Кіріспе

Көмекші репродукция әдісі

Жұмыртқа донорлығы – бір әйелдің екінші әйелге көмекші репродукция арқылы бала көтеруге немесе биомедициналық зерттеулерге қатысуға мүмкіндік беру үшін жұмыртқасын сыйлау процесі. Көмекші репродукция мақсатында жұмыртқа донорлығы көбінесе сынақ түтікшеде ұрықтандыру технологиясын қамтиды, онда жұмыртқалар зертханада ұрықтандырылады; сирек жағдайларда ұрықтандырылмаған жұмыртқалар кейінірек пайдалану үшін мұздатылып сақталуы мүмкін. Жұмыртқа донорлығы – көмекші репродуктивтік технологияның үшінші тараптың қатысуымен жүзеге асырылатын бір түрі. Америка Құрама Штаттарында Репродуктивті медицина жөніндегі американдық қоғам осы процедураларға қатысты ұсынымдар берді, ал Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы да бірқатар ережелерді бекітті. АҚШ-тан тыс елдерде де осыған ұқсас регламенттерді қабылдаған органдар бар. Дегенмен, АҚШ-тағы жұмыртқа донорлығымен айналысатын агенттіктер қоғамның ережелерін сақтауды өздері шеше алады.

Тарих

1983 жылы Австралияда жұмыртқа донорлығы арқылы туған алғашқы бала тіркелді. 1983 жылдың шілдесінде Оңтүстік Калифорниядағы бір клиника жұмыртқа донорлығымен жүктілікке қол жеткізгенін хабарлады, нәтижесінде 1984 жылдың 3 ақпанында жұмыртқа донорлығы арқылы туған алғашқы американдық бала дүниеге келді. Бұл процедура Харбор-UCLA медициналық орталығында және Калифорния университетінің Лос-Анджелес медицина мектебінде орындалды. Қазір қолданылмайтын бұл әдісте, жасанды ұрықтандыру арқылы жүкті болған әйелден алынған дамып келе жатқан жұмыртқа басқа әйелге ауыстырылды, ол 38 аптадан кейін бала туды. Жасанды ұрықтандыру үшін қолданылған сперма баласын күткен әйелдің күйеуінен алынған. Осы жетістікке дейін, мыңдаған бала көре алмаған әйелдер, жалғыз ерлер және бір жынысты ерлер жұбы үшін бала асырап алу – ата-ана болудың жалғыз мүмкіндігі болды. Адам жұмыртқалары мен эмбриондарын донорлыққа беру, қан мен мүшелерді донорлыққа беру сияқты, кең таралған практикаға айналды. Жұмыртқа донорлығы мәдениетте қызығушылық тудырып, көптеген талқылауларға себеп болды және репродуктивтік медицина саласына елеулі әсер етті. Қазір АҚШ-та тіркелген ин-витро ұрықтандыру арқылы туған балалардың шамамен 18%-ы жұмыртқа және эмбрион донорлығы арқылы туған балалар құрайды. Бұл жұмыс адам жұмыртқалары мен эмбриондарын донорлықпен клиникалық қолданудың техникалық және құқықтық-этикалық негізін қалады, бұл соңғы 25 жылда дамыған негізгі клиникалық практика. 1984 жылы алғашқы туылғаннан бері, АҚШ-тағы Ауруларды бақылау орталығы (CDC) мәліметтері бойынша, донорлық жұмыртқамен эмбрион ауыстыру арқылы 47 000-нан астам бала дүниеге келді. Бұл балалар басқа әдістермен бала туғыза алмаған әйелдерге мүмкіндік берді. Жұмыртқа донорлығының құқықтық жағдайы және төлем/компенсация жүйелері елдерде әртүрлі. Кей елдерде бұл мүлдем заңсыз болуы мүмкін (мысалы, Италия, Германия, Австрия); тек анонимді және тегін болса ғана заңды, яғни жұмыртқа донорына ешқандай төлем жасалмайды (мысалы, Франция); тек анонимді емес және тегін болса ғана заңды (мысалы, Канада); тек анонимді болса ғана заңды, бірақ жұмыртқа донорына төлем жасалуы мүмкін (төлем көбінесе оның ыңғайсыздықтары мен шығыстарын өтеу үшін қарастырылады) (мысалы, Испания, Чехия, Оңтүстік Африка, Грекия); тек анонимді емес болса ғана заңды, бірақ жұмыртқа донорына төлем жасалуы мүмкін (мысалы, Ұлыбритания); немесе анонимді немесе анонимді емес, жұмыртқа донорына төлем жасалуы мүмкін (мысалы, АҚШ).

Процедура

Жұмыртқа доноры сарапқа алынып, іріктелгеннен кейін, экстракорпоральды ұрықтану (ЭКО) процесіне қатысуға бұрын хабардар келісімін беруі керек. Жұмыртқа доноры іріктелгеннен кейін, оған ЭКО стимуляциялық терапиясы жүргізіледі, содан кейін жұмыртқаны алу процедурасы жасалады. Алынған жұмыртқалар зертханада еркек серіктестің (немесе сперма донорының) спермасымен ұрықтандырылады және бірнеше күннен кейін ең жақсы дамыған ұрық(тар) қабылдаушының жатырына орналастырылады, оның жатыр қабырғасы бұрыннан ұрық трансферіне дайындалған. Егер көптеген салауатты ұрықтар пайда болса, оларды болашақта имплантациялау үшін криоконсервациялауға болады. Қабылдаушы әдетте, бірақ міндетті емес, қызметке тапсырыс берген адам болып табылады, содан кейін жүктілікті көтеріп, босандырып, баланы өсіреді.

Жұмыртқа донорларының процессі егжей-тегжейлі

Кез келген терең медициналық, психологиялық немесе генетикалық тексерулер донорға жүргізілгенге дейін, оны қабылдаушы агенттік немесе клиниканың дерекқорындағы профильдерден таңдауы тиіс (немесе донордың аты-жөнін жасыру талап етілетін елдерде қабылдаушының дәрігері қабылдаушы әйелге физикалық және мінездік ұқсастығы бойынша таңдайды). Бұл себебі аталған барлық тексерулердің құны жоғары, ал агенттіктер процеске инвестиция жасамас бұрын сәйкестіктің мүмкін екенін немесе кепілді екенін растауы керек. Әрбір жұмыртқа доноры алдымен психологқа жолданады, ол оның донорлық процесті бастауға және аяқтауға психикалық тұрғыдан дайындығын бағалайды. Бұл бағалаулар донордың толыққанды дайындығын және донорлық циклды қауіпсіз және сәтті аяқтау қабілетін қамтамасыз ету үшін қажет. Содан кейін донор толық медициналық тексеруден өтеді, оның ішінде кіші кезеңді тексеру, гормон деңгейін бағалау үшін қан талдауы (әсіресе антимюллер гормоны), инфекция қаупі, Rh факторы, қан тобы және есірткі қолдану, сондай-ақ аналық бездерін, жатырды және басқа да кіші кезең мүшелерін тексеру үшін ультрадыбыстық зерттеу. Сонымен қатар, шамамен соңғы үш буынның отбасылық анамнезі қажет, яғни асырап алынғандар көбінесе денсаулық туралы мәліметтердің жетіспеуіне байланысты қабылданбайды. Екі жұмыртқалықтан фолликулаларды сору үшін қынап арқылы кішкентай ультрадыбыс бағытталған ине енгізіледі, бұл жұмыртқаларды шығарып алады. Бір-екі сағаттық жаңарудан кейін донор босатылады. Көптеген донорлар келесі күні әдеттегі қызметтерін жалғастырады.

Нәтижелер

АҚШ-та жұмыртқа донорларының циклінің табыстылық деңгейі 60%-дан жоғары. (Статистиканы http://www.sart.org мекенжайында қараңыз.) "Жаңа цикл" "мұздатылған циклға" ауысқанда, донорлық жұмыртқамен жүкті болу мүмкіндігі шамамен 80% құрайды. Жұмыртқа донорлығының арқасында репродуктивтік жасын өткізіп алған немесе менопаузаға енген әйелдер де жүкті болып бала таба алады. Адриана Илиеску 2004 жылы 66 жасында ЭКО және донорлық жұмыртқаны пайдаланып бала тудырып, ең қарт ана рекордын орнатқан. Бұл рекорд 2006 жылы жаңа рекормен ауыстырылды. 2002 жылғы зерттеуге сәйкес, репродуктивтік жасын өткізіп алған әйелдерде жұмыртқа донорлығының табыстылық деңгейі 38% құрады.

Ата-ананың ниет еткен ынтасы

Әйелдер жұмыртқа донорына жүгінуіне себеп, олардың жұмыртқалықтары жеткілікті мөлшерде сау жұмыртқа шығара алмауы болуы мүмкін. Әйелдерде ерте жұмыртқалық жеткіліксіздігі пайда болуы мүмкін және олардың репродуктивті жасында сау жұмыртқа өндіру тоқтауы мүмкін. Кейбір әйелдер жұмыртқалықтары жоқ болып тууы мүмкін. Химиялық терапия немесе сәулелік терапия салдарынан зақымданған жұмыртқалықтар енді сау жұмыртқа өндіре алмайды. Жұмыртқалық қоры азайған немесе менопаузаға кіріскен ересек әйелдер де жұмыртқа доноры арқылы жүкті болуы мүмкін. Денсаулы жұмыртқа өндіретін әйелдер де генетикалық ауруларды беріп қоймау үшін донорлық жұмыртқаны пайдалануды қалауы мүмкін.

Донордың мотивациясы

Жұмыртқа донорының донорлыққа түсуіне игі ниетті себептер ықпал етуі мүмкін. 80 американдық әйелге жасалған сауалнама көрсеткендей, 30% тек қана игі ниетпен, 20% тек ақшалай сыйлыққа, ал 40% донорлар екі себептің де ықпалымен қозғалған. Сол зерттеуде жұмыртқа доноры болғандардың 45% алғаш рет донорлық жасағанда студент болған және әр донорлық үшін орташа есеппен 4000 доллар алған. Донорлар ақшалай және игі ниетті себептермен де жұмыртқа берушілерді таңдаса да, жұмыртқа агенттіктері тек игі ниетпен донорлық жасауға дайын донорларды таңдауға ұмтылады. АҚШ-та донорға, ол қанша жұмыртқа бергеніне қарамастан, төлем жасалады. Донордың жұмыртқасы қабылдаушының жүкті болуына сенімді түрде көмектессе, оның сыйлығы әр рет қайталаған сайын артуы мүмкін.

Жұмыртқа доноры

Донорға жасалатын процедуралар мен оған тағайындалатын дәрі-дәрмектер өз жұмыртқасын пайдаланатын пациенттердегі ЭКО-да (яғни аутологты ЭКО-да) қолданылатын процедуралар мен дәрі-дәрмектермен толықтай сәйкес келеді. Сондықтан, жұмыртқа доноры ЭКО-дан туындаған асқынуларға қатысты да, өз жұмыртқасын пайдаланатын пациенттермен бірдей тәуекелге ие, мысалы, жұмыртқаларды алу процедурасынан қан кету және гиперөндіріс (бірнеше жұмыртқа өндіру) үшін қолданылатын гормондарға реакциялар, оның ішінде жұмыртқалық гиперстимуляция синдромы (ЖГС) және сирек жағдайларда бауыр жеткіліксіздігі. Янсен мен Такердің жоғарыда аталған көмекші репродуктивті технологиялар оқулығында келтірген мәліметтеріне сәйкес, Нидерландыда жүргізілген ірі зерттеуде ЭКО салдарынан қайтыс болған 10 жағдай тіркелді, бұл көрсеткіш 1:10,000-ға тең. "Осы пациенттердің барлығы GnRH агонисттерімен емделді және ешбір жағдай ғылыми әдебиетте жарияланбаған". Жұмыртқа донорлығының донорларға тигізетін ұзақ мерзімді әсері жеткілікті зерттелмеген, бірақ қолданылатын дәрі-дәрмектер мен процедуралар бірдей болғандықтан, бұл әсер өз жұмыртқасын пайдаланатын пациенттердегі ЭКО-ның ұзақ мерзімді әсерімен (болған жағдайда) ұқсас болуы мүмкін. Қатерлі ісік қаупінің жоғарылауы туралы мәліметтер нақты емес; кейбір зерттеулер, әсіресе отбасылық анамнезінде емдеу тарихы бар әйелдерде, сәл жоғары тәуекелді анықтады, ал басқа зерттеулер мұндай тәуекелді анықтамады немесе тіпті көптеген пациенттерде сәл төмендегенін көрсетті. Әрбір бесінші әйел жұмыртқасын донорлыққа беруден психологиялық әсерлерді сезінеді, бұл әсерлер оң немесе теріс болуы мүмкін. Сол зерттеуде әйелдердің 20%-ы өздеріне таныс емес екенін, физикалық тәуекелдер туралы ештеңе білмегенін айтты.

Ата-аналық ата-ана

Ауырудың жұқпалы ауруға шағу қаупі жоғары емес. Донордың тестілеу нәтижесі теріс болғанымен, бұл донордың өте жақында ғана жұқтырған болу мүмкіндігін жоққа шығармайды, сондықтан алушыға жұқтыру қаупі сақталады. АҚШ-та FDA донорлық материалды алуға және/немесе беруге дейін 30 күннен аспайтын мерзімде толық инфекциялық тексеруді талап етеді. Көптеген клиникалар донорларды материал алудан бірнеше күн бұрын қайта тексеруді міндеттейді, осылайша алушыға қауіптің деңгейі ең төменге түседі. Донордың және алушының жұбайлары да тексеріледі. Донордың және оның отбасының медициналық тарихының дұрыстығына сену қажет. Американдық донорларға мыңдаған доллар төленгендіктен, мұндай сыйлық донорлардың адаспаушылық әрекеттеріне итермелеуі мүмкін. Дегенмен, көптеген ЭКО клиникалары донордың сенімділігін бағалау үшін толық психологиялық сараптамадан өтуді талап етеді. Көп жағдайда донор мен алушы арасында цикл аяқталғаннан кейін байланыс үзіледі. Донор да, алушы да заңдық құжаттарда жұмыртқа донорлығының материал алу кезінде аяқталатынына келіседі, және әдетте екі тарап та кез келген "қарым-қатынасты" осы сәтте тоқтатуды қалайды; егер олар байланысты жалғастыруды қаласа, олар келісімшартта осыған қатысты шарттарды қарастыра алады. Алайда, олар анонимділікті қаласа да, болашақта балалар ДНК дерекқоры мен/немесе тізілімдерін пайдалана отырып, өз донорын анықтап алуы мүмкін (мысалы, егер донор өзінің ДНК-сын генеалогиялық сайтқа тапсырса және оның донорлығынан туған бала кейіннен сол сайтқа өзінің ДНК-сын тапсырса). Көп балалы тууы жиі кездесетін жағдай. Егіздердің тууының көрсеткіші жоғары. Қазіргі уақытта Американдық Репродуктивтік Медицина Қоғамы бір циклде 1 немесе 2 эмбрионнан артық емес салуды ұсынады. Қалған эмбриондар болашақта материал алмасу үшін, бауырлар үшін немесе эмбриондарды донорлыққа беру үшін мұздатылады. Жұмыртқа донорлығынан туған жүктіліктерде жүктілік гипертензиясының пайда болу қаупі сәл жоғары. Ал басқа перинатальдық асқынулардың, мысалы, жатыр ішіндегі өсудің шектелуі, мерзімінен бұрын тууы және туа біткен ақаулардың көрсеткіштері жұмыртқа донорлығы қолданылмаған ЭКО-мен салыстырылатын деңгейде. 5000 доллардан астам төлемдерді "ақтауға" бұрынғы сәтті донорлықтар, отбасылық денсаулық тарихының ерекше жақсы болуы немесе донорларды табу қиын болатын аз ұлт өкілдерінің мүшелігі кіруі мүмкін. Әлемдегі осындай құқықтық және қаржылық айырмашылықтардың нәтижесінде АҚШ-та жұмыртқа донорлығы басқа елдерге қарағанда әлдеқайда қымбат. Мысалы, АҚШ-тың бір ірі клиникасында оның құны 26000 доллардан астам, сонымен қатар донордың дәрі-дәрмектері (тағы бірнеше мың доллар). Келісімшартты жасау үшін заңгердің қызметін пайдалану ұсынылады, осылайша донордың балаға немесе мұздатылған эмбриондарға қатысты заңдық құқықтары мен міндеттері болмайтынына көз жеткізуге болады. Сондықтан репродуктивтік құқық саласындағы мамандық алған заңгерді жалдауға кеңес беріледі, кем дегенде АҚШ-та; басқа елдерде тараптардың құқықтарын түсіндіру үшін басқа процедуралар болуы мүмкін немесе тараптардың құқықтарын анықтайтын заңнама болуы мүмкін. АҚШ-та жұмыртқа донордың ЭКО циклы басталғанға дейін ол әдетте жұмыртқа донорлық келісімшартына қол қояды, онда алынған жұмыртқаларға, эмбриондарға және донорлықтан туған балаларға қатысты донордың және алушының (алушылардың) құқықтары көрсетіледі. Мұндай келісімшарттарда алушы баланың заңды ата-анасы және циклден пайда болған жұмыртқалар мен эмбриондардың заңды иесі екендігі нақты көрсетілуі тиіс; басқаша айтқанда, донор жұмыртқаны тапсырудан бұрын кез келген уақытта циклден бас тартуға құқылы (егер ол бұлай жасаса, келісімшарт әдетте оған ақы төленбейді), бірақ жұмыртқалар алынғаннан кейін олар алушыға тиесілі болады. Жеке жағдайларда донорлар мен ата-аналар пайдаланылмаған эмбриондарға қатысты шарттар туралы келіссөздер жүргізуді де қалауы мүмкін (мысалы, кейбір донорлар пайдаланылмаған эмбриондарды жоюды немесе ғылымға беруді қалайды, ал басқалары оларды басқа сүйсінбеген жұпқа беруді қалайды немесе рұқсат етеді). Кейбір штаттар Бірыңғай Ата-аналық Актіні қабылдады, онда алушы немесе алушылар туылған балаға толық ата-аналық жауапкершілікті жүзеге асырады. Базанка мен Базанка арасындағы сот ісінде (72 Cal. Rptr.2d 280, Cal. Ct. App. 1998), сот анонимді сперма мен жұмыртқа донорлығы арқылы туған және жалға алушы анасы бар баланың анасы мен әкесінің балалы болу ниетінен туындаған заңды ата-аналар екендігін растады. Сондықтан әке бала туылмай тұрып ажырасуға өтініш бергенімен, балаға алимент төлеуге міндетті болды.

Донорлық тізілімдер

Донорлық тіркеу – донорлық жолмен дүниеге келген адамдарға, сперма донорларына және жұмыртқа донорларына генетикалық туыстарымен байланыс орнатуға мүмкіндік беретін тіркеу. Олар көбінесе донорлық жолмен дүниеге келген адамдар бірдей жұмыртқа немесе сперма донорынан туған жартылай туыстарын табу үшін пайдаланылады. Кейбір донорлар анонимді емес, бірақ көпшілігі анонимді, яғни донорлық жолмен дүниеге келген адам донордың нақты кім екенін білмейді. Дегенмен, олар донордың нөмірін фертильділік клиникасынан алуы мүмкін. Егер донор бұрын донорлық жасаған болса, онда сол донордың нөмірі бойынша тіркелген басқа донорлық жолмен дүниеге келген адамдар генетикалық жағынан жартылай туыстар болып табылады. Қысқасы, донорлық тіркеулер бірдей донор нөмірін енгізген адамдарды табыстырады. Егер донордың нөмірі белгілі болмаса, онда донордың белгілі сипаттамалары, мысалы, шаштың, көздің және терінің түсі сәйкестікті табу үшін қолданылуы мүмкін. Донорлар да тіркелуге құқылы, сондықтан донорлық тіркеулер донорларды олардың генетикалық балаларымен табыстыруы мүмкін. Ең ірі тіркеу – 25 000-нан астам мүшесі бар Донорлық туыстар тіркеуі (Donor Sibling Registry), DSR шамамен 7 000 донорлық жолмен дүниеге келген адамды олардың жұмыртқа және сперма донорларымен, сондай-ақ жартылай туыстарымен табыстырған. Донор мен алушы арасында ақпараттық байланыс орнатудың басқа да тәсілдері (екеуі де DSR-де тіркелуді жалғастыруға келіседі) көбінесе заңдық құжатта (осы құжатты "Жұмыртқа доноры туралы келісім" деп атайды) қарастырылады.

Эмбриондар донорлығы

Кейбір жұптарда, әсіресе еркек серігі тірі қабілетті сперма бере алмайтын жағдайларда, жұмыртқа донорлығына альтернатива – эмбрион донорлығы. Эмбрион донорлығы – бұл бір жұптың ЭКО емдеуі аяқталғаннан кейін қалған эмбриондарды басқа адамға немесе жұпқа беру, одан кейін оларды жүктілікті және босануды қамтамасыз ету үшін алушы әйелдің жатырына салу. Эмбрион донорлығы "бір тірі туылған нәрестеге" шаққандағы жұмыртқа донорлығынан арзанға түседі. Тағы бір зерттеу көрсеткендей, бір жұп үшін донор жұмыртқамен жасалған эмбриондар, егер бірінші жұп оларды пайдаланбауды шешсе, басқа жұпқа донорлыққа берілуі мүмкін.

Бір донормен бірге тұратын отбасылар

Бір донордың отбасылары арасында байланыс пен кездесулер әдетте жағымды нәтижелерге алып келеді. Бұл балаға қосымша туысқандық ортаны сыйлайды және баланың өзін тануына көмектесуі мүмкін.

Отбасының басқа мүшелері

Донордың ата-анасы донорлық жұмыртқаларды отбасы мүлігі ретінде қарастыруы мүмкін, ал донордың көмегімен дүниеге келген балаларды немерелері ретінде қарастыруы мүмкін.

Донорлық маркетинг

Донорды агенттік қабылдап, оны қайта-қайта пайдалану үшін, ол сатуға жарамды және алушыларға тартымды болуы керек. Жұмыртқа донорлығы маңызды және өмір сыйлайтын әрекет болғанымен, бұл салаға қатысатын компаниялар экономикалық тұрғыдан да жұмыс істеуге тиіс. Жұмыртқа алушы мен донордың арасындағы сәйкестіктер компанияға пайда әкеледі және осы процестерді басқалар үшін де жалғастыруға мүмкіндік береді. Ең ізделісті донорлар әдетте: 1) өзінің нәтижелілігін және сенімділігін дәлелдеген (яғни, бұрын донорлық жасаған және одан жүктілік болған); 2) қалыпты жағдайда тартымды; 3) дені сау, жақсы отбасылық денсаулық тарихы бар; 4) зиялы, білімді болады. Агенттік веб-сайттарында ұсынылған донор профильдері – алушыларды табу және болашақ клиенттердің не қалайтынын білу үшін олардың негізгі маркетинг құралы. Агенттік веб-сайтындағы донор профильдерінен алушылар немесе "клиенттер" өздеріне қажетті жұмыртқаны табу үшін "сыртқы түрі, отбасылық денсаулық тарихы, білім деңгейі (кейбір жағдайларда стандартты тесттердің нәтижелері, GPA және IQ көрсеткіштері сұралады), сондай-ақ хоббилер, ұнатулар мен ұнатпаулар, донорлыққа себепкер болған жағдайлар туралы ашық сұрақтар" қарастырады. Сондай-ақ, олар балалы болуға мүмкіндігі жоқ жұптарды бала асырап алуды қарастыруға шақырады. Православ яһуди қауымында баланың туғаннан яһуди болып есептелуі үшін жұмыртқа донорының яһуди болуы керек пе, деген мәселеде бірлік жоқ. 1990 жылдары діни шенділер анасы яһуди болса, бала да яһуди болады деді, бірақ соңғы жылдары Израиль раввиндері бұл мәселені қайта қарастыра бастады, бұл әлемдік деңгейде пікірталастарды күшейтті. Консервативті раввин Эллиот Дорф діни кітаптарда екі жақтың да (туған ана немесе генетикалық ана) аргументтері бар екенін айтты. Ешива университетінің еврей болашағы орталығының деканы, егер биологиялық анасы немесе генетикалық анасы яһуди болмаса, онда баланың яһудилігі кейіннен күмәнді болмас үшін, оны бала кезінде дінге қайта орау рәсімінен өткізу керек деп санайды. Бұл реформалық қауымда екі себептен мәселе емес. Біріншіден, баланың яһуди болып есептелуі үшін тек бір ата-анасының ғана яһуди болуы жеткілікті; демек, әкесі яһуди болса, анасының діні маңызды емес. Екіншіден, жүктілікті көтеріп, туған анасы яһуди болса, реформалық яһудилер оны туғаннан яһуди болып есептейді, себебі ол яһуди анадан туған.