Азо: Көне Картли (Иберия) патшасы және Александр Македонский дәуірі

Кіріспе

Б.з.д. 4 ғасырындағы Картли (Иберия) билеушісі Азо, Азой немесе Азон – ежелгі Картли (классикалық авторлардың Ибериясы) грузиндерінің билеушісі. Ортағасырлық грузин жылнамаларында бұл билеушіні Македония патшасы Ұлы Александр (б.з.д. 336–323 жылдары билеген) тағайындаған деп айтылады.

Ортағасырлық дәстүр

Оның аты мен тегі ортағасырлық грузин жылнамаларында әртүрлі айтылады. «Картлидің түрленуі» оны Азо(й) деп атайды және оны Ариан Картлидегі бұрынғы династияның ұрпағы етеді, ал «Картли өмірі» оны Азон деп біледі және македониялық шетелдік деп сипаттайды. Азо мен Азон сөзсіз бір адамды көрсетеді және екі деректе де оның мәртебесін Александрдың Грузияның ішкі аймандарына жасаған мифтік жорысына байланыстырады. «Картлидің түрленуі» бойынша, Азо – Ариан Картлидің аты-жөні белгісіз патшасының ұлы, оны Александр өзінің ізбасарларымен бірге Картлиге әкеліп, осы қаланы бағындырғаннан кейін Мцхетада алғашқы патша (меп’е, მეფე) етіп тағайындады. Ол сондай-ақ Гаци мен Гайм культтерін Картлиге көшірді. «Картли өмірі» мұндай дәстүрді қамтымайды. Керісінше, ол Яредостың ұлы Азонның (ол «Картлидің түрленуі» нда есімдерінде жоқ) патша емес, тіпті грузин емес екенін айтады. Ол 100 000 македониялық («римдіктер») әскерімен Мцхетаны бағындырғандығы хабарланады. Сонымен қатар, Александр Азонға жеті аспан денесіне (күн, ай және бес «жұлдыз», яғни планеталар) табынуды және «көзге көрінбейтін, әлемді жаратқан Құдайға» құлшылық етуді бұйырды. Бұл нұсқада Азон тиран ретінде бейнеленеді, кейіннен жергілікті билеуші рудың (П’арнавазиани) өкілі Фарнаваз оны құлатып, өлтіреді, ал оның әкесі мен інісі Азонның қолынан қаза тапқан. Екі ортағасырлық дәстүрдің айырмашылықтарына қарамастан, олардың екеуі де Мцхетада патшалықтың ерте эллинистік кезеңде құрылғанын және бұл фактінің грузин емес дереккөздерде де расталғанын көрсетеді. Көптеген қазіргі ғалымдар Азо туралы әңгіме Грузияның ерте тайпаларының солтүстік-батысқа қоныс аударуын және Картлиде тұратын тайпалармен Анатолия элементтерінің араласуын меңзеп тұр деген пікірде. Екінші жағынан, «Картли өмірі» нұсқасы, Азонның сүйіктілерін «римдіктер» деп атайды, бұл Ибериядағы римдіктердің қызметін көрсетуі мүмкін, әсіресе Флавий кезеңінде (б.з. 69–96 жж.), грузин жылнамаларында таңқаларлықтай ескерілмеген. Кейбір заманауи тарихшылар Азонды (есімі грекше –ου жұрнағымен аяқталады) Арганавтика аңызының Ясонымен теңестіруге тырысты. Рим тарихшысы Тациттың мәлімдемесіне сәйкес, ибериялықтар «өз шығу тегін Тессалиямен байланыстырды, Ясон Медея мен балаларымен бірге Ееттің бос сарайына және патшасыз Колхидаға оралған кезден бастап» деді.

His name and origin are differently given by the medieval Georgian chronicles. While The Conversion of Kartli calls him Azo(y) and makes him the scion of a preexisting dynasty in Arian Kartli, The Life of Kartli knows him as Azon and brands him a Macedonian outsider. Azo and Azon unquestionably represent the same figure and both sources credit his position to Alexander’s mythic expedition into inner Georgia. According to The Conversion of Kartli, Azo was the son of an unnamed king of Arian Kartli, who was brought, together with followers, to Kartli proper by Alexander and installed as the first king (mep'e, მეფე) at Mtskheta after the conquest of this city. He also transplanted the cults of Gatsi and Gaim to Kartli. The Life of Kartli enshrines no such tradition. Rather, it maintains that Azon, son of Iaredos (unattested in The Conversion of Kartli), was neither a king nor even a Georgian. He is reported to have conquered Mtskheta with 100,000 Macedonians ("Romans"). In addition, Alexander commanded Azon to worship seven celestial bodies (the Sun, the Moon, and five "stars", i. e., planets) and to serve the "invisible God, the creator of the universe". This version has Azon, depicted as a tyrant, subsequently deposed and killed by Pharnavaz, the member of the local ruling clan (P’arnavaziani), whose father and uncle were killed by Azon. Despite their differences, the two medieval traditions concur that kingship was established in Mtskheta in the early Hellenistic period and this is verified in non Georgian sources. Several modern scholars believe Azo’s story indirectly suggests the migration of the early Georgian tribes to the northwest and blending of Anatolian elements with the tribes living in Kartli proper. On the other hand, the version of The Life of Kartli, which anachronistically refers to Azon's entourage as "Romans", might well have reflected the Roman activities in Iberia, presumably those of the Flavian period (AD 69–96), which have surprisingly been ignored by the Georgian annals. Some modern historians have also attempted to equate Azon (note that the name terminates in the Greek suffix –ου) with the Jason of the Argonautic cycle. According to the Roman historian Tacitus, the Iberians "claimed Thessalian origin, dating from the time when Jason, after leaving with Medea and their children, returned to the empty palace of Aeëtes and the kingless Colchians".