1994 жылғы АҚШ пен Солтүстік Корея арасындағы ядролық келісім

Кіріспе

Америка Құрама Штаттары мен Корея Халық Демократиялық Республикасы арасындағы Келісілген негіздеме (북미제네바기본합의서) 1994 жылғы 21 қазанда Солтүстік Корея (ҚХДР) мен АҚШ арасында қол қойылды. Келісімнің мақсаты – Солтүстік Кореяның өндірістік ядролық электр стансаларын ядролық қару таратуға қарсы тұратын жеңіл су реакторлық электр стансаларымен алмастыру және АҚШ пен ҚХДР арасындағы қарым-қатынасты кезең-кезеңімен қалыпқа келтіру болды. Келісімді іске асыру басынан бастап қиындықтарға толы болды, бірақ оның маңызды шарттары 2003 жылы бұзылғанға дейін орындалды.

Өмірбаян

1985 жылдың 12 желтоқсанында Солтүстік Корея ядролық қаруды таратпау туралы шартқа (ЯҚТ) қатысушы болды. 1992 жылдың 10 сәуірінде оның ЯҚТ сақтау келісімі күшіне енді. 1992 жылдың мамыр айында Солтүстік Корея осы келісім бойынша МАГАТЭ-ге бастапқы есебін ұсынды, ал Халықаралық атом энергиясы агенттігінің (МАГАТЭ) тексерулері басталды. Біраз уақыттан кейін Солтүстік Кореяның бастапқы мәлімдемесі мен Агенттіктің анықтамалары арасында қарама-қайшылықтар пайда болды, олар мәлімделген плутоний өнімі және ядролық қалдықтар ерітінділері мен Агенттіктің талдау нәтижелері арасындағы айырмашылыққа негізделген. Соңғысы Солтүстік Кореяда жарияланбаған плутоний бар екенін көрсетті. Анықталған қарама-қайшылықтарға жауап табу және ұсынылған бастапқы мәлімдеменің толықтығы мен дұрыстығын анықтау үшін МАГАТЭ қосымша ақпарат пен ядролық қалдықтарды сақтаумен байланысты екі нысанға қол жеткізуді сұрады. КХДР нысандарға кіруден бас тартты, ал 1993 жылдың 12 наурызында Солтүстік Корея ЯҚТ-дан шығу туралы шешім қабылдағанын жариялады. 1993 жылдың 1 сәуірінде МАГАТЭ Солтүстік Кореяның Сақтау келісімін бұзғанын тұжырымдады және бұл туралы БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне хабарлады. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 825-ші қаулысынан кейін, ол КХДР-ді Ядролық қаруды таратпау туралы келісімнен шығу шешімін қайта қарауға және Халықаралық атом энергиясы агенттігінің (МАГАТЭ) қару инспекторларын елге кіргізуге шақырды, Солтүстік Корея 1993 жылдың маусымында осы шығудың күшін тоқтатты. 1993 жылдың қарашасында Солтүстік Корея АҚШ-қа екі үкімет арасындағы барлық мәселелерді «кешенді шешіммен» шешу үшін келіссөздер жүргізуді ұсынды. Клинтон әкімшілігі бұны қағидат бойынша қабылдады, бірақ мұндай «жалпы» келіссөздер үшін Солтүстік Корея бірінші болып МАГАТЭ тексерулерін қайта бастауға және Оңтүстік Кореямен ядролық мәселелер бойынша келіссөздерді қайта бастауға мүмкіндік беруді талап етті (Солтүстік Корея 1992 жылдың соңында Оңтүстік Кореямен келіссөздерді тоқтатқан). Солтүстік Корея 1994 жылдың қаңтарында МАГАТЭ-ге келіп, 1992 жылы МАГАТЭ жүргізген тексерулерге қарағанда аз көлемді тексеруді ұсынды. Бірнеше апталық қатаң келіссөздерден кейін, 1994 жылдың 16 ақпанында МАГАТЭ Солтүстік Корея Агенттіктің сұраған «тексеру шараларын» қабылдағанын мәлімдеді. Жауап ретінде Клинтон әкімшілігі Оңтүстік Кореямен «Team Spirit» әскери жаттығуларын тоқтатуға (Солтүстік Корея ұзақ уақыт бойы талап еткен мәселе) және Солтүстік Кореямен жаңа келіссөздерді бастауға келісті, егер Солтүстік Корея МАГАТЭ тексерулерін толыққанды жүзеге асыруға және Оңтүстік Кореямен жоғары деңгейдегі келіссөздерді бастауға рұқсат берсе.

On 12 December 1985, North Korea became a party to the Treaty on the Non Proliferation of Nuclear Weapons (NPT). On 10 April 1992, its NPT safeguards agreement entered into force. In May 1992, North Korea submitted its initial report to the IAEA under that agreement, and International Atomic Energy Agency (IAEA) inspections began. Shortly thereafter inconsistencies emerged between the North Korea initial declaration and the Agency's findings, centering on a mismatch between declared plutonium product and nuclear waste solutions and the results of the Agency's analysis. The latter suggested that undeclared plutonium existed in North Korea. In order to find answers to the inconsistencies detected and to determine the completeness and correctness of the initial declaration provided, the IAEA requested access to additional information and to two sites which seemed to be related to the storage of nuclear waste. The DPRK refused access to the sites, and on 12 March 1993, North Korea announced its decision to withdraw from the NPT. On 1 April 1993, the IAEA concluded that North Korea was in non compliance with its Safeguards Agreement, and referred this to the UN Security Council. Following UN Security Council resolution 825, which called upon the DPRK to reconsider its decision to withdraw from the Nuclear Non Proliferation Treaty and allow weapons inspectors from the International Atomic Energy Agency (IAEA) into the country, North Korea "suspended the effectuation" of that withdrawal in June 1993. In November 1993, North Korea proposed to the United States that the two governments negotiate a "package solution" to all of the issues dividing them. The Clinton Administration accepted this in principle but conditioned such "comprehensive" talks on North Korea acting first to allow a resumption of IAEA inspections and to re open negotiations with South Korea over nuclear questions (North Korea had broken off talks with South Korea in late 1992). North Korea approached the IAEA in January 1994, offering a single inspection, less comprehensive than those conducted by the IAEA in 1992. After several weeks of tough negotiations, the IAEA announced on 16 February 1994 that North Korea had accepted "the inspection activities" that the Agency had requested. In response, the Clinton Administration agreed to suspend the Team Spirit military exercise with South Korea (a long standing North Korean demand) and begin a new round of talks with North Korea—subject to North Korea allowing full implementation of the IAEA inspection and beginning high level talks with South Korea.

Келісімді іске асыру

Келісімге қол қойылғаннан кейін көп ұзамай АҚШ Конгресінің бақылауы келісімді қолдамаған Республикалық партияға ауысты. Кейбір республикашыл сенаторлар келісімге қатаң қарсы шығып, оны бағынушылық саясаты деп қарады. Бастапқыда, келісім бойынша мұнайдың өтпелі кезеңдегі жеткізілімін қаржыландыру үшін Конгресс бақылауында емес, АҚШ Қорғаныс министрлігінің төтенше қаражаты пайдаланылды, сонымен қатар халықаралық қаржыландыру да жұмсалды. 1996 жылдан бастап Конгресс қаржылай көмек көрсетті, бірақ көбінесе ол жеткілікті болмады. Осының салдарынан, келісілген мұнайдың кейбір түрлерінің жеткізілімі кешікті. KEDO-ның бірінші директоры Стивен Босворт кейіннен «Келісімге қол қойылғаннан кейін екі аптаның ішінде Келісімді негіздеме саяси жетім балаға айналды» деді. Кейбір сарапшылар Солтүстік Кореяның келісімге келісуіне басты себеп – АҚШ Корея соғысынан бері қолданылып келе жатқан экономикалық санкцияларды кезең-кезеңмен алып тастау туралы АҚШ-тың келісімі болды деп санайды. Бірақ Конгресс тарапынан қарсылық болғандықтан, АҚШ келісімнің осы бөлігін орындауға үлкермеді. LWR-ді алмастыратын электр станцияларын қаржыландыру үшін халықаралық көмек іздеу қажет болды. 1998 жылға дейін ресми тендерлер жарияланбады, сол кездегі кешігулер Солтүстік Кореяны ашуға мәжбүр етті. 1997 жылдың 21 тамызында нысанның құрылысына ресми түрде іргеқала салынды, бірақ 2000 жылға дейін LWR жобасына елеулі қаржы жұмсалмады. 1998 жылы АҚШ ресми өкілдері Конгресске Солтүстік Кореяның Келісімнің ешқандай негізгі талабын бұзбағанын мәлімдеді. Клинтон әкімшілігі кезінде Келісімді жүзеге асыру жөніндегі Мемлекеттік департамент үйлестірушісі Джоэл С. Вит (1995–2000) «Біз 1998 жылдан бастап ҚХДР-ның жоғары байытылған уранды жасырын өндіріп жатқанын білдік» деді. АҚШ-тың дипломаты Роберт Галлуччи, егер Америка Құрама Штаттары өз келісімдерін орындамаса, Келісімнің күшін жоюы мүмкін екенін ескертті. 1999 жылы экономикалық санкциялар алынып тасталмаған және АҚШ пен Солтүстік Корея арасындағы толық дипломатиялық қарым-қатынас орнатылмаған кезде Солтүстік Корея, егер АҚШ өз міндеттемелерін орындамаса, ядролық зерттеулерді қайта бастайтынын ескертті. Бірінші LWR реакторының құрылысы 2002 жылдың тамызында басталды. Екі реактордың құрылысы да жоспардан қалып қойды. Бастапқы жоспар бойынша екі реактордың 2003 жылға дейін іске қосылуы тиіс болған, бірақ 2002 жылдың соңында құрылыс мерзімсіз тоқтатылды. Сенаторлар президент Клинтонды жобаның құнын артық бағаламаған деп айыптады. 2002 жылдың қазан айында АҚШ Мемлекеттік хатшысының көмекшісі Джеймс Келли бастаған делегация Солтүстік Кореяға барып, Солтүстік Кореяның уран байыту бағдарламасы туралы АҚШ бағалауымен бетпе-бет кездесті. Тараптар кездесу туралы әртүрлі мәліметтер берді. АҚШ делегациясы Солтүстік Кореяның жоғары байытылған уран бағдарламасының бар екенін мойындағанын сендірді. Солтүстік Кореялықтардың айтуынша, Келли өзінің мәлімдемесін жоғарыпарсылықпен жасады, бірақ спутниктік суреттер сияқты ешқандай дәлел ұсынбады, және олар Солтүстік Кореяның байытылған уранды пайдалана отырып, ядролық қару жасауды жоспарлағанын жоққа шығарды. Олар тәуелсіз егемен мемлекет ретінде Солтүстік Кореяның қорғану үшін ядролық қаруға ие болуға құқылы екенін, бірақ сол кезде олар мұндай қаруға ие емес екенін мәлімдеді. Екі жыл бұрын үміттенгендей болған екі елдің қарым-қатынасы тез арада ашық жаулыққа айналды. 2002 жылдың қараша айында KEDO мүшелері өткен айдағы оқиғаларға жауап ретінде мазут жеткізуді тоқтатуды қарастырды. АҚШ Мемлекеттік хатшысының көмекшісі Джеймс Келли жапондық шенеуніктерді ескертті, АҚШ Конгресі мұндай жүк тасымалдарын қаржыландырмайды. Жүк тасымалы желтоқсан айында тоқтатылды. 2003 жылдың 10 қаңтарында Солтүстік Корея ядролық қаруды таратпау туралы келісімнен қайтадан бас тарту туралы мәлімдеді. 2005 жылдың 10 ақпанында Солтүстік Корея «өзін-өзі қорғау үшін ядролық қару» жасап шығарғанын мәлімдеді. 2006 жылдың 9 қазанында Солтүстік Корея ядролық сынақ өткізді. АҚШ барлау қызметі Солтүстік Кореяның бірнеше қарапайым ядролық қару жасап шығарғанын сендірді. 2003 жылдың желтоқсан айында KEDO қысымдағы су реакторы жобасының жұмысын тоқтатты. Кейіннен KEDO өзінің күш-жігерін Солтүстік Кореядағы құрылыс алаңында және бүкіл әлемдегі өндірушілердің нысандарындағы LWR жобасының активтерін (қазіргі уақытта 1,5 миллиард доллар инвестиция салынған) сақтауға және күтіп ұстауға аударды. Әр тарап Келісімді тоқтатуда бір-бірін кінәлады. АҚШ 1992 жылғы Корея түбегін ядролық қарудан тазартатын Бірлескен декларацияны бұзуға әкелетін Солтүстік Кореяның уран байыту орнатылымының болуын көрсетті, онда «Оңтүстік және Солтүстік ядролық қайта өңдеу және уран байыту орнатылымдарына ие болмайды» делінген. Солтүстік Корея АҚШ-ты «жауырыңқы саясат» деп айыптады, оның ішінде мазут жеткізуді қасақана кешіктіру және KEDO жобасының прогресін тоқтату, бұл «фактически келісімді жойды», Солтүстік Кореяны «жамандық осінің» бір бөлігі ретінде тізімдеді және АҚШ-тың алдын алу ядролық соққысының нысаны етті. Келісім көбінесе бұзылса да, Солтүстік Корея келісім бойынша тоқтатылған екі өндірістік қуатты ядролық электр станцияларында жұмысты қайта бастарған жоқ. Бұл станциялар бір жылда бірнеше ядролық қаруға жететіндей қару сапалы плутоний өндіруге қабілетті болды. Келісім 1994 жылдан 2002 жылдың желтоқсанына дейін сегіз жыл бойы Солтүстік Кореяның Йонбён плутоний кешенінде плутоний өндірісін тоқтатуға сәттілікке жетті; алайда, ол Солтүстік Кореяның 1990 жылдардың ортасы немесе соңында басталған жасырын жоғары байытылған уран бағдарламасын тоқтатуға үлкермеді. Жаңа келісім туралы талқылаулар алты тараптық келіссөздер арқылы жүргізілді, 2005 жылдың 19 қыркүйегінде алдын ала келісімге қол жеткізілді. Келісімде АҚШ-тың Солтүстік Кореяның жасырын, жер астындағы байытылған уран бағдарламасы бар деген пікіріне ешқандай сілтеме жасалмады. Алайда, жаңа келісім бойынша Солтүстік Корея барлық ядролық объектілерді, Келісімдегідей белгілі бір станцияларды ғана емес, бұзуға міндетті болды. Ақырында, алты тараптық келіссөздер 2009 жылы тоқтатылды. 2006 жылдың 31 мамырында KEDO LWR құрылысын тоқтату туралы шешім қабылдады.

Soon after the agreement was signed, U. S. Congress control changed to the Republican Party, who did not support the agreement. Some Republican Senators were strongly against the agreement, regarding it as appeasement. Initially, U. S. Department of Defense emergency funds not under Congress' control were used to fund the transitional oil supplies under the agreement, together with international funding. From 1996 Congress provided funding, though not always sufficient amounts. Consequently, some of the agreed transitional oil supplies were delivered late. KEDO's first director, Stephen Bosworth, later commented "The Agreed Framework was a political orphan within two weeks after its signature". Some analysts believe North Korea agreed to the freeze primarily because of the U. S. agreement to phase out economic sanctions that had been in place since the Korean War. But because of congressional opposition, the U. S. failed to deliver on this part of the agreement. International funding for the LWR replacement power plants had to be sought. Formal invitations to bid were not issued until 1998, by which time the delays were infuriating North Korea. Formal ground breaking on the site was on 21 August 1997, but significant spending on the LWR project did not commence until 2000. U. S. officials in 1998 testified to Congress that there were no fundamental violations of any aspect of the Framework Agreement by North Koreans. Joel S. Wit, State Department Coordinator for implementation of the Agreed Framework (1995–2000) during the Clinton administration, stated that "we did know about the DPRK cheating on the highly enriched uranium front starting in 1998." The U. S. diplomat who negotiated the framework, Robert Gallucci has warned that it could collapse if United States did not fulfill obligations that it agreed to. When by 1999 economic sanctions had not been lifted and full diplomatic relations between the United States and North Korea had not been established, North Korea warned that they would resume nuclear research unless the United States kept up its end of the bargain. Construction of the first LWR reactor began in August 2002. Construction of both reactors was well behind schedule. The initial plan was for both reactors to be operational by 2003, but the construction had been halted indefinitely in late 2002. Senators accused President Clinton of understating the cost of the project. In October 2002, a U. S. delegation led by Assistant Secretary of State James A. Kelly visited North Korea to confront the North Koreans with the U. S. assessment that they had a uranium enrichment program. The parties' reports of the meeting differ. The U. S. delegation believed the North Koreans had admitted the existence of a highly enriched uranium program. The North Koreans stated Kelly made his assertions in an arrogant manner, but failed to produce any evidence such as satellite photos, and they responded by denying that North Korea planned to produce nuclear weapons using enriched uranium. They went on to state that as an independent sovereign state North Korea was entitled to possess nuclear weapons for defense, although they did not possess such a weapon at that point in time. Relations between the two countries, which had seemed hopeful two years earlier, quickly deteriorated into open hostility. KEDO members considered in November 2002 whether to halt the fuel oil shipments in response to the previous month's developments. U. S. Assistant Secretary of State James A. Kelly warned Japanese officials that the U. S. Congress would not fund such shipments in the face of continued violations. The shipments were halted in December. On 10 January 2003, North Korea again announced its withdrawal from the Nuclear Non Proliferation Treaty. On February 10, 2005, North Korea finally declared that it had manufactured nuclear weapons as a "nuclear deterrent for self defence". On October 9, 2006, North Korea conducted a nuclear test. US intelligence agencies believe that North Korea has manufactured a handful of simple nuclear weapons. In December 2003, KEDO suspended work on the pressurized water reactor project. Subsequently, KEDO shifted the focus of its efforts to ensuring that the LWR project assets at the construction site in North Korea and at manufacturers’ facilities around the world ($1.5 billion invested to date) are preserved and maintained. Each side blamed the other for ending the Agreed Framework. The United States pointed out that a North Korean uranium enrichment facility would violate the 1992 Joint Declaration of the Denuclearization of the Korean Peninsula, which states "The South and the North shall not possess nuclear reprocessing and uranium enrichment facilities." North Korea accused the United States of a "hostile policy" including deliberately delaying fuel supplies and progress on the KEDO project that "effectively nullified" the agreement, listing North Korea as part of the "Axis of evil" and a target of the U. S. pre emptive nuclear strikes. Although the agreement had largely broken down, North Korea did not restart work on the two production size nuclear power plants that were frozen under the agreement. These plants could potentially have produced enough weapons grade plutonium to produce several nuclear weapons per year. The Agreed Framework was successful in freezing North Korean plutonium production in Yongbyon plutonium complex for eight years from 1994 to December 2002; however, it failed to stop North Korea from developing a secret highly enriched uranium program, begun in the "mid or late 1990s." Discussions took place through the Six party talks about a replacement agreement, reaching a preliminary accord on 19 September 2005. The accord made no mention of the U. S. contention that North Korea has a secret, underground enriched uranium program. However, the new accord would require North Korea to dismantle all nuclear facilities, not just specific plants as in the Agreed Framework. Ultimately the Six party talks were discontinued in 2009. On May 31, 2006, KEDO decided to terminate the LWR construction project.