Кіріспе

Христиандық иконография символы. Өмір қайнар көзі, немесе оның ертерек түрі Тірі сулар қайнар көзі – баптизм және/немесе евхаристиямен байланысты христиандық иконография символы. Ол алғаш рет 5 ғасырда безенділген қолжазбаларда, кейіннен панельдік суреттер сияқты өнердің басқа түрлерінде пайда болды.

Шомылдыру рәсімінің шрифті

Символ көбінесе дөңгелек күмбезбен жабылған және сегіз бағанамен тірелген алтыбұрышты құрылымның ішінде бейнеленген фонтан түрінде көрсетіледі. Тірі судың қайнар көзі, fons vivus – шомылдыру тағы (адамның шомылдырылып, Мәсіхпен қайта тууы үшін қолданылатын су тағы), және көбінесе шомылдырумен байланысты жануарлар, мысалы, еліктермен қоршалған. Бұл тақ Римдегі Папа Сикст III (432-440 жж.) қасиеттеген сегізбұрышты Латеран баптистериясын бейнелейді деуге болады, ол иконографиялық тұрғыдан өмір суының қайнар көзімен байланысты болған. Ең жақсы мысалдары Каролинг дәуірінен: 781 жылы Карл Ұлының ұлының шомылдыруын еске алу үшін жасалған Годескальк Евангелисті және Суассон Ілтебігі.

Қанның қайнар көзі

Гент алтарында: Ян ван Эйктің Қошшыға табынуы (1438), Құдайдың Тоқтысы Қасиетті қанның миссасына дайындалғандай киінген күйде, қан қызыл алдынан тұрған құрбандық үстелінде тұр: Тоқтының қаны тостағанға тамшылайды, ал оның Евхаристиялық мақсаты жоғарыдағы Киелі Рухтың көгершінімен көрсетіледі. Алдыңғы жоспарда, басқа да игіліктерді ұсынып, адалдармен оралып тұрған Тірі Судың қайнар көзі орналасқан. Мадридтегі Прадода Құдайдың Тоқтысынан ағып шығатын Тірі Судың бұлағы бар, онда ашық бұлақ Көктемнің сыртқы қабырғасына орнатылған. Судың жай ғана тазарту үшін шомылу рәсіміндегі су емес екендігі оның бетінде жүзген көптеген нан пирожкаларынан көрінеді: екі сакрамент біріктіріліп бейнеленген. XV ғасырдың соңында Гентте суреттелген шағын кітаптағы миниатюрада Тірі Судың бұлағы қан бұлағына, Өмір бұлағына айналған, ортасында готикалық тұғырдан Мәсіхтің бейнесі тұрып, жараларынан бұлақты толтырады, бірақ оны қоршаған нұр оны Өзгерген Мәсіх ретінде және осы жерді Жұмақ ретінде анықтайды.

Бес қасиетті жарадан алынған қан

Орта ғасырдың соңында Фландрияда Мәсіхтің Қымбат Қанына деген терең құлшыныс XV және XVI ғасырлардағы иконографиялық дәстүрге жол ашты. Бұл дәстүр Рим католиктік догманы қанның қайнар көзі ретінде бейнелей отырып, Рақымның теологиялық тұжырымдамасын аллегориялық түрде жеткізді. Бұл трансформация алғаш рет 1910 жылы Эвелин Андерхилл зерттеулерінде қарастырылды. Ол Гентте 1596 жылы жасалған "Қасиеттілер жиналысы және Өмір қайнар көзі" атты туындыны бастапқы нүкте ретіне алды. Аталған туындыда Мәсіхтің бес қасиетті жарасынан ағатын қан "Өмір қайнар көзінің" жоғарғы бөлігіне құйылып, төменгі "Мейірім қайнар көзіндегі" тесіктер арқылы ағып шығады. Қасиеттілер мен шейіттер, патриархтар мен пайғамбарлар алтын қан тостағандарында қан ұстап, олардың кейбіреулері оны қайнар көзге құяды. Ал төменде адалдар қан тамшыларын қабылдау үшін жүректерін созып тұр.

Александр Романс

Александрдың өмір қайнар көзін іздеу туралы әңгімелер Месопотамияның Гилгамеш батыры туралы ертеректегі аңыздардың, оның өлімсіздікке ұмтылысының ықпалында пайда болды, мысалы, Гилгамеш дастанында айтылғандай. Александр романсында (3-ғасыр AD) Александр өзінің серіктерімен бірге Бәрақаттылар еліне бара жатыр. Жолда Александр аш болып, өзінің аспазшыларының бірі Андреасқа ет әкелуін сұрайды. Андреас балық алып, оны фонтанда жууға кіріседі. Балық жуылған бойда тіріліп, фонтанға қашып кетеді. Өмір қайнар көзін тапқанын түсінген Андреас ешкімге айтпай, суды өзі ішеді. Ол судың бір бөлігін күміс ыдысқа сақтап, оны Александрдың қызын азғыру үшін пайдалануды жоспарлайды. Ал Александр Бәрақаттылар еліне жетеді, бірақ оған кіре алмайды. Сонымен қатар ол Андреастың балықты жоғалтқанын біліп, одан сұрақтар қояды. Андреас балықпен болған оқиғаны мойындап, қамшымен жазаланады, бірақ ол су ішкенін мойындамайды және сақтаған су туралы айтпайды, сондай-ақ Александрдан өткен оқиғаға неге алаңдау керектігін сұрайды. Кейін Андреас суды Александрдың қызын азғыру үшін пайдаланады, ол су ішуге құмар болып, ішіп өлместікке ие болады. Александр керемет туралы біліп, Андреас пен оның қызын қатты жазалайды: Андреас теңіз даймонына, ал оның қызы шөл даймонына айналады. Бұл оқиға романның кейінгі нұсқаларында, мысалы, Сириялық Александр әнінде және Талмудта кеңінен сипатталған.

Александр жыры

VI-VII ғасырларда сирия тілінде "Александр жыры" деп аталатын христиан мәтіні жазылды. Онда Александрдың өмір суын іздеу туралы әңгіме грек романындағы оқиғамен салыстырғанда сәл өзгеше келеді. Искендер бұлақ іздеп жүргенде, бір дана қартқа жолығады. Ол Искендерге өмір суын оның аймағындағы әртүрлі бұлақтарда тұздалған балықты жуу арқылы анықтауға болатынын айтады. Искендердің ас үйіндегі аспаз Әндір де осы бұлақтарды сынап көруге міндеттеледі. Ол балықтың біреуін суға жуа бастайды. Кенеттен балық тіріліп, суға секіріп, өзенге қарай жүзіп кетеді. Аспаз патшаның ашуын келтіретінінен қорқады, сондықтан оны ұстауға тырысады, бірақ еңбектері зая болады. Ол Александрға оқиғаны хабарлайды және осы кезде өмір қайнар көзін тапқанын айтады. Александр қуанып, суға шомылуға барады, бірақ суға жақындағанда күрт қараңғылықтың ортасына түсіп, оған жете алмайды. Александр мұңайып, бірақ дана қарт оны жұбатады; осы сәтте әңгіме Александрдың данаға қойған сұрақтары мен алған жауаптарына бұрылады. Алдыңғы романнан өзгеше, "Жырдағы" нұсқа христиан иконографиясына негізделген, онда суға шомылу шүкібат рәсімімен бейнеленеді, ал балық – қайта тірілген Исаны символдайды.

Вавилон Талмуды

Тағы бір нұсқасы бесінші немесе алтыншы ғасырдың соңында жазылған Вавилон Талмудында одан да ертерек кездеседі. Бұл нұсқада роман мен жырдағыдай аспаз да, жырдағыдай дана қарт та жоқ. Су іздеген Александр өзі балықты суға жуады, содан кейін балық тіріледі. Өмір қайнар көзін тапқанын байқаған Александр судағы өз бейнесін қарауға кіріседі. Дегенмен, Талмуд бұл оқиғаның мағынасын түсіндірмейді. Талмуд оқиғаның тағы бір нұсқасын да баяндайды, онда Александр бетін жуудың орнына, Едем бағының кіреберісіндегі бұлақтың бастауын тауып, патшалық мәртебесіне сүйене отырып кіруді талап етеді. Бірақ оған кіруге рұқсат берілмейді.