Ағылшын тіліндегі қатыстық сөйлемдер туралы

Кіріспе

Ағылшын тіліндегі салыстырмалы сөйлемдер негізінен салыстырмалы сөздер арқылы жасалады. Негізгі салыстырмалы есімдер – who, which және that; who сөздерінің де whom және whose деген туынды формалары бар. Әртүрлі грамматикалық ережелер мен стильдік нұсқаулар түрлі жағдайларда, әсіресе ресми жағдайларда, қай салыстырмалы сөздердің қолданылуына болатынын анықтайды. Кейде салыстырмалы есімді жіберіп, тек түйсіндіруге болады ("Мен көрген адам осы" немесе "Бұл оның жеңіп алған гольф таяғы"). Ағылшын тілінде алдынан келетін сөзі жоқ еркін салыстырмалы сөйлемдер де бар, олар what ("Мен сіздің істегеніңізді ұнатамын"), who және whoever сияқты сөздермен құралады. Қазіргі заманғы ағылшын тілінің нұсқауларына сәйкес, салыстырмалы есімнің сыртқы сөйлемдегі рөлі емес, салыстырмалы сөйлемге қатысты жағдайы (немесе есімдік жайы) болуы керек.

Шолу

Ағылшын тіліндегі қатысу есімдіктердің құралу ережелері осы жерде келтірілген. Толығырақ ақпарат төмендегі бөлімдерде және «who» мақаласында таба аласыз. Негізгі қатысу есімдіктері – who, which және that, бірақ төмендегі баламалы талдауды қараңыз. Қатысу есімдігі қатысу есімдік сөйлемнің басында келеді, егер оның алдында қосымша сөз тұрса ғана: «Мен жатқан төсек». (Әдетте, қосымша сөзді сөйлемнің соңына жылдырып, оны тоқтатқыш қалдыру қалыпты: «Мен жатқан төсек»). Қатысу есімдік сөйлем қатысу есімдігінен кейін келетін үлкен тіркеспен басталуы мүмкін: «Бұрын көрген төсегім», немесе «Бұрын көрген кішкентай мысығы жатқан төсегім». Who тек адамды білдіретін алғы сөзімен қолданылады («Кімнің адамы»); which – нәрсені білдіреді («Кімнің гүлдері»); that – адамды немесе нәрсені білдіреді («Кімнің әйелі», немесе «Кімнің гүлдері»). That тек шектеулі қатысу есімдік сөйлемдерде қолданылады және оның алдында үтір қойылмайды («Жүдеген көрінетін мұғалім» немесе «Жүдеген көрінетін көлік»); бірақ who және which шектеулі және шектеусіз сөйлемдерде қолданылуы мүмкін, сондай-ақ үтір қойылуы немесе қойылмауы мүмкін («Жүдеген көрінетін мұғалім» немесе «Менің мұғалімім, кім»); және («Жүдеген көрінетін көлік» немесе «Менің көлігім, кім»). Кейбір формальды ағылшын тілінде, әсіресе американ тілінде, шектеулі сөйлемдерде which қолданудан көбінесе аулақ болған жөн (төменде қараңыз). Whom тек оның алғы сөзі қатысу есімдік сөйлемнің толықтауышы болған кезде қолданылады, бірақ оның алғы сөзі қатысу есімдік сөйлемнің тақырыбы болған кезде қолданылмайды («Полиция ұрыны ұстады, мен көргенімді») алғы сөз ұры қатысу есімдік сөйлемнің толықтауышы; бірақ емес (*Полиция ұрыны ұстады, мен көргенімді) мұнда алғы сөз ұры қатысу есімдік сөйлемнің тақырыбы («Ұры мені көрді»); кім дұрыс. Қатысу есімдік сөйлемдегі қосымша сөз алға жылжытылған кезде тек whom немесе which қолданылады («Мен сөйлескен официант» немесе «Ол жеңген путер»); кімді (*Мен сөйлескен официант) немесе that (*Ол жеңген путер) қолдануға болмайды. Лауазымды стильде қосымша сөз көбінесе алға жылжытылмайды, сондықтан who және that та қолданылуы мүмкін («Мен сөйлескен пошташы», «Мен сөйлескен пошташы, сондай-ақ «Пошташы кім»); және («Ол жеңген путер», немесе «Ол жеңген путер»), немесе нөлдік қатысу есімдігі жиі қолданылады («Ол жеңген путер»). (Нөлдік қатысу есімдігін қараңыз). Егер that шектеулі қатысу есімдік сөйлемде қолданылса және ол қатысу есімдік сөйлемнің тақырыбы болмаса, оны толығымен жоюға болады. Мысалы: («Мен көрген тіс дәрігері» немесе «Мен сөйлескен тіс дәрігері») дегенді жай ғана («Мен көрген тіс дәрігері» немесе «Мен сөйлескен тіс дәрігері») деп айтуға болады. Бірақ кез келген қатысу есімдігі шектеусіз қатысу есімдік сөйлемде қолданылса, оны жоюға болмайды («Менің тіс дәрігерім, мен көргенім» немесе «Менің тіс дәрігерім, мен сөйлескенім»); не оның қосымша сөзі алға жылжытылғанда («Мен сөйлескен тіс дәрігері»); не оның алғы сөзі қатысу есімдік сөйлемнің тақырыбы болғанда («Мені көрген тіс дәрігері» немесе «Мені көрген тіс дәрігері»). Қатысу есімдік сөйлемдегі етістік қатысу есімдігінің алғы сөзімен бірдей тұлға (бірінші, екінші немесе үшінші) және сан (бірлік немесе көптік) болады. («Бұрын болған адамдар») деген сөздің алғы сөзі кімнің адамдары (үшінші тұлға, көптік), сондықтан етістік болу үшін үшінші тұлға және көптік сан үшін (болды) түрін алады; («Мен, әдетте өте төзімдімін») кімнің алғы сөзі мен (бірінші тұлға, жеке тұлға), сондықтан етістік болу үшін бірінші тұлға және жеке тұлға үшін (а) түрін алады. Whose алғы сөзі қатысу есімдік сөйлемде иелік рөл атқаратынын көрсетеді («Мен үйленген адамның қызы»). Who-дан айырмашылығы, ол заттарға да, адамдарға да қатысты болуы мүмкін («Аккумуляторы бұзылған машинаны таптым»). Кейбір адамдар whose-ты жеке емес алғы сөзбен қолданудан тартынса да, мұндай қолдану жиі кездеседі және грамматикалық жағынан дұрыс. Whose шектеулі және шектеусіз сөйлемдерде қолданылады («Жалқында күйеуге шыққан ағасы бар әйел», немесе «Салли, кімнің ағасы») және алға жылжытылған және артта қалған қосымша сөздермен («Біз келген машинадағы студент», «Біз келген машинадағы студент») немесе қосымша сөздері бар үлкен тіркестермен («Менің ұстазым, кімнің сабақтарының кейбірі»). Бұл жерде «кек өртеліп, мені ашуландырды» деген сөзбен қатысу есімдік сөйлем құралады. Бұл сөйлемде торт...

The basic grammatical rules for the formation of relative clauses in English are given here. More details can be found in the sections below, and in the article on who. The basic relative pronouns are considered to be who, which and that, but see an alternative analysis of that below. The relative pronoun comes at the very start of the relative clause unless it is preceded by a fronted preposition: "The bed on which I was lying". (It is normal to slide the preposition to the end of the clause and leave it stranded, or dangling: "The bed which I was lying on"). The relative clause may start with a larger phrase containing the relative pronoun after a preposition: "The bed, the owner of which we had seen previously, ", or "The bed, lying on which was a small cat, "
who is used only with its antecedent referring to a person ("The man who "); which, referring to a thing ("The flowers which "); that, referring to either a person or thing ("The woman that ", or "The flowers that "). that is used only in restrictive relative clauses, and is not preceded by a comma ("The teacher that looks worn out", or "The car that looks worn out"); but who and which may be used in both restrictive and non restrictive clauses, and may or may not take a comma ("The teacher who looks worn out", or "My teacher, who "), and ("The car which looks worn out", or "My car, which "). In some styles of formal English, particularly American, using which in restrictive clauses is avoided where possible (see that or which below). whom is used only when its antecedent is the object of the relative clause, but not when its antecedent is the subject of the relative clause ("The officer nabbed the thief whom I saw")antecedent thief is the object of the relative clause; but not (*The officer nabbed the thief whom saw me)here the antecedent thief is the subject of the relative clause (" the thief saw me"); who is correct here. When a preposition in the relative clause is placed in front (fronted), only whom or which is used ("The waiter to whom I spoke", or "The putter with which she wins"); it would never be acceptable to use who (*The waiter to who I spoke) or that (*The putter with that she wins). With informal style, the preposition is often dangled (or stranded), not fronted, so who and that may also be used (“The mailman who I spoke to”, “The mailman that I spoke to”, as well as “The mailman whom ”); and (“The putter that she wins with”, or “The putter which ”), or the zero relative pronoun is frequently used (“The putter she wins with”). (See Zero relative pronoun). When that is used in a restrictive relative clause and it is not the subject of the relative clause, it may be omitted entirely. For example: ("The dentist that I saw" or "The dentist that I spoke to") may be rendered simply ("The dentist I saw" or "The dentist I spoke to"). But any relative pronoun when used in a non restrictive relative clause must not be omitted ("My dentist, whom I saw", or "My dentist, who spoke to me"); nor when its preposition is fronted ("The dentist to whom I spoke"); nor when its antecedent is the subject of the relative clause ("The dentist that saw me”, or “The dentist who saw me"). The verb in a relative clause takes the same person (first, second, or third) and number (singular or plural) as that of the antecedent of the relative pronoun. In ("The people who were present ") the antecedent of who is people (third person, plural), so the verb to be takes its form (were) for third person and plural number; in ("I, who am normally very tolerant, ") who‘s antecedent is the pronoun I (first person, singular), so the verb to be takes its form (am) for first person and singular number. whose indicates that the antecedent has a possessive role in the relative clause ("The man whose daughter I married"). Unlike who, it can refer to things as well as persons ("I found a car whose battery was dead"). Though there is some reluctance to use whose with a non personal antecedent, such use is not uncommon and is perfectly grammatical. Whose is used in both restrictive and non restrictive clauses (“The woman whose brother was recently married ”, or "Sally, whose brother ") and with both fronted and stranded prepositions ("The student in whose car we arrived ", "The student whose car we arrived in ") or larger phrases with a preposition ("My tutor, some of whose lessons "). A relative clause whose antecedent is a whole propositionthat is, a matter (or person or thing) to be dealt withis formed with which ("The cake was burnt, which made me angry"); here which refers to the whole circumstance of the cake's being burnt. A formal, though uncommon, use of which is its being a relative determiner in non restrictive clauses ("He painted a picture of the house, which painting I later destroyed"). Here, which may refer to persons as well as things (“Yesterday, I met three men with long beards, which men I remember vividly”). Which can also refer to the whole clause, followed by a word that represents the ideas of the clause ("Yesterday, I met three men with long beards, which meetings I remember vividly"). A preposition may be fronted in front of the relative determiner which ("Every day, he visits me at the arcade, from which fact I derive much pleasure"), as may a larger phrase containing a preposition ("He went to the park and the shopping center, both of which places "). A free relative clause has no antecedent and takes the role of an argument in the main clause. When referring to people, it is formed with the pronouns who, whom or whoever, whomever ("I'll take who you choose", or "I'll take whom you choose", or "I'll take whoever (or whomever) you choose"). When referring to things, it is formed with the pronouns what or whatever ("What I said annoyed her") where what stands for "the thing which " or "that which ". Whichever is used when referring to people or things from a known set. (These are all called compound relative pronouns.) Also, there are the determiner (adjectival) equivalents which or what, or more usually, whichever or whatever ("I'll take whichever dish you choose", or "I'll take whatever dish you choose"). The words used as relative pronouns have other uses in English grammar: that can be a demonstrative or a conjunction, while which, what, who, whom and whose can be interrogatives. For other uses of whoever etc., see ever.

Адам немесе адам емес атеистер

Қауыстық есімдік таңдау әдетте, алдында тұрған сөздің (антецеденттің) адамға қатысты ма, әлде нәрсеге қатысты ма, соған байланысты болады: мысалы, кім және оның туындылары (кім, кім болса да, т.б., кімнен басқасы) көбінесе адамдарға қатысты қолданылады, ал қайсы, не және олардың туындылары көбінесе заттарға, оның ішінде жануарларға қатысты болады. Осы есімдіктің «that» түрі адамдар мен нәрселердің екесіне де қатысты қолданылады. Кейбір жазушылар мен стильдік нұсқаулар «that» есімдігін тек нәрселерге қатысты жағдайларда ғана қолдануға кеңес береді, бірақ бұл көзқарас жалпы қолданыстағыдан өзгеше. Мұндай мысалдар әдебиетте де кездеседі: Шекспир («өзінде музыкасы жоқ адам», «Венеция саудагері»), Марк Твен («Хадлейбургті бұзған адам»), Ира Гершвин («Қашып кеткен адам»); сондай-ақ, бейресми тілде, әсіресе ауызша сөйлеуде, «that» және «which» есімдіктерін қолданудағы практика, қалыптасқан ережелерден гөрі табиғирақ болады. «Whose» иелік пішімі адамдармен де, нәрселермен де қолданылады, себебі «which» немесе «that» үшін иелік пішімі жоқ. Әйтпесе, мысалы, «қозғалтқышы жарылған машинаның кімге тиесілі?» деген сұрақтың орнына «қозғалтқышы жарылған машина», немесе «қозғалтқышы жарылған машинаның иесі» сияқты тіркестерді қолдануға тура келер еді. Ағылшын тілінде жеке есімдіктерде де (ол, ол, ол) және басқа да есімдіктерде де (мысалы, біреу, бір нәрсе) адам мен нәрсе арасындағы айырмашылық сақталады; бірақ кейбір нақты нәрселер, мысалы, әскери кемелер мен теңіз кемелері әйел есімдіктерімен сипатталады, ал үй жануарлары мен басқа жануарлар көбінесе олардың жынысы немесе (антропоморфты) «жеке тұлғасы» тұрғысынан аталады. Әдетте, осы нәрселер адам ретінде салыстырмалы сөйлемдердің алдында тұрғанда, оларға қатысты есімдіктер «who», «whom» сияқты адамдарға тән есімдіктердің орнына «that» немесе «which» есімдіктеріне қайта оралады. Ағылшын тіліндегі гендер туралы мәліметтерді қараңыз.

Шектеуші немесе шектеуші емес салыстырмалы шарттар

Ағылшын тілінде шектеуші немесе интеграцияланған, және шектеуші емес немесе қосымша салыстырмалы сөйлемдердің арасындағы айырмашылық айтылымда (просодия арқылы) және жазуда (пунктуация арқылы) көрінеді: шектеуші емес салыстырмалы сөйлемдер айтылымда үзіліспен, ал жазуда көбінесе үтірлермен бөлінеді, ал шектеуші сөйлемдерде мұндай болмайды. Төмендегі сөйлемдерді салыстырыңыз, олардың мағынасы мен интонациясы үтірлердің болуына байланысты қаншалықты өзгеше екенін көресіз:

(1) Үлкен үйлер салатын құрылысшы, көп пайда табады. (шектеуші емес)
(2) Үлкен үйлер салар құрылысшы көп пайда табады. (шектеуші)

Бірінші мысал жеке бір құрылысшыны білдіреді (біз оны білеміз немесе оның бар екенін білеміз). Ол «үлкен үйлер» салады және көп пайда табады. Бұл мағыналар шектеуші емес салыстырмалы сөйлем мен әдетте үтірмен бөлінетін үш қысқа интонациялық қисық арқылы беріледі. Екінші мысал жеке құрылысшыны емес, шектеуші салыстырмалы сөйлеммен сипатталатын белгілі бір талапқа сай келетін құрылысшылардың тобын білдіреді. Енді сөйлемнің мағынасы мынадай: «үлкен үйлер» салар құрылысшы ғана көп пайда табады. Бұл өте ерекше мағына шектеуші салыстырмалы сөйлем, жалғыз интонациялық қисық және үтірлердің болмауы арқылы жеткізіледі. Дегенмен, үтірлер жиі қате қолданылады, мүмкін, себебі ереже логикаға негізделген және көптеген адамдар үтірді қолдану туралы шешім қабылдауда өз құлақтарына сенуге болатынын білмейді. (Ағылшын тілінде просодия емес, грамматикаға негізделген басқа да жағдайларда үтірлер қолданылады.) Осылайша, ағылшын тілінде сөйлегенде немесе жазғанда, шектеуші мағынаны (немесе керісінше) беру үшін тиісті салыстырмалы сөйлемді (яғни шектеуші немесе шектеуші емес) және тиісті интонацияны мен пунктуацияны таңдап, дұрыс синтаксисті қолдану қажет. Салыстырмалы сөйлемнің шектеуші ме, шектеуші емес ме екенін анықтау үшін қарапайым тест қолдануға болады. Егер салыстырмалы сөйлемді алып тастағанда сөйлемнің (ойдың) негізгі мағынасы өзгермесе, онда бұл сөйлем негізгі ой үшін маңызды емес және шектеуші емес болып табылады. Керісінше, егер ойдың негізгі мағынасы бұзылса, онда салыстырмалы сөйлем шектеуші болады. Шектеуші салыстырмалы сөйлемдер интеграцияланған, анықтаушы немесе сәйкестендіруші салыстырмалы сөйлемдер деп те аталады. Ал шектеуші емес салыстырмалы сөйлемдер қосымша, балама, анықтамайтын немесе сәйкестендірмейтін салыстырмалы сөйлемдер деп аталады. Сонымен қатар, кейбір интеграцияланған сөйлемдер шын мәнінде шектеуші болмауы мүмкін; интеграцияланған сөйлемдерге қараңыз, ал толық ақпарат алу үшін шектеушілік туралы қараңыз.

The first expression refers to an individual builder (and it implies that we know, or know of, the builder, which is the referent). It says that he builds "very fine" houses, and that he will make a large profit. It conveys these meanings by deploying a non restrictive relative clause and three short intonation curves, usually marked off by commas. The second expression refers not to a single builder but to a certain category, also called a set, of builders who meet a particular qualification, or distinguishing property: the one explained by the restrictive relative clause. Now the sentence means: it is the builder who builds "very fine" houses who will make a large profit. It conveys this very different meaning by providing a restrictive relative clause and only one intonation curve, and no commas. Commas are, however, often used erroneously, probably because the rule is taught based on logic and most people are not aware that they can trust their ear in deciding whether to use a comma. (English uses commas in some other cases based on grammar, not prosody.) Thus, in speaking or writing English prose, a restrictive rather than non restrictive meaning (or vice versa), requires the correct syntax by choosing the appropriate relative clause (i. e., restrictive or non restrictive) and the appropriate intonation and punctuation. To determine whether a relative clause is restrictive or non restrictive a simple test can be applied. If the basic meaning of the sentence (the thought) is not changed by removing the relative clause, the relative clause is not essential to the basic thought and is non restrictive. Alternatively, if the essential meaning of the thought is disturbed, the relative clause is restrictive. Restrictive relative clauses are also called integrated relative clauses, defining relative clauses, or identifying relative clauses. Conversely, non restrictive relative clauses are called supplementary, appositive, non defining, or non identifying relative clauses. Also, some integrated clauses may not be truly restrictive; see integrated clauses, and for more information see restrictiveness.

"Не" салыстырмалы сын есім

Кейбір ағылшын тілінің нұсқаларында "what" сөзі қатыстық есімдік ретінде қолданылады. Мысалы, "Галактика күзетшілері" 2 томында, бір "Жаратушы" былай дейді: "Ол есім, оны естігеннің әрқайсысының жүрегіне үрей келтіреді". "What" қатыстық есімдігі 1992 жылғы 11 сәуірде Ұлыбританияның "The Sun" газетінің бірінші бетінде "It's The Sun Wot Won It" деген тақырыппен пайда болды. Стандартты ағылшын тілінде "what" қатыстық есімдік ретінде қолданылмайды, оның орнына "who" немесе "that" қолдануға кеңес беріледі.

Бұл салыстырмалы сын есімнің орнына салыстырмалы сын есім ретінде

Жоғарыда сипатталғандай қолданылғанда, бұл сөз салыстырмалы есімдік ретінде жіктеледі; алайда, кейбір тіл білімі мамандары оны бағынышты шылау немесе салыстырмалы сөз ретінде талдау керек деп санайды. Бұл, (Мен шаршадым дедім) немесе (Мен шаршадым дедім) мысалындағыдай, шылау ретінде қолданылуымен үйлеседі. Родни Хаддлстон мен Джеффри Пуллумның пікірінше, бұл салыстырмалы есімдік емес, бағынышты шылау, ал оны талдау үшін салыстырмалы R символы қажет (Маған қажет болған фильм [R] қол жетімді емес). Мұнда R – «қажет» етістігінің жасырын тікелей толықтығы, ал «фильм» – оның алдында тұрған сөз. Егер ол жіберілсе және (Менің қажет болған фильмім қол жетімді емес) сияқты жағдайларда да осыған ұқсас талдау қажет. Бұл және (басқа) салыстырмалы есімдіктер арасында кейбір грамматикалық айырмашылықтар бар: бұл тек шектеулі салыстырмалы сөйлемдерде ғана қолданылады және оның алдына предлог қоюға болмайды. Сонымен қатар, (болжамды) салыстырмалы есімдік пен әдеттегі шылаудың арасында ұқсастықтар бар: екеуінің де әлсіз айтылуы қолданылады (көбінесе) және екеуі де жиі түсіріліп, мағынасы түйсіндіріледі.

Бірлескен салыстырмалы құрылымдар

Ағылшын тілінде еркін, біріктірілген немесе номиналды салыстырмалы конструкция деп аталатын құрылымға рұқсат етіледі. Осы типтегі салыстырмалы конструкция сыртқы атау фразасын өзгерту арқылы емес, оған тікелей қосылып, онымен "біріктірілген" салыстырмалы сөйлемнен тұрады; соның салдарынан номиналды функция нәтижедегі "конструкцияға" біріктіріледі. Мысалы:

Ол істегені анық мүмкін емес еді. Мұнда "Ол істегені" деген фраза "ол істеген нәрсе" немесе "ол істеген зат" деген мағынаны береді. Осылайша, зат есім фразасы және салыстырмалы сөз "неге" біріктіріледі; нәтижесіндегі салыстырмалы конструкция "Ол істегені" етістіктің жолдасы ретінде жұмыс істейді. Еркін салыстырмалы конструкциялар қатаң шектеулі болып табылады. Ағылшын тілінде "не", "қалай болса да" және "кім" сияқты салыстырмалы конструкцияларды бастай алатын "біріктірілетін" салыстырмалы сөздер бар. Бірақ бұл сөздер басқа да сөйлемдерді енгізе алады; "не" сұрақ мазмұны бар сөйлемдерді ("Мен оның не істегенін білмеймін") ал, "қалай болса да" және "кім" сөздері шырайлар енгізе алады ("Ол не істесе де, ол мұны лайық емес"). Қараңыз, әрқашан.

Белгісіз салыстырмалы шарттар

Кейбір шекті емес сөйлемдер, соның ішінде инфинитив және партиципиал сөйлемдер, салыстырмалы сөйлемдер ретінде де қолданылуы мүмкін. Оларға мыналар жатады:
«Аргумент» деп аталатын «ашық» қатыстық есімдік (аргумент) қамтитын инфинитив сөйлемдері, әдетте, бірақ әрқашан емес, осы «ашық» аргументке қатысты алғышартты препозициямен басталады: Ол – ұруға болатын әйел; Ол – сенуге болатын адам. (Инфинитивтік етістіктер «ұру» және «сену»; ал алғышарттар тиісінше «әйел» және «адам».) «Жасырын» (айтылмаған) қатыстық есімдік немесе нөлдік объект аргументін ұсынатын инфинитив сөйлемдері, ол осы «жасырын» аргументке қатысты алғышартты алады: Ол Ø-ні ұруға болатын әйел; Ол Ø-ге сенуге болатын адам.
Инфинитивтік етістіктің түйін сөзін өзгертетін инфинитив сөйлемдері: Ол компанияны құтқаратын адам.
Қазіргі уақыттағы қатыстық сөйлемдер, түйін сөзі жоқ, нөлдік аргументі бар, ол аргументке қатысты алғышартты алады: Жағалауда отырған адам Ø балық аулап отырды. (Бұл сөйлемдердің салыстырмалы сөйлемдер екенін анықтау ең қиын.)
Өткен уақыттағы қатыстық сөйлемдер, түйін сөзі жоқ, нөлдік объект аргументі бар, ол аргументке қатысты алғышартты алады: Кеше осында табылған Ø денесі енді анықталды. (Бұл «қысқартылған объектілі пассивті салыстырмалы сөйлем»; толық мысалдар үшін қараңыз.)