Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мойнақ, сонымен қатар Муйнак (қарақалпақ Мойнақ/Moynaq; орыс Муйнак/Muynak; өзбек Мўйноқ/Moʻynoq) – Солтүстік Қарақалпақстанда, Өзбекстанның автономиялық республикасында орналасқан қала. Ол Мойнақ ауданының орталығы болып табылады. Бұрын Арал теңізіндегі теңіз порты болған, қазір Аралқұм шөлінде судан 150 км қашықтықта жатыр және апатты туризм орталығына айналған. Сонымен қатар, бұл қала Орталық Азиядағы ең ірі электронды музыка фестивалінің өтетін орны.
Moynaq, also spelled as Muynak (Karakalpak Мойнақ/Moynaq; Russian Муйнак/Muynak; Uzbek Мўйноқ/Moʻynoq), is a city in northern Karakalpakstan, an autonomous republic in Uzbekistan. It is the seat of the Moynaq district. Formerly a sea port on the Aral Sea, it is now 150 km from the water in the Aralkum Desert and thus is a disaster tourism destination. It is also the location for the biggest electronic music festival in Central Asia.
Тарих
Бір кездері гүлденген балықшылар қауымдастығы және ондаған мың тұрғыны бар Өзбекстанның жалғыз порты болған Мойнақ қазір Арал теңізінің жылдам кері шегінетін жағалауынан ондаған шақырым қашықтықта жатыр. Балық аулау осы аймақтың экономикасының негізгі бөлігі болған, ал Мойнақ – өнеркәсіптік балық аулау және консервілеу орталығына айналды. Алайда, 1960 жылдары Кеңес үкіметінің Аму-Дарья және Сыр-Дарья өзендерін басқа бағытқа бұруы Арал теңізіне келіп толысқан судың азаюына себеп болды, нәтижесінде көлдің көп бөлігі құрғап, аймақ экономикалық құлдырауға ұшырады. Аймақтық кеңестік басшылықтағы мақта өндірісіне бағытталған ауыл шаруашылығы монокультурасы теңізге құятын атаулы өзендерден суды суаруға жұмсады, бұл ауыл шаруашылығы химиялық заттарының шаюдан туындаған ауыр ластануға әкелді. Бұл өз кезегінде теңіздің булануына және қалған судың тым жоғары тұзды болуына себеп болды, ол уытты болды және теңізді жойып, оның маңындағы Мойнақ сияқты қалалардың тұрғындарын құрдымға кетіретін экологиялық апатқа әкелді. Мойнақтың басты тартымды орындары – Кеңес дәуірінде балық аулау флотын құраған тот басқан кемелердің қатары және балық аулау өнеркәсібінің орталығы ретіндегі Мойнақтың тарихына арналған бір бөлмелі мұражай. Құрғақ және ластанған теңіз төріндегі күшті желдің соққандығынан туындаған улы шаң дауылдары, қалада қалған азазды тұрғындардың арасында көптеген созылмалы және жедел ауруларға себеп болады, олардың көпшілігі – этникалық қарақалпақтар. Теңіздің әсері болмағандықтан, ауа райы қалыптыдан ыстық жаздар мен суық қыстармен қалаға әсер етеді.
Once a bustling fishing community and Uzbekistan's only port city with tens of thousands of residents, Moynaq is now dozens of kilometers from the rapidly receding shoreline of the Aral Sea. Fishing had always been part of the economy of the region, and Moynaq became a center of industrial fishing and canning. However, a 1960s Soviet government diversion of the Amu Darya and Syr Darya rivers sapped the Aral Sea of its inflows, causing much of the lake to dry up and thus leaving the area susceptible to economic collapse. The regional Soviet led agricultural monoculture dominated by cotton production diverted water from the aforementioned tributary rivers of the sea into irrigation, which resulted in severe pollution caused by agricultural chemical runoff. This, in turn, caused the sea to evaporate and left the remaining water with extremely high levels of salinity, which made it toxic and led to the ecological disaster that is destroying the sea and killing the residents of the towns in its vicinity, including Moynaq. Moynaq's major attractions are the armada of rusting hulks that once made up its fishing fleet during the Soviet era, and a one room museum devoted to Moynaq's heritage as a center of the fishing industry. Poisonous dust storms kicked up by strong winds across the dried and polluted seabed give rise to a multitude of chronic and acute illnesses among the few residents who have chosen to remain, most of them ethnic Karakalpaks, and weather unmoderated by the sea now buffets the town with hotter than normal summers and colder than normal winters.
Мәдениет
2018 жылдан бері жыл сайын Мойнақта Орталық Азиядағы ең ірі электрондық музыка фестивалі – Стихия фестивалі өткізіліп келеді. Vice Media сайты «тасталып қалған кемелер зиратындағы техно-рейв» деп сипаттаған 2019 жылғы шараға 10 000 адам, сондай-ақ Өзбекстан мен Еуропаның ең үздік диджейлері қатысты. 2022 жылы құмды дауылдарға қарамастан, іс-шара өте сәтті өтті. Стихия сөзі «тоқтаусыз табиғат күші» деген мағынаны білдіреді және Арал теңізінің экологиялық апатына, сондай-ақ музыканың адамдарды біріктіру күшіне сілтеме жасайды. Фестиваль – музыканттар, суретшілер, ғалымдар, инженерлер мен кәсіпкерлердің бірлескен жобасы. Музыкалық шарамен бірге Stihia N+1, өнер, ғылым және технология туралы бірқатар дәрістер де өтеді. Арал теңізі ескерткіші Мойнақтың солтүстік жағында, бұрынғы балық аулау флотының тот басқан қаңқаларының арасында орналасқан. Бұл кемелер зираты Арал теңізінің тартылуының экономикалық салдарының еске салғышы, бірақ экологиялық апат туралы пікірсайыстарда бұл мәселе көбінесе назардан тыс қалады. Мойнақ мұражайында қаланың гүлденген кезеңдерінен суреттер мен фотосуреттер жинақталған. Экспонаттар осы жердің байлығын және маңыздылығын көрсетеді, ол балық аулаумен ғана емес, сонымен қатар тері өнеркәсібі және қамыстан тоқу сияқты басқа да салалардың арқасында қалыптасқан.
Stihia Festival, the largest electronic music festival in Central Asia, has been held in Moynaq annually since 2018. Described by Vice Media as “a techno rave in an abandoned ship graveyard,” the 2019 event attracted 10,000 people, as well as some of the best DJs in Uzbekistan and Europe. In 2022, the event was very successful, despite sandstorms. Stihia means "an unstoppable force of nature" and it is a reference to both the Aral Sea environmental disaster and the power of music to bring people together. The festival is a collaboration of musicians, artists, scientists, engineers, and entrepreneurs, and Stihia N+1, a series of talks about arts, science, and technology, runs alongside the music event. The Aral Sea Memorial is in the north end of Moynaq, amongst the rusting skeletons of the former fishing fleet. This ships’ graveyard is a reminder of the economic impact of the shrinking of the Aral Sea, which is often overlooked in discussion about the environmental disaster. Moynaq Museum has paintings and photographs of the town in its more prosperous days. The exhibits demonstrate the wealth and importance of the place, not only due to fishing but also other industries such as fur farming and rush mat manufacturing.
Жабайы табиғат
Саига антилопасы әлі де Мойнақ төңірегінде табиғатта кездеседі. Бұл түрлердің 24-і сирек немесе осал, ал 13-і Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) Қызыл тізіміне енген. Олардың ішінде ең қауіпті түрге жататын жұқа мүңкілікті шағала бар. Теңіздің құрғауынан бері фестиваль ең ірі шара болып табылады. Фестиваль әдетте кеме қорымында 2 күнге созылады және жылдар бойы электронды музыканы ұнататын жандар арасында үлкен танымалдыққа ие болды. Фестиваль 10 метрлік "SEA" деген жазудан құралған құрылымды салтанатты түрде өртеумен аяқталады.
Saiga antelope can still be found in the wild around Moynaq. 24 of these species are rare or vulnerable, and 13 of them are in the IUCN Red List. These include the critically endangered slender billed curlew. Since the drying up of the sea, the festival is the most high profile event. The festival usually lasts 2 days directly at the ship graveyard and has gained a lot of popularity among fans of the electronic music genre over the years. The festival ends with the ceremonial burning of a 10 meter high installation of the letters "SEA".