Кіріспе

Ата Мұхаммед Нұр (кейде Ата Мохаммед Нур деп те жазылады; عطا محمد نور; 1964 жылы туған) – Ауғанстандық саясаткер, елден қуылған және 2004 жылдан 2018 жылдың 25 қаңтарына дейін Ауғанстанның Балх провинциясының губернаторы болған бұрынғы моджахид көшбасшысы. 1979 жылы Ауғанстанға кеңес әскерлерінің басып кіргенінен кейін моджахидтерді білім берумен айналысып, «Ұстаз» деген лақап атын алды. Кейін ол «Жамият-е Ислами» ұйымының кеңеске қарсы күресіндегі моджахид командирі болды. 1996 жылдың соңында Талибан билікті басып алған кезде, Нур Ахмад Шах Масуд басшылығымен Талибанға қарсы Біріккен майданның (Солтүстік Альянс) командирі қызметін атқарды. Ол Балх аймағындағы операцияларды жетекшілік етті. 2004 жылы президент Хамид Карзай оны Балх провинциясының губернаторы етіп тағайындады. 2018 жылдың қаңтар айында президент Әшраф Ғани оны провинциялық губернатор лауазымынан босатып жіберді. 2021 жылы Талибан шабуылы кезінде Нұр, Абдул Рашид Достуммен бірге 2021 жылдың тамызында Мазар-и-Шарифтен Өзбекстанға қашып кетті.

Ерте өмір

Ата Мұхаммед Нұр 1964 жылы Балх провинциясының Мазар-и-Шариф қаласында дүниеге келген.

Мұджаһедтер және Солтүстік одақ

Атта Мұхаммед Нур 1980-ші жылдары Ауғанстанда Кеңес әскеріне қарсы күрескен моджахедтерге қосылып, "Жамият-е Ислами" партиясымен байланыс орнатты. 1992 жылға қарай ол Солтүстік Ауғанстандағы ең ықпалды моджахед командирлерінің біріне айналды. Мұхаммед Нәжібулланың Ауғанстан Демократиялық Республикасы құлағаннан кейін, ол "Жамият" командирі ретінде қала бере отырып, Абдул Рашид Достумның Ауғанстан Ұлттық Ислам қозғалысына қосылды және 1992 жылғы 1 маусымда өткен оның алғашқы құрылтайында осы қозғалыстың жетекші орынбасары болды. Алайда, Достуммен идеологиялық келіспеушіліктер тез арада туды және 1993 жылы ол Достумнан бөлінді. 1994 жылдың қаңтарында Атта Нур Балх облысының астанасы Мазар-и-Шариф қаласын бақылауға алу үшін Достумның "Джунбиш" жасақтарына қарсы күресті. Бірақ Достум одан бұрын әрекет етіп, 10 000 саяқтан тұратын күштерді жұмылдырып, Аттаның әскерін жеңді. 1997 жылдың соңында Талибан билікті басып алған кезде Атта Нур Ахмад Шах Масуд басқаратын Талибанға қарсы Біріккен майданның (Солтүстік Альянс) командирі болды. Атта Нур Балх аймағындағы операцияларды жетекшілік етті.

Ислам Республикасы

Хамид Карзай басқаруымен Ауғанстан Ислам Республикасы құрылғаннан кейін Устад Аттаның күштері Дустумның күштерімен бірнеше рет қақтығысты. 2002 жылдан бастап, Ауғанстанның ауыспалы әкімшілігіндегі маңызды лауазымдардағы «Жамият-и Ислами» одақтастарының қолдауымен және күмәнді өткені үшін Достумды ықпалдан шығаруға тырысқан халықаралық қауымдастықтың қолдауымен Атта Нұр Ауғанстанның солтүстігіндегі ықпалын кеңейтті. Ол Мазар-и-Шарифті аз күшпен басып алды, Хульми ауданы ғана күшпен алынды. Атта кейіннен Фарьяб, Жоужан және Балх провинцияларындағы жергілікті басшылардың адалдығын сатып алуға тырысты. 2003 жылдың қазан айында Достум шабуылға шығып, 2002 жылдан бері жоғалтқан көптеген позицияларын қайтарып алды. Мазар маңында Достум Аттаның бронетранспортты күштерін оқпандап, қаланың маңындағы барлық маңызды позицияларды басып алды. Достумның Мазар маңындағы бастаған шайқасында танк пен артиллерия қолданылды, нәтижесінде шамамен 60 адам қаза тапты. Алайда, Достум мен Аттаға халықаралық қауымдастық пен Кабулдағы орталық үкімет соғысты тоқтату үшін күшейтілген қысым жасады. Атта мен Достум билікті бөлісу туралы келісімге келді, онда Достум Мазар мен Балх провинциясының көп бөлігін Аттаға берді, ал ол өз кезегінде Солтүстік Ауғанстанда Достумның ықпалына қарсы тұру ниетінен бас тартты. Нұр бір рет үйленген, оның бес ұлы мен екі қызы бар. Оның үлкен ұлы Халид Нұр 2014 жылы Лондонның Сандхерст Корольдік әскери академиясын бітірді. Тарик Нұр Дубайдың Америка университетінде мемлекеттік басқару мамандығын оқып жатыр. Оның басқа балалары Белал Нұр, Сухайб Нұр және Сейяр Нұр.

Балх провинциясының губернаторы

2004 жылдың соңында Атта Хамид Карзайдың Балх провинциясының әкімі болып тағайындалды. 1980-1990 жылдары оныңмен бірге соғысқан командирлерді жергілікті билік орындарына орналастырып, оларды тұрақсыздық қызметтерінен аулақ етіп, адал және тәртіпті жергілікті басқаруды құрды. Осының нәтижесінде ол зорлық-зомбылыққа монополия құрды және авторитарлық әдістердің есебінен ең шалғай аудандарда да салыстырмалы қауіпсіздік пен тұрақтылыққа қол жеткізді. Балх провинциясындағы қауіпсіздік маңызды қайта құруға және едәуір экономикалық белсенділіктің дамуына жағдай жасады. Ата Мохаммад Нур провинциядағы саяси биліктің басты көзі ретінде танылды және Балхтағы саясатқа жоғары деңгейде бақылау жасады. Ол билікте болған кезінде осы ықпалды пайдаланып, бизнес мәмілелері арқылы байыды. Провинциядағы ешқандай маңызды бизнес оның келісімінен өтпейді, ал провинциялық астана Мазар-и-Шарифтегі ірі жылжымайтын мүлік Атаға тиесілі немесе оның бақылауындағы компаниялардың қолында. Ол Ауғанстанның солтүстігіндегі көлік саласының, соның ішінде Өзбекстаннан Мазар-и-Шарифке дейінгі теміржол желісін дамытудың маңызды ойыншысы. Оның әскери жасақтарының басшыларын провинциялық басқарудың қуатты лауазымдарына тағайындауы арқылы ол зорлық-зомбылыққа монополияны және заңсыз қызметтерге бақылауды сақтап тұрды. Ата провинцияның қауіпсіздік органдары мен саяси операцияларын дерлік толық бақылайды. Ұлттық деңгейде провинцияның басқаруы жақсы бағаланды, нәтижесінде мемлекеттік қызметті қайта құру бағдарламасы арқылы қосымша қаржыландыру мен лауазымдар алды, сондай-ақ АҚШ қаржылаған Жақсы көрсеткіштер бастамасы арқылы Есірткіге қарсы министрліктен төлемдер алды. Оның жергілікті саяси стратегиясы провинцияны бейресми билік, ережелер және желілер арқылы басып алу болды. Оның қарсылықты қабылдамайтын күшті тұлға ретіндегі беделі оған аймақта үлкен ықпал етті. Оның билік базасы ережеге негізделген демократияға сай болмаса да, Ауғанстанның орталық биліктің әлсіздігі мен шектеулі ресурстарын ескере отырып, Ата ұсынатын басқару формасы қазіргі Ауғанстандағы ең жақсы келісім болуы мүмкін. Атаның қарсыластары оны сыбайлас жемқор билік иесі деп санайды, оның халықтан алған адалдығы құрметтен гөрі қорқынышпен шақырылған. Президент елдің 34 әкімін тағайындайды, бірақ көптеген адамдар президент Карзайдың әкім Аттаны қызметтен алуға тым әлсіз екенін сендірді. Карзайдың қарсыластары орталық үкімет Атаның билігін шектеуге тырысса, халықтың зорлық-зомбылық пен бүлікке шығуы мүмкін деген алаңдаушылық білдірді. Әкім Ата Мохаммад Нур өзінің Балх провинциясының әкімі болып қалу-қалмауын Кабул емес, өзі шешетінін батыл түрде мәлімдеді. 2018 жылдың қаңтар айында президент Әшраф Ғани оны провинциялық әкім қызметінен босатып жіберді. Ол Достуммен бірге 2021 жылдың 14 тамызында талибандар Мазар-и-Шарифке қарай жылжығанда Аму-Дарья арқылы қашып кетті.