Жапониядағы алғашқы ағылшын тілінің мұғалімі Раналд Макдональд

Кіріспе

Жапониядағы алғашқы ағылшын тілі мұғалімі (1824–1894)

Ранальд Макдональд (3 ақпан 1824 – 24 тамыз 1894) – Жапонияда ағылшын тілін үйреткен алғашқы туған тілі ағылшын тілінде сөйлейтін адам. Ол коммодор Перри мен Токугава шогунаты арасындағы келіссөздерді жүргізген бас аудармашылардың бірі – Эйносуке Морияманы да оқытқан.

Ерте өмір

Макдональд Солтүстік Американың Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы Форт-Асторияда дүниеге келді. Бұл аймақ сол кезде Колумбия округі немесе Орегон елі деп аталатын, британдық Гудзон шығанағы компаниясы мен американдық Тынық мұхит тері компаниясының үстемдігін күреске салған даулы аймақ болатын. Макдональдтың әкесі – шотландтық Гудзон шығанағы компаниясының тері саудагері Арчибальд Макдональд, ал анасы – Коалэксоа (Қарға немесе Санде ханшайым деп те аталған), Чинук тайпасынан, қазіргі Вашингтон штатының Илуако қаласының жанында тұрған «Төменгі Чинук» Чинукан халқының басшысы Комкомлидің қызы. Алайда, ол босанғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды, ал Макдональдты анасының туыстары қысқа мерзімге баптап өсірді. 1825 жыл шамасында Арчибальд Макдональд Канададан келген метис әйел, Джейн Клайнға үйленді және Рэнальдты Гудзон шығанағы компаниясының штаб-пәтері орналасқан Ванкувер фортына әкелді. Макдональдтың өзінің тууының немесе чинук тегінің қандай екенін қашан білгені белгісіз. Макдональд үлкен метис қауымының мүшесі болды. Ева Эмери Дайдың танымал тарихи романына сүйене отырып, «1832 жылы Форт-Ванкуверде сегіз жасар бала кезінде ол үш кеме апатына ұшыраған жапондық теңізшімен, соның ішінде Отокичимен кездесті» деген аңыз тарады. Бірақ шындығында, үш кеме апатына ұшыраған жапондық теңізшілер 1834 жылдың шілдесінде Ванкувер фортына жеткізілді [1832 емес], ал 10 жастағы Рэнальд Макдональд Қызыл өзен колониясына аттанғаннан кейін шамамен төрт ай өткен соң келді. Сондықтан «Шығыс пен Батыстың кездесуі» деген аңыз шындыққа жанаспайды. Макдональдтың туысқандарының арасында олардың ата-бабалары Тынық мұхиты арқылы келген деген әңгімелер болған болуы мүмкін, бірақ Макдональдтың «Жапонияға деген қызығушылығы оянды» және «оның алыс туыстарының отаны осы ел болуы мүмкін» деген болжамының дұрыстығы күмәнді. Өзінің өмірбаяндық естеліктерінде Макдональд бұл туралы былай деді: «Менің жоспарым – өзімді кемеден құтылған адам ретінде көрсету және олардың мейірімділігіне үміт арту еді. Мен олардан үйренгім келді және мүмкіндігі болса, оларға біздің мәдениетімізді үйреткім келетін». Макдональд жаңадан құрылған Ред-Ривер колониясындағы Ред-Ривер академиясында білім алды, бұл кейіннен Канаданың Манитоба провинциясы болған Британдық Солтүстік Американың бір бөлігі еді. Кейіннен әкесінің тілегі бойынша банк кызметкері болып жұмысқа орналасып, Сент-Андрес ложасының No516 шебері атанды.

MacDonald was born at Fort Astoria, in the Pacific Northwest of North America. The area was then known as the Columbia District or Oregon Country, disputed territory dominated by the British Hudson's Bay Company and the American Pacific Fur Company. MacDonald's father was Archibald McDonald, a Scottish Hudson's Bay Company fur trader, and his mother was Koale'xoa (also known as Raven or Princess Sunday), a Chinook, daughter of Comcomly, a leader of the "Lower Chinook" Chinookan people that lived near the present day city of Ilwaco, Washington. She, however, died shortly after giving birth and MacDonald was briefly cared for by his mother's family. Around 1825, Archibald McDonald married Jane Klyne, a Métis woman from Canada, and brought Ranald to Fort Vancouver, the headquarters of the Hudson's Bay Company. It is unclear when MacDonald became aware of the details of his birth or of his Chinook ancestry. MacDonald was a member of the larger Métis community. Based on the popular historical fiction of Eva Emery Dye, it has been repeated that "as a child of eight in 1832 at Fort Vancouver, he met three shipwrecked Japanese sailors, including Otokichi". In reality the three shipwrecked Japanese sailors were brought to Fort Vancouver in July 1834 [not 1832], arriving there about four months after 10 yr old Ranald MacDonald had departed for the Red River Colony – so there never was the fabled "meeting of East and West". MacDonald's First Nations relatives might have had legends that their ancestors had come from across the Pacific, but saying that MacDonald "developed a fascination with Japan" and "theorized that it might be the home of his distant relatives" may or may not be accurate. In his autobiography MacDonald explained it in his own words: "My plan was to present myself as a castaway and to rely on their humanity. My purpose was to learn of them; and, if occasion should offer, to instruct them of us." MacDonald was educated at the Red River Academy in the newly established Red River Colony, a part of British North America that later became Manitoba, Canada. Later, following the wishes of his father, he secured a job as a bank clerk and became a Master Mason in St. Andres Lodge No.516.

Жапония

Ол тыншытсыз адам болғандықтан, көп ұзамай банктегі жұмысын тастап, Жапонияға баруға шешім қабылдады. Жапон жеріне аяқ басқан шетелдіктер үшін өлім немесе түрмеге қамауды білдіретін сол кездегі қатаң оқшаулану саясатын білгеніне қарамастан, ол 1845 жылы «Плимут» кит аулау кемесіне теңізші болып жұмысқа орналасты. 1848 жылы ол «Плимут» кемесінің капитанын Хоккайдо жағалауында шағын қайыққа түсіруге көндірді. 1 шілдеде ол Ришири аралына қонды, онда кеме апатқа ұшырағандай болып көрсетті. Оны айнулар ұстады, олар оны Мацумаэ кланының даймёсына жіберді. Қазан айында ол голландтармен шектеулі сауда жасауға рұқсат етілген жалғыз порт – Нагасакиге жіберілді. Америка және Ұлыбритания кемелерінің саны жапон суларына жақындағандықтан және Жапонияда ешкім ағылшын тілін жетік білмегендіктен, он төрт адамды Макдональдтың басшылығымен ағылшын тілін оқуға жіберді. Бұл адамдар – самурайлар, олар бұрын голланд тілін үйренген және біраз уақыттан бері голланд саудагерлері сияқты басқалардан ағылшын тілін үйренуге тырысып келген. Олардың ең дарындысы, «тілге шебер» Морияма Эйносуке болды. Макдональд 7 ай бойы Нагасакидегі Софуку-дзи (崇福寺) буддалық ғибадатханасының филиалы – Дайхианда (大悲庵) тұтқында болды, ол осы уақыт ішінде жапон тілін оқыды, содан кейін оны американдық әскери кемеге алып кетті. 1849 жылдың сәуір айында Нагасакиде Макдональдты он бес кеме апатынан аман қалғандармен бірге американдық USS Preble әскери кемесінің капитаны Джеймс Глиннге тапсырды, ол қаңғыған теңізшілерді құтқару үшін жіберілген еді. Глинн кейін Жапониямен келісімге қол қою қажеттігін айтты, «егер бейбіт жолмен болмаса, онда күшпен». Солтүстік Америкаға оралғаннан кейін Макдональд АҚШ Конгресіне Жапон қоғамы жақсы басқарылатынын және жапон халқының мінез-құлқы жоғары деңгейде екенін түсіндіре отырып, жазбаша мәлімдеме жасады. Ол теңізші мамандығын жалғастырды. Көп саяхаттағаннан кейін Макдональд Канаданың шығысына (қазіргі Квебек) оралды және 1858 жылы Британдық Колумбияның жаңа колониясына барды, онда ол Фрейзер өзенінің алтын кен орындарында және кейіннен 1864 жылы Карибуда таңулау бизнесін құрды. Ол сондай-ақ Ванкувер аралын зерттеу экспедициясына қатысты. Оның шәкірттері коммодор Перри және лорд Элгинмен Жапонияны ашу туралы келіссөздерде маңызды рөл атқарса да, ол өзінің еңбегін лайықты бағаламады. Жапондық саяқаты туралы жазбалары оның қайтыс болғаннан кейін 29 жыл өткен соң, 1923 жылы ғана жарияланды. Ол 1894 жылы Вашингтон штатында, немересіне қонаққа барған кезде кедейлікте қайтыс болды. Соңғы сөздері «Сайонара, жаным, саёнара» болды.

A restless man, he soon quit his bank job and decided that he would visit Japan. Despite knowing the strict isolationist Japanese policy of the time, which meant death or imprisonment for foreigners who set foot on Japanese soil, he signed on as a sailor on the whaling ship Plymouth in 1845. In 1848, he convinced the captain of the Plymouth to set him to sea on a small boat off the coast of Hokkaidō. On July 1, he came ashore on Rishiri Island where he pretended he had been shipwrecked. He was caught by Ainu people, who remitted him to the daimyō of Matsumae clan. In October, he was then sent to Nagasaki, the only port allowed to conduct limited trade with the Dutch. Since more and more American and British ships had been approaching Japanese waters, and no man in Japan spoke English with any sort of fluency, fourteen men were sent to study English under MacDonald. These men were samurai, who had previously learned Dutch and had been attempting to learn English for some time from secondhand sources, such as Dutch merchants who spoke a little of the language. The brightest of these men, a sort of "language genius", was Moriyama Einosuke. MacDonald stayed in confinement, at Daihian (大悲庵), a branch temple of the Sofuku ji (崇福寺) in Nagasaki, for 7 months, during which he also studied Japanese before being taken aboard a passing American warship. In April 1849, in Nagasaki, MacDonald was remitted together with fifteen shipwreck survivors to captain James Glynn on the American warship USS Preble which had been sent to rescue stranded sailors. Glynn later urged that a treaty should be signed with Japan, "if not peaceably, then by force". Upon his return to North America, MacDonald made a written declaration to the US Congress, explaining that the Japanese society was well policed, and the Japanese people were well behaved to the highest standard. He continued his career as a sailor. After travelling widely, MacDonald returned to Canada East (now Quebec) and, in 1858, went to the new colony of British Columbia where he set up a packing business in the Fraser River gold fields and later in the Cariboo, in 1864. He also participated in the Vancouver Island Exploring Expedition. Although his students had been instrumental in the negotiations to open Japan with Commodore Perry and Lord Elgin, he found no real recognition of his achievements. His notes of the Japanese adventure were not published until 1923, 29 years after his death. He died a poor man in Washington state in 1894, while visiting his niece. His last words were reportedly "Sayonara, my dear, sayonara "

Сыйлық

2016 жылдан бері Нидерландыдағы "Friends of MacDonald The Dutch Connection" қоры Азия, Еуропа және Солтүстік Америка арасындағы қарым-қатынастарды өздерінің шығармалары арқылы жаңаша көрсететін жазушылар мен суретшілерге "Ранальд Макдональд" сыйлығын табыс етеді. Осы сыйлықтың иегерлері: Фредерик Л. Шодт (2016), Зия Хайдер Рахман (2016), Хажиме Нарукава (2017), Бруно Мачаес (2018) және Роттердамдағы FENIX Landverhuizersmuseum (2019).