Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тілдердің қарым-қатынасы нәтижесінде туындаған, ортақ тегінен емес, лингвистикалық ерекшелік.
Linguistic feature arising through language contact rather than common descent
Геолингвистикада аймақтық ерекшеліктер – географиялық аймақтағы тілдер мен диалектілерге тән ортақ элементтер, әсіресе мұндай ерекшеліктер ортақ ата-тілден, яғни ортақ баба тілден тумаған жағдайда. Яғни, аймақтық ерекшеліктер бір тілдік отбасы шеңберіндегі генеалогиялық лингвистикалық ұқсастықтан өзгеше болып табылады. Ерекшеліктер бір үстем тілден көршілес тілдерге таралуы мүмкін (қараңыз "sprachbund"). Тілдердің генетикалық байланыстары тілдердің эволюциясының туыстық ағаш моделінде, ал аймақтық байланыстар толқын моделінде бейнеленеді.
In geolinguistics, areal features are elements shared by languages or dialects in a geographic area, particularly when such features are not descended from a proto language, i. e. a common ancestor language. That is, an areal feature is contrasted with lingual genealogically determined similarity within the same language family. Features may diffuse from one dominant language to neighbouring languages (see "sprachbund"). Genetic relationships are represented in the family tree model of language change, and areal relationships are represented in the wave model.
Сипаттамалары
Екі немесе одан көп тілдің (типологиялық ерекшеліктерінде немесе сөздік құрамында) ұқсастығы бірнеше механизмдердің нәтижесінде туындайтыны байқалды, олардың ішінде тілдік генеалогиялық байланыс (ортақ ата-тілден таралу, бірақ негізінен биологиялық генетикамен байланысты емес); тілдер арасында сөздердің қарызына алу; халық жаңа тілге көшкен кезде ерекшеліктерді сақтап қалу; және жай ғана сәйкес келу. Егер ата-тілдер туралы тікелей мәліметтер жеткіліксіз немесе мүлдем болмаса, ұқсастықтың генетикалық немесе тек аймақтық екенін анықтау қиынға соғуы мүмкін. Эдвард Сапир тілдердің байланысы мен таралуын генетикалық реконструкцияға қарсы дәлел ретінде пайдаланды, ал оны жеке тақырып ретінде мансабының соңында ғана қарастырды (мысалы, Тибет тілінің Тохариан тіліне тигізген әсері).
Resemblances between two or more languages (whether in typology or in vocabulary) have been observed to result from several mechanisms, including lingual genealogical relation (descent from a common ancestor language, not principally related to biological genetics); borrowing between languages; retention of features when a population adopts a new language; and chance coincidence. When little or no direct documentation of ancestor languages is available, determining whether the similarity is genetic or merely areal can be difficult. Edward Sapir notably used evidence of contact and diffusion as a negative tool for genetic reconstruction, treating it as a subject in its own right only at the end of his career (e. g., for the influence of Tibetan on Tocharian).
Негізгі үлгілер
Уильям Лабов 2007 жылы балалар мен ересектердің тіл үйрену қабілетіндегі айырмашылықтарға негізделген жалпы аяқта ағаш және толқын модельдерін келістірді. Ересектер өздерінің қоғамдастығында норма қалыптастыру үшін құрылымдық ерекшеліктерді жеткілікті тұрақтылықпен сақтап қала алмайды, ал балалар сақтайды. Тілдік ерекшеліктер ересектер арасындағы байланыстар арқылы белгілі бір аймаққа таралады. Тілдер балалардың оқу процесінде кішкентай өзгерістер арқылы диалекттерге, содан кейін туысқан тілдерге бөлінеді, бұл өзгерістер ұрпақтан ұрпаққа жинақталады. Егер сөйлеу қауымдастықтары бір-бірімен (жиі) қарым-қатынас жасамаса, осы жинақталған өзгерістер біртіндеп айырмашылыққа ұшырайды. Аймақтық ерекшеліктердің таралуы көбінесе төменгі деңгейдегі фонетикалық өзгерістерге байланысты, ал ағаш моделінің берілуі "грамматикалық шартталу, сөз шекаралары және тізбектік ауысуды басқаратын жүйелік қатынастар" сияқты құрылымдық факторларды да қамтиды.
William Labov in 2007 reconciled the tree and wave models in a general framework based on differences between children and adults in their language learning ability. Adults do not preserve structural features with sufficient regularity to establish a norm in their community, but children do. Linguistic features are diffused across an area by contacts among adults. Languages branch into dialects and thence into related languages through small changes in the course of children's learning processes which accumulate over generations, and when speech communities do not communicate (frequently) with each other, these cumulative changes diverge. Diffusion of areal features for the most part hinges on low level phonetic shifts, whereas tree model transmission includes in addition structural factors such as "grammatical conditioning, word boundaries, and the systemic relations that drive chain shifting".
Тілдік байланыс
Тілдік әртүрлілігі жоғары кейбір аймақтарда, бірқатар аймақтық ерекшеліктер тілдер тобында таралып, фразебунд (тілдік аймақ, конвергенция аймағы немесе диффузия аймағы деп те аталады) құрайды. Мысалдардың ішінде Балқан фразебунды, Қытай-Оңтүстік Азия тілдік аймағы және Үндістан субконтинентінің тілдерін атауға болады.
In some areas with high linguistic diversity, a number of areal features have spread across a set of languages to form a sprachbund (also known as a linguistic area, convergence area or diffusion area). Some examples are the Balkan sprachbund, the Mainland Southeast Asia linguistic area, and the languages of the Indian subcontinent.
Еуропаның көп бөлігінде иелік көрсету үшін иелік дұрыс конструкциясы (мысалы, латынша mihi est – 'маған бар') емес, көбінесе транзитивті етістік (мысалы, "Менде бар") қолданылуы. Бұл Proto Indo European тіліндегі бастапқы иелік конструкциясы болуы мүмкін, себебі "бар" етістіктері үшін ортақ түбір жоқ. Көптеген еуропалық тілдерде (роман, герман және т.б.) "have" + өткен шақ қатысуы арқылы толыққанды түрдің дамуы. (Латынша habeo және германша haben осы және жоғарыдағы мәселеде қолданылған сөздер этимологиялық тұрғыдан байланысты емес.) Француз, итальян, неміс, ескі испан және португал тілдерінде, сондай-ақ кейде ағылшын тілінде ("Мен өлімге айналдым, әлемдерді жоямын" және "Бұл дүниенің патшалығы келді" сияқты фразаларда) "болу" + өткен шақ қатысуы арқылы толыққанды түрдің қолданылуы (қатысу сөздерінің келісіммен жазылуымен). Кейбір балқан тілдерінде постпозитивті артикль, инфинитивтен қашу, генетив пен дативтің бірігуі және суперсессивті сан жасау. Жаңа Гвинеяның австронезиялық тілдеріне етістіктің соңына қойылатын сөз тәртібінің таралуы. Оңтүстік-Шығыс Азия материктік тілдік аймағындағы жіктегіштер/өлшем сөздерінің жүйесі.
The tendency in much of Europe to use a transitive verb (e. g. "I have") for possession, rather than a possessive dative construction such as mihi est (Latin: 'to me is') which is more likely the original possessive construction in Proto Indo European, considering the lack of a common root for "have" verbs. The development of a perfect aspect using "have" + past participle in many European languages (Romance, Germanic, etc.). (The Latin habeo and Germanic haben used for this and the previous point are not in fact etymologically related.) A perfect aspect using "be" + past participle for intransitive and reflexive verbs (with participle agreement), present in French, Italian, German, older Spanish and Portuguese, and possibly even English, in phrases like "I am become death, destroyer of worlds" and "The kingdom of this world is become". Postposed article, avoidance of the infinitive, merging of genitive and dative, and superessive number formation in some languages of the Balkans. The spread of a verb final word order to the Austronesian languages of New Guinea. A system of classifiers/measure words in the Mainland Southeast Asia linguistic area.
Әлеуметтік-лингвистика
Еуропаның көп бөлігінде "сен" мен "сіз" айырмашылығында, көпше есімдіктің сізге деген сыпайы сөз ретінде қолданылуы.
The use of the plural pronoun as a polite word for you in much of Europe (the tu vous distinction).