Кіріспе
Жоханның Ізгі хабарында кездесетін сөз тіркесі "Иса сүйген шәкірт" (ὁ μαθητὴς ὃν ἠγάπα ὁ Ἰησοῦς) немесе Жохан 20:2-де "Иса сүйген басқа шәкірт" (τὸν ἄλλον μαθητὴν ὃν ἐφίλει ὁ Ἰησοῦς) деген сөз тіркесі Жоханның Ізгі хабарында алты рет қолданылады, бірақ Жаңа Келісімде Иса туралы басқа есептерде жоқ. Жохан 21:24-те осы шәкірттің жазба куәлігіне негізделгендігі айтылады. Бірінші ғасырдың соңынан бері, сүйікті шәкірт әдетте Жақиямен (Иоаннмен) байланыстырылып келеді. Ғалымдар Жохан әдебиетінің (Жоханның Ізгі хабары, Жоханның хаттары және Аян кітабы) авторлығын кем дегенде үшінші ғасырдан бері, әсіресе Ағарту дәуірінен бастап талқылап келеді. Көптеген қазіргі ғалымдар Жохан елшісінің авторлығын жоққа шығарады, бірақ толығымен емес. Жохан әдебиетін зерттейтін ғалымдардың арасында сүйікті шәкірттің нақты тарихи тұлға болғаны туралы пікір қалыптасқан, бірақ сүйікті шәкірттің кім болғаны туралы бірлік жоқ.
The phrase "the disciple whom Jesus loved" (ὁ μαθητὴς ὃν ἠγάπα ὁ Ἰησοῦς) or, in John 20:2; "the other disciple whom Jesus loved" (τὸν ἄλλον μαθητὴν ὃν ἐφίλει ὁ Ἰησοῦς), is used six times in the Gospel of John, but in no other New Testament accounts of Jesus. John 21:24 states that the Gospel of John is based on the written testimony of this disciple. Since the end of the first century, the beloved disciple has been commonly identified with John the Evangelist. Scholars have debated the authorship of Johannine literature (the Gospel of John, Epistles of John, and the Book of Revelation) since at least the third century, but especially since the Enlightenment. The authorship by John the Apostle is rejected by many modern scholars, but not entirely. There is a consensus among Johannine scholars that the beloved disciple was a real historical person, but there is no consensus on who the beloved disciple was.
Елші Жохан
Жоханның Ізгі хабарының соңғы сөздері сүйікті шәкірт туралы: "Осы шәкірт осы жайттарға куә болып, жазып қалдырған кісі, және білеміз, оның куәлігі рас." Евсевий IV ғасырда жазған «Шіркеу тарихы» еңбегінде екінші ғасырда Ефестік Поликраттың (шамамен 130-196 жж.) жазған деп санайтын хатты келтіреді. Поликрат Иоаннның «Раббымыздың құшағында жатқан» адам болғанына сенді, бұл сүйікті шәкіртпен анықтаманы білдіреді. Августин Гипполық (354-430 жж.) да Иоаннның сүйікті шәкірт екеніне сенді, оның «Жохан Ізгі хабары туралы трактаттарында» бұл айтылған. Сүйікті шәкірттің елшілердің бірі болғаны туралы болжам, оның соңғы кешкі асқа қатысқан сияқты көрінуіне және Матай мен Марқ Исаның он екі елшісімен бірге тамақтанғанын айтуына негізделген. Сондықтан, ең көп таралған анықтама – Жохан елшісі, ол сол кезде Ізгі хабарды жариялаған Жоханмен бірдей. Мэррил Ф. Унгер осыған қатысты дәлелдер келтіреді. Дегенмен, кейбір қазіргі ғалымдар Августин мен Поликраттың пікірін қолдайды, бірақ олардың саны артып келеді. Олар Жохан елшісінің Жохан Ізгі хабарын немесе оған жатқызылатын басқа Жаңа өсиет еңбектерін жазғанына сенбейді, сондықтан «Жоханның» сүйікті шәкіртпен байланысын сақтау қиын. Тилборгтың айтуынша, Жохан Ізгі хабарындағы бейне «мүмкін гомосексуалдық мінез-құлықтың дамуына оң ықпал етеді». Алайда ол «осындай қиял желісіндегі гомосексуалдық мінез-құлық гомосексуализмнің көрінісі емес» деп ескертеді. Теолог Исмо Дандерберг та мәселені зерттеді және «сүйікті» және «жақын» деген грек тіліндегі терминдердің жоқтығы эротикалық түсіндіруді азайтады деп мәлімдеді. Иса мен Жохан арасындағы қарым-қатынасты кейбіреулер 16-шы ғасырдың басында (әриеттік контекстте болса да) физикалық эротикалық сипатта деп түсіндірген – мысалы, Кристофер Марлоудың Құдайға қарсы келгені үшін сотталуы кезінде, ол «Жохан Ізгі хабаршысы Мәсіхпен бір төсекке жатқан және әрқашан оның құшағында болған, оны Содомдықтар сияқты пайдаланған» деп айыпталды. Англия королі Джеймс I Марлоуды гомосексуалдық әрекеттердің «күнәлі табиғаты» үшін айыптап, оның Букингем герцогымен өзінің эротикалық қарым-қатынасына, сондай-ақ сүйікті шәкірттің қарым-қатынасына теңеді. Соңында, Венециялық монах Франческо Кальканьо 1550 жылы «Жохан Мәсіхтің қасқыры болған» деп мәлімдегені үшін сотталып, өлім жазасына кесілді. «Иса Марта мен оның қарындасы және Елазарды жақсы көрді», - делінген, ал Жохан 11:3-те «Оның қарындастары: «Ием, сіз жақсы көретін досыңыз ауырып жатыр», - деп оған хабар жіберді». Бен Уизеррингтон III-нің пікірінше, сүйікті шәкірттің кейіпкері Лазарды қайта тірілтуден бұрын есімдерінде айтылмауы да маңызды (Лазар 11-тарапта қайта тірілді, ал сүйікті шәкірт 13-тарапта алғаш рет есімдерінде айтылды). Фредерик Балц Лазардың кім екенін анықтау, сүйікті шәкірттің діни қызметкер болғанын көрсететін дәлелдер және ежелгі Жохан дәстүрінің бәрі дұрыс деп мәлімдейді. Балтц Иосиф Флавий мен раввиндік әдебиеттерден белгілі Боэтустың балаларының отбасы Ізгі хабардың 11-таравындағы отбасы: Лазар, Марта және Бетаниялық Мариям. Бұл – сүйікті отбасы, Жохан 11:5-ке сәйкес. Елазар – бұл бір кезде Израильдің бас діни қызметкері болған Боэтустың ұлы Елазардың есімі. Ізгі хабардың дәстүрлі авторы саналатын Жохан он екі елшінің бірі емес, Мартаның ұлы (Сукка 52б). Ол епископ Поликраттың хатында сипатталғанға өте жақын: құрбандық шалатын діни қызметкер, ол петалон (яғни бас діни қызметкердің белгісі) киген. Бұл «үлкен» Жохан Исаның ізбасары, оның қызметіне Папиас Иераполистік куә болған және оның өмірі Траян заманына дейін созылған (Иринейге сәйкес). Балтц Жоханның «он ηγαπα ο Ιησους» шәкірі, ал Елазар «он εφιλει ο Ιησους» шәкірі болуы мүмкін деп санайды.
Augustine of Hippo (354–430 AD) also believed that John was the beloved disciple, in his Tractates on the Gospel of John. The assumption that the beloved disciple was one of the Apostles is based on the observation that he was apparently present at the Last Supper, and Matthew and Mark state that Jesus ate with the Twelve. Thus, the most frequent identification is with John the Apostle, who would then be the same as John the Evangelist. Merril F. Unger presents a case for this by a process of elimination. Nevertheless, while some modern academics continue to share the view of Augustine and Polycrates, a growing number do not believe that John the Apostle wrote the Gospel of John or indeed any of the other New Testament works traditionally ascribed to him, making this linkage of a 'John' to the beloved disciple difficult to sustain. Tilborg suggests that the portrait in the Gospel of John is "positively attuned to the development of possibly homosexual behaviour". However, he cautions that "in the code[ ] such imaginary homosexual behaviour is not an expression of homosexuality." Meanwhile, theologian Ismo Dunderberg has also explored the issue and argues that the absence of accepted Greek terms for "lover" and "beloved" discounts an erotic reading. The relationship between Jesus and John was certainly interpreted by some as being of a physical erotic nature as early as the 16th century (albeit in a heretical context) – documented, for example, in the trial for blasphemy of Christopher Marlowe, who was accused of claiming that "St. John the Evangelist was bedfellow to Christ and leaned always in his bosom, that he used him as the sinners of Sodoma". In accusing Marlowe of the "sinful nature" of homosexual acts, James I of England inevitably invited comparisons to his own erotic relationship with the Duke of Buckingham, which he also compared with that of the beloved disciple. Finally, Francesco Calcagno, a friar of Venice, faced trial and was executed in 1550 for claiming that "St. John was Christ's catamite". "Now Jesus loved Martha and her sister and Lazarus", and John 11:3, "Therefore his sisters sent unto him, saying, Lord, behold, he whom thou lovest is sick." Also relevant according to Ben Witherington III is the fact that the character of the beloved disciple is not mentioned before the raising of Lazarus (Lazarus being raised in John 11, while the beloved disciple is first mentioned in John 13). Frederick Baltz asserts that the Lazarus identification, the evidence suggesting that the beloved disciple was a priest, and the ancient John tradition are all correct. Baltz says the family of the children of Boethus, known from Josephus and rabbinic literature, is the same family in the 11th chapter of the Gospel: Lazarus, Martha, and Mary of Bethany. This is a beloved family, according to John 11:5. The historical Lazarus was Eleazar son of Boethus, who was once Israel's high priest, and from a clan that produced several high priests. The Gospel's traditionally ascribed author, John, was not a member of the Twelve, but the son of Martha (Sukkah 52b). He closely matches the description given by Bishop Polycrates in his letter, a sacrificing priest who wore the petalon (i. e., emblem of the high priest). This John "the Elder" was a follower of Jesus referred to by Papias of Hierapolis, and an eyewitness to his ministry. He was the right age to have lived until the time of Trajan (according to Irenaeus). Baltz says John is probably the disciple "ον ηγαπα ο Ιησους", and Eleazar is the disciple "ον εφιλει ο Ιησους" in the Gospel.
Магдалалық Мәриям
Рамон К. Джусино (1998) Жоханның Ізгі хабарындағы сүйікті шәкірт бастапқыда Магдалалық Мәриям болған деп ұсынды. Бірақ Маткин және басқалар атап өткендей, Мәриям мен сүйікті шәкірт Жохан 20-тарауда бір көріністе кездеседі. Бұл пікірді қолдау үшін және кітапқа сәйкес болуы үшін, Мәриямның сүйікті шәкіртпен бірге кездесетін екі ортақ көріністегі – Жохан 19:25–27 және Жохан 20:1–11 – жеке болуы кейінірек жасалған, асығыс түрде орындалған өзгерістердің нәтижесі болуы мүмкін, бұл өзгерістер 2-ғасырдың соңында Ізгі хабарды бекіту үшін жасалған (әсіресе Жохан 19:25–27, себебі сүйікті шәкірттің айқыш астында болуы Мәриям Магдалина әйелдер тізімінде аталғаннан кейін ғана еске алынады, ал ол тізімдегі әйелдерге дейін Исаның анасымен бірге айқышқа шыққан деп көрсетілмейді; тек Иса оны анасына қарау үшін тағайындағаннан кейін ғана сүйікті шәкірттің қатысуы расталады). Екі көрініс те ішкі тұйықтарға және синоптикалық Ізгі хабарлармен үйлеспейтін нәрселерге ие деп айтылады. Филиптің Ізгі хабарында, тағы бір Наг-Хаммади гностикалық мәтінінде, Магдалалық Мәриям туралы да дәл осы айтылады.
Беймәлім діни қызметкер немесе шәкірт
Брайан Дж. Каппер сүйікті шәкіртті Иерусалимнің беделді оңтүстік-батыс төбесінде орналасқан, жартылай монах тәрізді, мистикалық және аскеттік еврей аристократиясының рухани мүшесі деп санайды. Ол осы жерде Исаның соңғы кешкі асын өткізгенін, ал ғалым Д. Е. Х. Уайтли сүйікті шәкірттің соңғы кешкі асқа үй иесі болғанын анықтағанын айтады. Каппер сүйікті шәкірттің Исадан жақсы көрілгендіктен ерекше аталуын түсіндіру үшін, "сүйіспеншілік" тілі аскеттік қауымдастықтардағы "шебер діннің" ерекше әлеуметтік ерекшеліктерін көрсететін еврей топтарымен тығыз байланысты болғанын ұсынады. Британдық ғалым Ричард Баукхэм да осыған ұқсас қорытындыға келді: сүйікті шәкірт, сонымен қатар Жоханға жатқызылған Ізгі хабардың авторы, таңғажайып үлкен бас діни қызметкерлер әулетінің сауатты мүшесі болған. Герд Тейссен мен Аннет Мерц бұл куәлікті аз танымал шәкірттен, мүмкін Иерусалимнен алған болуы мүмкін деп болжайды.
Исаның інісі Жақып
Джеймс Д. Табор сүйікті шәкірттің Исаның ағасы Жақып екенін айтады (Исаның туысы, ағасы немесе туысы болуы, «аға» сөзінің аудармасына байланысты). Табор ұсынатын дәлелдердің бірі – Жохан 19:26-ның тікелей түсіндірмесі: «Сосын Иса анасын және сүйген шәкіртін жанында тұрғанын көрді де анасына: «Әйел, міне, сенің ұлың!» деді». Дегенмен, Ізгі хабардың басқа жерлерінде сүйікті шәкірт қайта тірілген Исаны «бауырым» емес, «Раббым» деп атаған. Табор сондай-ақ, Исаның 2-ғасырдағы апокрифтік «Яқыптың екінші аяны» кітабында Жақыпты «Менің сүйікті жаным» (екі рет) деп атауы, оның сүйікті шәкірт екенін көрсетеді деп келтіреді. Бұл үзінді былай делінеді:
Жеке басын жасырудың себептері
Анықтама туралы теориялар көбінесе осы анонимділік тәсілінің неліктен қолданылатынын түсіндіруге бағытталған, жеке тұлғаны атаудың орнына. Мұны түсіндіретін көптеген ұсыныстар бар. Бір кең таралған пікір бойынша, автор атын қарапайымдықтан ғана жасырған. Тағы бір пікір бойынша, осы құпиялылық саяси немесе қауіпсіздік себептерімен байланысты болуы мүмкін, себебі Ізгі хабар жарияланған шақта қуғынға ұшырау немесе ұятқа қалу қаупі болған. Автор Иерусалимдегі жоғары лауазымды тұлға болуы мүмкін және христиан дінімен байланысын жасырған.
Мартин Л. Смит, Иоанн Евангелист қоғамының мүшесі, Иоанн Ізгі хабарының авторы сүйікті шәкірттің кім екенін әдейі жасырған болуы мүмкін дейді, осылайша Ізгі хабарды оқитын адамдар шәкірттің Исамен қарым-қатынасына жақын сезінуіне мүмкіндік беру үшін.
Өнер
Көркем өнерде, жақын шәкірт көбінесе сақалсыз жас жігіт ретінде бейнеленеді, әдетте Соңғы кешкі ас кезінде Он екі апостолдың бірі ретінде немесе айқышқа шегеленгенде Мариямен бірге. Кейбір орта ғасырлық өнерде жақын шәкірттің басы Исаның жанында, құшағында жатқан күйінде көрсетілген. Көптеген суретшілер Жохан 13:25 аятын әртүрлі интерпретациялады, онда Иса жақсы көрген шәкірті "Исаның қасына жатып алған" (23-аят; тікелей мағынада, "оның кеудесіне / бойына жақын", en to kolpo).