Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде геттодағы еврейлерді өлім лагерлеріне жіберу үшін арналған ұстау аймақтары. Umschlagplatz (жинау немесе қайта тиеу пункті) – Холокост кезінде Польшадағы оккупацияланған аймақтардағы теміржол станцияларына жақын орналасқан, геттолардан депортацияға жиналған еврейлерді белгілеу үшін қолданылған термин. Ең ірі жинау пункті Варшава геттосының жанындағы Варшавада болды. 1942 жылы 254 000 – 265 000 еврей «Рейнхард» операциясы барысында, Холокосттың Польшадағы ең қасіретті кезеңінде, Треблинка жойқын лагеріне Варшава Umschlagplatz арқылы өтті. Көбінесе Холокост пойыздарының келуін күткендер Umschlagplatz-та түнде ұсталып тұрды. Umschlagplatz-тың басқа мысалдарына Лодзь геттосына іргелес Радогощск станциясы кіреді, онда адамдар Хелмно жойқын лагеріне және Освенцимге жіберілді. 1988 жылы Варшавада Umschlagplatz-тан депортацияланған құрбандарды еске алу үшін ескерткіш орнатылды. Ескерткіш есігі ашық жүк вагонына ұқсайды және Ставки көшесінің бұрышында орналасқан.

Қолданылуы

Umschlagplatz – бұл неміс сөзі, ол техникалық тұрғыдан теміржол көлігі үшін барлық тауарлар өңделетін орынды білдіреді. Нацистер бұл терминді бұрмалап, оны адамдарды өлім лагерлеріне депортациялау орны үшін эвфемизм ретінде пайдаланды. "Арнайы қарау" (Sonderbehandlung) сияқты, Umschlagplatz та бұл әрекетті адамгершіліксіз етіп көрсетті. Сондай-ақ, бұл жинау пунктінің нақты мақсатын жасырып, екіұшты тіл арқылы жүздеген мың адамды өлімге жіберді. 1943 жылдың қаңтар айында Генрих Гиммлер Еуропада қалған еврейлердің санын есептеген Корхерр баяндамасын алды; онда адамдар Umschlagplatz арқылы өткені және басқа терминология қолданылмағаны анық болды.

Варшава геттосы

1942 жылы 22 шілдеде басталған Варшавадағы Гроссакция кезінде еврейлер күн сайын екі рет, таңертеңгісін, көбінесе түнгі күтістен кейін, және түстен кейін Treblinka-ға толтырылған жүк вагондарында айдалды. Кейбір күндері 10 000-ға дейін еврей айдалып кетті. Шамамен 300 000 еврей Treblinka газ камераларына жеткізілді; кейбір дереккөздер оны Екінші дүниежүзілік соғыстағы бір қауымды өлтірудің ең ірі оқиғасы деп сипаттайды. Жаппай депортация акциясы 1942 жылдың 21 қыркүйегінде аяқталды, бірақ Treblinka-ға пойыздар 1943 жылдың 19 сәуірінен бастап 1943 жылғы Варшава геттосының көтерілісіне дейін жүріп тұрды. Варшава Umschlagplatz геттомен шектес Варшава Гданская жүк пойызы станциясының батыс бөлігін қоршау арқылы құрылды. Аумақ бастапқыда ағаш қоршаумен, кейін бетон қабырғамен қоршалды. Станциядағы теміржол ғимараттары мен құрылыстары, сондай-ақ бұрынғы қарапайым халыққа арналған баспана мен аурухана тұтқындарды іріктеу орталығына айналдырылды. Депортация кезінде қалған теміржол станциясы қаланың қалған бөлігі үшін әдеттегі режимде жұмыс істеді. Аянтқа апаратын теміржол жолы алғаш рет 1876 жылы қаланың басты теміржол желісіне қосымша жол ретінде салынған. 1921-1935 жылдар аралығында қоймалар мен басқа да ғимараттар салынды. 1939 жылдың қыркүйегінде Польшаға неміс басқыншылығынан және елдің оккупациялануынан кейін, алаң арнайы неміс мекемесі – Transferstelle ("Тасымалдау бюросы") басқаруына берілді. Бастапқыда оның мақсаты жаңадан құрылған Варшава геттосы мен Варшаваның "арийлік бөлігі" арасындағы тауар ағынын бақылау болды. Сол кезде гетто тұрғындары алаңды "Умшлаг" деп атады. 1942 жылдың қаңтар айының соңында алаңның оңтүстік бөлігі гетто құрамына қосылды.

Треблинкаға жер аударылу

1942 жылдың шілдесінен бастап алаң төңірегіндегі ғимараттар немістер тарапынан іріктеу орындары ретінде қолданыла бастады. Бұл жерде еврейлер жиналып, Треблинка өлім лагеріне депортацияланар алдында ұсталып тұрды. Іріктеу мен депортацияға жауапты СС бөлімшелерінің штабы Ставки көшесіндегі ескі бастауыш мектеп ғимаратында орналасқан еді. Umschlagplatz алаңы екі бөлікке бөлінді. Қоршалған геттоның оңтүстік бөлігі – пойыздардың келуін күтіп тұрған, көлікке аттанатын адамдар жиналатын орын болды. Солтүстік бөлігіне Treblinka-ға пойызға адамдарды физикалық түрде тиейтін теміржол мен станция кірді. Алғашқыда Umschlagplatz-қа жасалған рейдтерді еврей геттосының полициясы қадағалады. Үйлер немесе толық блоктар қоршалып, барлық тұрғындар бақыланатын жерге – мысалы, жабық көшеге немесе үйдің ауласына – жиналуға мәжбүр болды. Құжаттары тексерілгеннен кейін, адамдар күзетпен Umschlagplatz алаңына жеткізілді. Бос ғимараттарда іздеу жұмыстары жүргізіліп, жасырынғандар осы жерде қаза тауып немесе алаңға бет алғандарға қосылды. Кейбір жастар «Дулаг» деп аталатын уақытша тұтқын лагеріне жіберілді, олардың кейбіреулері өлім лагерлері емес, еңбек лагерлеріне жоналды. Гетто блоктарының босатылу реті немістер тарапынан ұйымдастырылды. Тамыз айынан бастап, неміс жұмыс шеберханалары мен фабрикалары (szopas) және Judenrat кеңселерi де қоршалды, ал қызметкерлер Umschlagplatz-қа жіберілді. Польшаның танымал пианисті Владыслав Шпильман Treblinka-ға бағытталған пойызға тиеліп жатқан адамдардың қатарынан шығарылып, аман қалды. Шпильманды Umschlagplatz-те күзетшілік етіп тұрған еврей полиция қызметкері танығаннан кейін, қатардан алып тастады. Шпильманның аман қалу оқиғасы оның «Пианист» атты автобиографиясында баяндалған, осы кітап режиссер Роман Полански тарапынан киноға түсірілді. Полански мен оның отбасы да Холокосттан зардап шекті. Umschlagplatz-қа келген адамдардың көпшілігі Заменгоф көшесі арқылы жеткізілді.

Ескерткіш

1988 жылғы 18 сәуірде Варшава геттосы көтерілісінің 45 жылдығы қарсаңында, Umschlagplatz орнында ашық жүк вагонына ұқсайтын тас ескерткіш ашылды. Польша, идиш, ағылшын және еврей тілдеріндегі төрт естелік тақтада былай деп жазылған:

«Осы азап пен өлім жолымен 1942-1943 жылдары 300 000-нан астам еврейлер Варшава геттосынан нацистік жойқын лагерлерінің газ камераларына қуылды. Ескерткішке әліпбилік тәртіппен Абадан Жанаға дейін 400 ең танымал еврей-поляк есімдері қашалған. Әрқайсысы Варшава геттосының 1000 құрбанына арналған. Қақпаның үстінде Швеция үкіметі мен қоғамы сыйлаған сиениттен жасалған қабір тасы орналасқан, онда еврей халқының қырылуының символы – қираған орман бейнеленген. Ескерткіштің түстерін таңдау және реті (алдыңғы қабырғадағы ақ және қара жолақтарымен) еврейлердің діни киімдеріне сілтеме жасайды. Ескерткішті архитектор Ханна Шмаленберг және мүсінші Владислав Кламерус жасаған. Бұл 1940 жылдардың соңында ашылған естелік тақтаны алмастырды. 2002 жылы ескерткіш орны мен оған жақын орналасқан мектеп ғимараттары тарихи ескерткіштер тізіліміне енгізілді.»