Кіріспе

Тогарма (Еврейше: תֹּגַרְמָה Тогарма, Тогорм, Таргамоси) – «Жаратылыс» кітабының 10-тарауындағы «ұлттар тізімі», ежелгі еврейлерге белгілі халықтарды көрсететін Нұхтың ұрпақтарының тізімі. Тогарма – Яфеттің ұрпақтарының бірі және Анатолиядағы бірнеше халықты бейнелейді деп саналады. Орта ғасырлық дереккөздер Тогарманы Кавказдың бірнеше халықтарының (армяндар мен грузиндерді қоса) әңгімелік атасы деп есептейді.

Киелі кітап куәліктері мен тарихи география

Тоғарма Жаратылыс кітабының 10:3 (31) аятында Гомердің үшінші ұлы, Яфеттің немересі, Ашкеназ бен Рифаттың бауыры ретінде тізімделген. Бұл есім Езекиел кітабында "солтүстік жақтан" келген халық ретінде қайтадан айтылады. Тоғарма мен Түбал Гог әскеріне әскер жібергендіктері туралы айтылады. Тоғарма, Түбал, Яван және Мешех Тирліктерге жылқы жеткізіп тұрған елдер ретінде еске алынады. Көптеген ғалымдар Тоғарманы хеттіктер Тегарама, ал ассириялықтар Тил Гаримму деп атаған астанамен сабақтастырады. О. Р. Гурни Тегараманы Оңтүстік-Шығыс Анатолияда орналастырған.

Кейінгі дәстүрлер

Кейінгі этнологиялық дәстүрлер Тогарманы Батыс Азия мен Кавказдағы түрлі халықтардың аңыздық ата-бабасы деп санайды. Яһуди тарихшысы Флавий Иосиф (37 – шамамен 100 ж.б.) және христиан теологтары Иероним (шамамен 347 – 420 ж.б.) мен Севильский Исидор (шамамен 560 – 636 ж.б.) Тогарманы фригийліктердің әкесі деп есептейді. Бірнеше ежелгі христиан авторлары, оның ішінде Киелі Гипполит (шамамен 170 – 236 ж.б.), Кесариялық Евсевий (шамамен 263 – 339 ж.б.) және епископ Теодорет (шамамен 393 – 457 ж.б.) оны армянның әкесі деп санайды. Орта ғасырлық яһуди дәстүрлері оны түркі халықтарымен, оның ішінде хазарлармен байланыстырады.