Кіріспе

Тану – "ой арқылы білім мен түсінікті алудың психикалық әрекеті немесе процесі, тәжірибе және сезімдер арқылы". Ол интеллектуалдық функциялар мен процестердің барлық аспектілерін қамтиды, мысалы: қабылдау, назар, ойлау, қиял, интеллект, білімді қалыптастыру, жад және жұмыс жады, бағалау және пікір білдіру, логикалық ойлау және есептеу, мәселелерді шешу және шешім қабылдау, тілді түсіну және қолдану. Танымдық процестер жаңа білімді ашу үшін қолданылатын білімді пайдаланады. Танымдық процестер лингвистика, музыкалогия, анестезиология, нейробиология, психиатрия, психология, педагогика, философия, антропология, биология, жүйелік талдау, логика және компьютерлік ғылымдар сияқты әртүрлі салаларда, әртүрлі көзқарастардан талданады. Осы және танымды талдауға қатысты басқа да тәсілдер (мысалы, денелі таным) танымдық ғылымның дамитын саласында біріктіріліп, академиялық тәуелсіз пәнге айналуда.

Этимология

Когниция сөзі 15 ғасырға дейін барып жетеді, онда ол «ойлау және саналылық» деген мағынаны білдірген. Бұл термин латынша есімнен («зерттеу», «оқу» немесе «білім») шыққан, ол бірнеше сөзден құралған етістіктен туындаған, яғни («бірге») және («білу») деген сөздердің бірігуінен пайда болған. Соңғы бөлігі, gnōscō, өзі грек тіліндегі gi(g) nósko (γι(γ)νώσκω) етістігімен туыс.

Алғашқы зерттеулер

Когнитивті сөздің өзі 15 ғасырға дейін таралғанымен, екі мың жыл өткен соң танымның қазіргі заманғы түсініктерінің негізі Ағарту дәуірінде Джон Локк және Дугальд Стюарт сияқты ойшылдардың еңбегімен қаланды. Олар идеялардың қабылдануын, жадыда сақталуын және өңделуін қамтитын сананың моделін жасауға тырысты. 19 ғасырдың басында танымдық модельдер философияда, әсіресе сана философиясы туралы жазған авторлардың еңбектерінде, сондай-ақ медицинада, есірткі сырқатын емдеу жолдарын іздеген дәрігерлердің зерттеулерінде дамыды. Ұлыбританияда бұл модельдерді Джеймс Салли сияқты ғалымдар Лондон университетінің колледжінде зерттеді, тіпті олар 1870 жылғы Ұлттық бастауыш білім беру заңын (33 және 34 Vict. c. 75) қарастырғанда саясаткерлердің назарына да ілікті. Психология Еуропада қарқынды дамып келе жатқан жаңа ғылым саласы ретінде қалыптасса, Америкада да қолдаушылары көбейді. Вильгельм Вундт, Герман Эббингхаус, Мэри Уиттон Калкинс және Уильям Джеймс сияқты ғалымдар адам танымын зерттеуге үлкен үлес қосты.

Алғашқы теоретиктер

Вильгельм Вундт (1832–1920) интроспекция деп атаған ұғымды атап өтті: жеке адамның ішкі сезімдерін зерттеу. Интроспекция кезінде, Вундт ақпаратты ғылыми деп тануы үшін, зерттеуші өз сезімдерін мүмкіндігінше объективті түрде сипаттауға мұқият болуы керек еді. Вундттың еңбегі шамалы болғанымен, қазіргі психологтар оның әдістерін тым субъективті деп санайды және адамның когнитивтік процесі туралы қорытынды жасау үшін тәжірибе жүргізудің объективті әдістерін таңдайды. Герман Эббингхаус (1850–1909) негізінен адамның есте сақтау функциясы мен қабілетін зерттеген когнитивтік зерттеулер жүргізді. Эббингхаус өзінің жеке тәжірибесін жасады, онда ол тіпті жоқ сөздерден (мысалы, 'EAS') 2000-нан астам буын құрастырды. Одан кейін ол осы сөздерді жаттауға өзінің жеке қабілетін тексерді. Ол сөздердің мағыналық сипатына байланысты бұрынғы тәжірибенің ықпалын бақылау үшін нақты сөздердің орнына сөзсіз сөздерді әдейі таңдады, осылайша оларды есте сақтауды жеңілдетті. Эббингхаус өзі жасаған сөзсіз сөздерді жаттау және еске түсіру қабілетіне әсер ететін бірнеше факторларды байқады және болжады. Оның қорытындысы бойынша, себептердің бірі – стимул тізімін көрсету мен оны қайталау немесе еске түсіру арасындағы уақыттың мөлшері еді. Эббингхаус алғаш рет «оқу қисығын» және «ұмыту қисығын» тіркеп, графиктік түрде бейнеледі. Оның еңбегі сериялық позицияны зерттеуге және оның есте сақтауға тигізетін әсеріне зор ықпал етті (төменде талқыланады). Мэри Уиттон Калкинс (1863–1930) – психология саласындағы ықпалды американдық пионер. Оның жұмысы да адамның есте сақтау қабілетіне қатысты. Оның жүргізген зерттеулеріне «жақындық әсері» деп аталатын кең таралған теория жатқызылады. Келесі тәжірибе бөлімінде талқыланатын жақындық әсері – адамдардың стимулдар тізбегінде ұсынылған соңғы элементтерді дәл еске түсіруге бейімділігі. Калкиннің теориясы жоғарыда аталған зерттеумен және Герман Эббингхаус жүргізген есте сақтау тәжірибелерінің қорытындысымен тығыз байланысты. Уильям Джеймс (1842–1910) – когнитивтік ғылым тарихындағы тағы бір маңызды тұлға. Джеймс Вундттың интроспекцияға артық көңіл бөлгеніне және Эббингхаустың мағынасыз стимулдарды қолданғанына наразы болды. Оның орнына ол күнделікті өмірдегі адамның оқу тәжірибесіне және оның когницияны зерттеудегі маңыздылығына назар аударды. Джеймстің когницияны зерттеуге қосқан ең маңызды үлесі – оның «Психология қағидалары» оқулығы болды, ол қабылдау, есте сақтау, ойлау және назар аудару сияқты когницияның түрлі аспектілерін алдын ала қарастырады.

Психология

Психологияда "таным" термині әдетте жеке адамның психологиялық функцияларына қатысты ақпараттық өңдеу тұрғысынан қолданылады, және когнитивтік инженерияда да осылай. Әлеуметтік психологияның бір саласы – әлеуметтік танымды зерттеуде бұл термин көзқарастарды, атрибуцияны және топтық динамиканы түсіндіру үшін пайдаланылады. Адам танымдық қабілеті саналы және санасыз, нақты немесе абстрактілі, сондай-ақ интуитивті (тіл білу сияқты) және тұжырымдамалық (тіл моделі сияқты) болып табылады. Ол жад, қауымдастыру, түсінік қалыптастыру, үлгілерді тану, тіл, назар, қабылдау, әрекет, мәселе шешу және ойша бейнелеу сияқты процестерді қамтиды. Дәстүрлі түрде эмоция танымдық процесс ретінде қарастырылмаған, бірақ қазір эмоцияның танымдық психологиясын зерттеуге көптеген зерттеулер жүргізілуде; зерттеулер сондай-ақ адамның өзінің стратегиялары мен танымдық әдістері туралы хабардар болуына, яғни метатанымға да бағытталған. Таным туралы түсінік психологияның салалары дамыған сайын бірнеше рет қайта қарастырылды. Психологтар бастапқыда адамның іс-әрекетін басқаратын танымды ақпаратты өңдеу ретінде түсіндірді. Бұл 1950-ші жылдардағы когнитивизм деп аталатын қозғалыс болды, ол мінезшілдік қозғалыстан кейін пайда болды. Мінезшілдік қозғалыс танымды мінездің бір түрі ретінде қарастырған. Когнитивизм танымды есептеудің бір түрі ретінде қарастырып, ақыл-ойда машина, ал сананы атқарушы функция ретінде қарады. Когнитивтік психологияның дамуы әртүрлі теориялардан туындады, сондықтан ақыл мен орта туралы осы динамиканы зерттеу басталды, бұл жүйелі есептеу немесе тек мінез ретінде танымға басымдық берген бұрынғы дуалистік парадигмалардан қозғалыс болды.

Кезеңнің сабағы Жасы немесе кезеңі Сипаттамасы Сенсорлы-моторлық кезең Балалық шақ (0–2 жас) Ақыл-ой бар; моторлық белсенділік, бірақ символдар жоқ; білім дамуда, бірақ шектеулі; білім тәжірибе/ өзара әрекеттесуге негізделген; қозғалыс балаға жаңа нәрселерді үйренуге мүмкіндік береді; осы кезеңнің соңында кейбір тілдік дағдылар дамиды. Мақсаты – объектінің тұрақтылығын дамыту, себеп-салдар, уақыт және кеңістік туралы негізгі түсінікті қалыптастыру. Операцияға дейінгі кезең Сәби және ерте балалық шақ (2–7 жас) Символдар немесе тілдік дағдылар бар; жад және қиял дамуда; кері қайтарылмайтын және логикалық емес ойлау; проблеманы интуитивті шешуді көрсетеді; қатынастарды түсіне бастайды; сандарды сақтау тұжырымдамасын ұстанады; басым түрде эгоцентрикалық ойлау. Нақты операциялық кезең Бастауыш және ерте жасөспірімдік шақ (7–12 жас) Ақыл-ойдың логикалық және жүйелі түрі; нақты объектілерге қатысты символдарды манипуляциялау; ойлау кері айналдыру мүмкіндігімен және басқаның рөлін алу қабілетімен сипатталады; масса, ұзындық, салмақ және көлемді сақтау тұжырымдамаларын ұстанады; негізінен операциялық ойлау; кері қайтарылмайтын және эгоцентрикалық ойлау. Формалды операциялық кезең Жасөспірімдік және ересек жас (12 жас және одан жоғары) Абстрактілі тұжырымдамаларға қатысты символдарды логикалық қолдану; абстрактілі ойлау және ақыл-ой гипотезаларын сынау қабілеттерін, сондай-ақ ойлаудың икемділігін қабылдайды; күрделі ойлау және мәселе шешудегі ықтимал баламаларды қарастыра алады.

Дене шынықтыру

Аэробикалық және анаэробтық жаттығулар когнитивтік қабілеттерді жақсарту тұрғысынан зерттелді. Кейбір зерттеулерде назар аудару қабілеті, сөздік және көру есінің қысқа мерзімді жақсаруы байқалды. Дегенмен, бұл әсерлер уақытша және физикалық белсенділікті тоқтатудан кейін бірте-бірте төмендейді. Паркинсон ауруымен ауыратын адамдар велосипед тебу кезінде басқа когнитивтік тапсырмалармен бірге жасағанда, ойлау қабілеттерінің жақсарғаны көрінді.

Тамақ қоспалары

Фитоэстрогендерді, көкжидек қосымшаларын және антиоксиданттарды бағалаған зерттеулер қосымшадан кейін когнитивтік функцияда шамалы артықсыздарды көрсетті, бірақ плацебомен салыстырғанда маңызды әсерлер байқалмады. Етеккір тоқтаған кездегі танымдық қабілетке шөптік және тағамдық қоспалардың әсерін зерттеген тағы бір зерттеу соя мен Гинкго билоба қосымшалары әйелдердің танымдық қабілетін жақсарта алатынын көрсетті.

Жақсы әлеуметтік ынталандыру

Когнитивтік бұзылыстары бар (яғни деменция) адамдарды ойлау және есте сақтау қабілетін жандандыруға бағытталған күнделікті әрекеттерге, әлеуметтік ортада ұсыну, танымдық қабілеттерді жақсартуға көмектеседі. Зерттеу материалдарының көлемі шағын болғанымен, нәтижелерді нақтылау үшін кең ауқымды зерттеулер қажет, бірақ әлеуметтік когнитивтік стимуляцияның әсері кейбір дәрі-дәрмектермен емдеудің әсерінен күштірек сияқты.

Басқа әдістер

Транскраниалды магниттік стимуляция (ТМС) деменциясы жоқ адамдарда емдеу сеансынан кейін 1 ай өткен соң, емдеу алдындағы жағдаймен салыстырғанда танымдық қабілеттерін жақсартатыны көрсетілді. Бірақ плацебомен салыстырғанда айқын артықшылық байқалған жоқ. Әр түрлі танымдық функцияларды дамытуға бағытталған компьютерлік жаттығулар клиникалық жағдайда зерттелді, алайда олардың ұзақ мерзімді әсері анықталған жоқ.