Кіріспе
Инка империясы кезінде инка білім беруі екі негізгі салаға бөлінді: жоғарғы сыныптар үшін білім беру және жалпы халық үшін білім беру. Патшалық топтар мен империяның провинцияларынан арнайы таңдалған бірнеше адамдар Амавтакуна (философ-ғалымдар) арқылы ресми білім алды, ал жалпы халыққа білім мен дағдыларын тікелей ата-аналары мен туыстары берді. Инкалардың жазу тілі болмағандықтан, оның орнына жазбаларды сақтау үшін кипулар қолданылғандықтан, инкалардың білім беру жүйесінің қандай болғанын анықтау қиын. Перудегі Амавтакуналар Ұлыбританияның бардтарына ұқсас, даналыққа толы ерекше топ құрады. Олардың қатарында инкалардың тарихын сақтап, өз мәдениеті, тарихы және дәстүрлерін бүкіл мемлекетке жеткізу арқылы оны тірі ұстаған көрнекті философтар, ақындар және дін қызметкерлері болды. Империядағы ең білімді және құрметті адамдар саналған Амавтакуналар патшалық қанға ие адамдарды тәрбиелеумен қатар, жаулап алынған мәдениеттерден аймақтарды басқару үшін арнайы таңдалған жас өкілдерге де білім беруге жауапты болды. Осылайша, инкалардың барлық территориясындағы білім беру әлеуметтік теңсіздікке ұшырады, қарапайым халық патшалар алған ресми білімнен шеттетілді. Амавтакуналар империяның тілі ретінде кечуа тілін жалпы халыққа үйретуді қамтамасыз етті, бұл римдіктердің Еуропа бойынша латын тілін таратуымен ұқсас болды.
Inca education during the time of the Inca Empire was divided into two principal spheres: education for the upper classes and education for the general population. The royal classes and a few specially chosen individuals from the provinces of the Empire were formally educated by the Amawtakuna (philosopher scholars), while the general population were passed on knowledge and skills by their immediate forebears. Since the Incas did not have a written language, but instead had Quipus to record, it is difficult to determine the type of educational system the Incas did have. The Amawtakuna in Peru constituted a special class of wise men similar to the bards of Great Britain. They included illustrious philosophers, poets, and priests who kept the histories of the Incas alive by imparting the knowledge of their own culture, history, and traditions throughout the kingdom. Considered the most highly educated and respected men in the Empire, the Amawtakuna were largely entrusted with educating those of royal blood, as well as other young members of conquered cultures specially chosen to administer the regions. Thus, education throughout the territories of the Incas was socially discriminatory, barring the rank and file from the formal education that royalty received. The Amawtakuna did ensure that the general population learned Quechua as the language of the Empire, much in the same way the Romans promoted Latin throughout Europe.
Инка ақсүйектерінің білім алуы
Фрай Мартин де Муруаның айтуынша, жас жаңашылдардың (яхакук руна, кечуа тілінде) білімі Амавтакунадан 13 жасында Кускодағы білім үйлерінде (Ячауаси, кечуа тілінде) басталды. Амавтакуналар өз білімдерін империяның жас жаңашылдарына инка діні, тарихы және үкіметі, сондай-ақ моральдық нормалар туралы үйрету үшін пайдаланды. Олар сонымен қатар, инкалардың бірегей логикалық сандық жүйесі – кипуді толық түсінуді қамтамасыз етті. Бұл жүйе, әскерлер, жабдықтау, халық саны және ауыл шаруашылығы туралы нақты жазбаларды сақтау үшін түйіндермен байланған жіптерді қолданды. Жастар дене шынықтыру және әскери тактика бойынша да мұқият оқытылды. Көптеген инка жаңашылдары шамамен 19 жасында білім алуын аяқтады. Емтиханды сәтті тапсырғаннан кейін, жас жігіттер өз еректігі мен еркектігінің белгісі ретінде "вара" (арнайы іш киім) алды. Олардың білімі арнайы салтанатпен аяқталды, онда империяның ең қарт және ең көрнекті инкалары мен Амавтакуналары қатысты. Жаңа жас ақсүйектер, болашақ билеушілер ретінде, физикалық күштерін және жауынгерлік шеберліктерін көрсетіп, еркектіктерін дәлелдеді. Үміткерлер инка ханымына да ұсынылды, ол олардың құлақтарына үлкен сырғаларды салып, жас үміткерлердің көрсеткен біліктілігі үшін құттықтады, оларға олардың мәртебесіне (және патшалық отбасының мүшелері болған жағдайда, тегіне) байланысты жауапкершілікті еске салып, оларды жаңа «Күннің балалары» деп атады. Кейбір тарихшылар мен авторлар инка ханшайымдары мен басқа әйелдер үшін арналған әйелдер мектептері («Акля васи», кечуа тілінде) болғанын атап көрсетті. Кускодағы Аклауасиде берілген білім империяның басқа провинцияларындағы Аклауасилерден өте ерекше болды деп саналады. Әйелдер инка дәстүрін, әйелдік өнерді, сондай-ақ басқаруға қатысты дағдыларды үйренді, бірақ ерлерге қарағанда көлемі шектеулі болды. Олар сонымен қатар иіру, тоқу және чича пісіру сияқты шеберліктерді де меңгерді. Испан елшілері мен конкистадорлары осы институттарды еуропалық монахтар монастырының инкалық нұсқасы деп қарады. Ерлер сияқты, әйелдер де империяның шалқар ауылдарынан инка агенттері арнайы таңдап алғаннан кейін Аклауасиге әкелінді. Білімін аяқтағаннан кейін, кейбір әйелдер жаңа келген қыздарды оқыту үшін қалды, ал төменгі дәрежелі әйелдер Сапа Инканың қосымша әйелдері болуы мүмкін, егер ол қаласа, немесе егеменді қуантқан басқа ер адамдарға сыйлық ретінде жіберілуі мүмкін.
Халықтық білім беру
Жалпы халыққа берілген құқықтар арқасында элитаның жоғары біліміне қол жеткізу мүмкіндігі болды, бірақ көптеген адамдар ресми білім алуға бармады. Осы балалардың білімі негізінен отбасыларындағы үлкендерінен алды. Бұл білім көбінесе инка мәдениеті мен өнеріне қатысты болды. Білім алудың баршаға құқық екені мойндалса да, мемлекеттік білім беру жүйесі ресми емес еді және көптеген балалар оқуға қатыспады.
Колониядан кейінгі білім беру
Еуропалықтар келгеннен кейін империяда инка білімінің екі түрі болды. Еуропалықтар жергілікті тұрғындармен байланысқа түскенде, асыл инка әйелдері мен конкистадорлар арасындағы аралас некелер пайда болды. Осы аралас некелерден туған балалар екі түрлі тәрбие алды: бірі – ресми еуропалық білім, екіншісі – инка әулеті тарапынан берілген мәдени тәрбие. Осылай тәрбиеленгендердің ең танымал мысалы – инка ақсүйегінің қызы мен еуропалық әкенің ұлы Гарсиласо. Ол ресми еуропалық біліммен қатар, инка туыстарынан тәрбие алды. Бұл оған еуропалықтардың инка халқына қалай қарайтынын түсінуге мүмкіндік берді. Инка империясында білім берудің тағы бір түрі – еуропалықтарға инка мәдениетін үйрету болды. Еуропалықтар келгенде, жазба тілдің болмауына таңырқады, оның орнына кипу қолданылып жатқанын көрді. Көптеген конкистадорлар Перуға келіп, кипуді пайдалануды үйренді. Мысалы, Гуама Пома кипу туралы кітап жазып, оны Испания королі Филипп II-ге сыйлады.