) ұрлық үшін hudud жазасы кейбір қылмыскерлерге қолданылды, бірақ кейін тоқтатылды, бірақ жойылған жоқ. 1991 жылы Суданда ислам заңының кодификацияланғанынан бері моральдық қылмыстар үшін қамшылау жүргізіліп келеді және жалғасуда. 2012 жылы Судан соты Омдурман қаласында жас Интисар Шариф Абдалланы Суданның Қылмыстық кодексінің 146-бабы бойынша «ерлі-зайыптылық адалдығын бұзу» айыбымен таспен атқылап өлтіруге үкім шығарды. Ол 5 айлық сәбиімен бірге аяқтары шынжырланған күйде Омдурман түрмесінде ұсталды. (Ол 2012 жылдың 3 шілдесінде халықаралық наразылықтан кейін босатылды.) Кейбір елдерде келісім бойынша жыныстық қатынас үшін hudud жазасы және зорлау құрбандарын мәжбүрлеуді дәлелдей алмағандарды жазалау мәселесі жаһандық адам құқықтары бойынша пікірталас тудырды. Пәкістанда көптеген зорлау құрбандары айыптауларын дәлелдей алмағандықтан түрмеге қамалды, бұл «зорлауға немесе топтық зорлауға ұшыраған әйелдің ақырында зина жасады деп айыпталуына әкелген жүздеген оқиғаға» себеп болды деп сынға алынды. Кеннедидің сөзіне сүйенсек, Пәкістанда зина қылмысы үшін қамалған әйелдерге қатысты істердің көп бөлігін олардың отбасы мүшелері бағынбаған қыздары мен ажырасқан әйелдеріне қарсы қудалау мақсатымен қозғаған. Ауғанстан түрмелерінде жүздеген әйел зорлау немесе тұрмыстық зорлық-зомбылық құрбаны болып, тазир бойынша зина жасады деп айыпталады. 2005 жылы Пәкістандағы заң жүйесінің әртүрлі деңгейлерінде 200 мыңнан астам зина ісі қаралды. Зина қылмысы бойынша сотталуды күтіп отырған мыңдаған әйелдің үстінен зорлау құрбандары Пәкістанда зорлау туралы хабарлауға тартынды, өйткені олар зина қылмысы үшін айыпталудан қорқады. Нәтижесінде 2006 жылы заңға түзетулер енгізілді, бірақ бұл түзету зорлау мен келісім бойынша жыныстық қатынас арасындағы заңдық шекараны бұлайды деп сынға алынды. Сонымен қатар, ИИХЖ тұтқындарды айқышқа тартып өлтіргені хабарланды.

Ампутация

Ұрлық үшін қолды кесуді қолдаушылар көбінесе қолды жоғалту қорқынышының ұрлыққа қарсы күшті үдемелі әсер ететінін айтады, сонымен бірге оны қолдану үшін қатаң талаптар қойылуы оны сирек қолданылатын және басқа жазаларға қарағанда жақсырақ етеді. Осы пікірді қолдайтындардың бірі – 1973-1978 жылдар аралығында Әзһар университетінің ректоры болған Әбдел Халим Махмуд. Ол бұл жазаның Құдай тарапынан белгіленгенін, сондай-ақ Сауд Арабиясында Ибн Сауд оны қолданғанда елге заң мен тәртіп орнатқанын айтты, бірақ ампутация тек жеті рет жасалған. Мұхаммед Кутб өзінің «Ислам – дұрыс түсінілмеген дін» атты танымал кітабында ұрлық үшін қол-аяқ кесу жазасы «төрт жүз жыл ішінде бар болғаны алты рет ғана қолданылған» десе, тарихшы Джонатан А.К. Браунның сөзіне сәйкес, 1100 жылдардың ортасында Ирактың Мосул қаласында мұсылман ғалымдары бұл жазаның тиімді еместігін анықтады. Ұрлықтың өрбуіне тап болған уламалар «жаңа сұлтанға шариғаттан тыс қатаң жазаларды енгізуді өтінді». Ұсталған ұрылардың қолдары дәлелдердің қатаң талаптарына байланысты кесілмеді, сондай-ақ шариғат соттарының хадис бойынша шектелген он қамшы (ерікті жаза немесе тазир) оларды тоқтатуға жеткіліксіз болды.

Қысқаша шолу

М. Шериф Бассиуни (1997), "Қылмыстар және қылмыстық процессуалдық іс", Араб құқығы журналы, 12-том, 3-сан (1997), 269–286 беттер (JSTOR арқылы)

Ерекше тақырыптар

Зина, зорлау және ислам заңы: Пәкістандағы зорлау заңдарының исламдық құқықтық талдауы. KARAMAH: Мұсылман әйелдерінің құқық қорғаушыларының позициялық қағазы.
А. Курайши (1999), "Оның ар-намысы: Пәкістанның зина туралы ережелеріндегі зорлау ережелеріне ислами сын", Ислам тағылымы, 38-том, № 3, 403–431 беттер (JSTOR арқылы)
Мохаммад Хашим Камали, "Ислам заңында жазалау: Малайзияның Келантан Худуд заңдарына сын", Араб заңдары журналы, 13-том, № 3 (1998), 203–234 беттер (JSTOR арқылы)
Мария Луиза Седа Пулин, "Малайзиядағы исламизация және құқықтық реформа: 1992 жылғы Худуд дауы", Оңтүстік-Шығыс Азия мәселелері (1993), 224–242 беттер (JSTOR арқылы)
Майкл Боландер және Мохаммад М. Хедайати Кахки, "21-шы ғасырдағы шариғат бойынша қылмыстық әділет – мәдениеттер аралық көзқарас", Араб заңдары журналы, 23-том, № 4 (2009), 417–436 беттер (JSTOR арқылы)
Кэролин Флюер Лоббан, "Судандағы исламизация: сынды бағалау", Middle East Journal, 44-том, № 4 (күз, 1990), 610–623 беттер (JSTOR арқылы)