Кіріспе
Кимбанда (Quimbanda) – Бразилияның қалалық орталықтарында негізінен таралған афро-бразильдік дін. Кимбанда эксу деп аталатын еркек рухтарға, сондай-ақ олардың әйел әріптестері – помба гираларға бағытталған. Помба гиралар католик Бразилия қоғамында әдетте арам деп есептелетін жезөкшелік немесе басқа да лауазымдарда жұмыс істеген қайтыс болған әйелдердің рухтары деп саналады. Кимбанданың практикалары көбінесе ақша және сексуалдық қатынасқа қатысты дүниелік табысқа шоғырланған. Бразилияда афро-бразильдік діндердің әртүрлі түрі пайда болды, олар көбінесе «макумба» терминімен біріктіріледі, бұл термин көбінесе теріс мағына береді. Тарихи тұрғыдан алғанда, 1920 жылдары Бразилияда құрылған Умбанда дінінің жақтастары «кимбанда» терминін олар қарсы тұрған діни тәжірибелерді сипаттау үшін қолданған. Осылайша, Кимбанда – Умбанда жақтастарының көрінісі болды.
Quimbanda, also spelled Kimbanda (kĩˈbɐ̃dɐ), is an Afro Brazilian religion practiced primarily in the urban city centers of Brazil. Quimbanda focuses on male spirits called exús as well as their female counterparts, pomba giras. Pomba giras are often regarded as the spirits of deceased women who worked as prostitutes or in other positions traditionally considered immoral in Catholic Brazilian society. Quimbanda's practices are often focused on worldly success regarding money and sex. A range of Afro Brazilian religions emerged in Brazil, often labelled together under the term Macumba, which often carried negative connotations. Historically, the term Quimbanda has been used by practitioners of Umbanda, a religion established in Brazil during the 1920s, to characterise the religious practices that they opposed. Quimbanda thus served as a mirror image for Umbandistas.
Анықтамалар
Квимбанда терминінің шығу тегі белгісіз. Дін ретінде ол Кардецист спиритизмінен, халықтық католицизмнен және Кандомбле сияқты афро-бразилиялық діндердің ықпалымен пайда болған деп сипатталады. Бразилияда өздерін квимбандеиро деп атайтын және Квимбанданы ашық түрде жасайтын адамдар бар.
Умбандамен қарым-қатынасы
Дінтанушы Стивен Энглер Квинбанда мен Умбанданың "бір-бірімен тығыз байланысты" екенін айтты, ал антрополог Дэвид Дж. Хесс екі дінді "бауырлар" деп атады. Этномузыколог Марк Гидаль көптеген квимбандистер өз дінінің екі дәстүрдің арасындағы "жақын байланысқа" қарамастан, Умбандадан ерекшеленетінін қатыстыра айтады. Ол Квимбанданың "Умбанданың қабылдамаған элементтері үшін пайда болған қаралы сөз ретінде" басталуы мүмкін екенін ұсынды. Умбанда – 1920 жылдары Рио-де-Жанейро аймағында пайда болған дін. Ол спиритизм (Эспиритизм) элементтерін, Кандомбле сияқты афро-бразилиялық діндердің идеяларын және римдік католицизмнің ықпалын біріктірді. Әр түрлі рухтар мен рәсімдер екі діни жүйе арасында өтеді. Умбанда басшылары варварлық немесе примитивті деп санайтын амалдардан бас тартуға тырысады және олардың Квимбандаға жататынын мәлімдейді. Антропологтар Диана Браун мен Марио Бик ерте Умбанда жақтастары үшін "Квимбанда – олар қашып кеткісі келген барлық жағымсыз ассоциациялардың жиынтығы" болғанын атап өтті. Умбанда эксустың зиянды ықпалдарымен күресуге баса назар беретінін ескерсек, Умбанда жақтастары арасында кең таралған сөз: "Квимбанда болмаса, Умбанданың болуының мәні қалмас еді". Браун Квимбанданың "Умбанданы анықтау үшін маңызды теріс көрініс" екенін айтты, бұл сонымен қатар африкалық және төменгі тапқа жататын діндерге қатысты "жағымсыз көзқарастарды білдірудің идеологиялық құралы" ретінде де қызмет ете алатынын көрсетті. Дегенмен, Умбанда мен Квимбанда арасындағы шекара әрқашан анық емес, түрлі рухтардың медиумдары екеуіне де қатысты амалдарды қолданады немесе насихатайды. Хесс екеуінің "идеалды типтерді" білдіретінін, бірақ "іс жүзінде олар бір жақтың мәні тек екінші жақпен диалогта ғана түсінікті болатын толық жүйені құрайды" деп атап өтті.
Нанымдар
Квинбанда – рухани медиумдық дін. Оның қағидалары медиумдардың рухани әлемнен келген жандарды "сіңіруіне", яғни олардың денесіне кіруіне немесе ие болуына бағытталған. Умбандадан ерекшелігі, ол "көшедегі рухани жандармен", атап айтқанда экзустармен және помбагиралармен, сондай-ақ 1970 жылдардан бері цығандармен байланысқа назар аударады.
Жауап
Квинбандада еркек рухтар Эксус деп аталады, олар өте күшті рухтар болып саналады. Бұл рухтар Лукумидің Эшу/Элегуасынан немесе Сантерияның Элегуасынан ерекше екенін атап өту керек; Квинбанда дін ретінде дамығандықтан, ол Эксус деп аталатын рухтар санатын жасады, олардың аты құдай Эксудан алынған. Эксус – рухтардың тобын білдіреді. Діни профессор Келли Э. Хейс Эксу рухтарының мақсатын былай түсіндіреді: [Квинбанда] әсіресе Эксус деп аталатын күшті рухтарды тәрбиелеумен байланысты, оларды жақтастары қорғаушылар деп есептейді. Эксус, көбінесе «сол жақ рухтары» деп аталады, тек жамандық емес. Олар адамдар сияқты қасиеттерге және әлсіздіктерге ие. Эксу рухтары негізінен адамдар мен материалдық мәселелермен айналысады, ал Умбандада қолданылатын «оң жақ рухтары» көбінесе рухани мәселелермен айналысады. Эксус әдетте кездесулерді ұйымдастыру, әділдікті қамтамасыз ету немесе өмірдің тепе-теңдігін сақтау үшін өткізілетін рәсімдерге шақырылады. Квинбандеростар, культ ішінде, Эксустың Рух пен Материяны қамтитынын және олардың тек біреуіне ғана тоқталудың қажеті жоқ екенін айтады. Оқытылған колдовство шеберлерінің сөзіне сүйенсек, Эксустың қатаң және жоғары моральдық принциптері бар, олар адамдарға азғыру және кек алу сияқты деликатты мәселелерде де көмектесуге дайын, бірақ сырттан келгендер оларға жиі танытатын моральдық және этикалық принциптерге немқұрайлы қарамайды.
[Quimbanda] is associated particularly with the cultivation of a set of powerful spirit entities called Exus, referred to by their devotees as guardians. Exus, commonly referred to as ‘spirits of the left’, are not purely evil. Instead, they are more human like in their qualities and share in human weaknesses. Exu spirits primarily deal with human and material matters as opposed to the ‘spirits of the right’ used in Umbanda, who deal with primarily spiritual matters. Exus are typically called for rituals to arrange rendezvous, force justice, or keep life balance. From inside of the cult, Quimbanderos instead affirm that Exus cover both Spirit and Matter, and that They simply consider pointless to stick only to one of them. According to the lore provided by trained sorcerers, Exus has a stern and high morality, They simply accept to help people into delicate matters too, like seduction and vengeance, but never with the uninterest in morality and ethic often attributed to them by outsiders.
Помба жирасы
Эксустың әйел аналогтары – помбагиралар, жезөкшелер сияқты адалсыз әйелдердің рухтары деп есептеледі. Олар маргиналды және қауіпті жерлермен байланысты, сонымен қатар сексуалдық, қан, өлім және зираттармен байланыстырылады. Олар көбінесе әдепсіз және құлықты мінез-құлық танытады, сексуалдық эвфемизмдер мен қос мағыналы сөздер қолданады. Олар қызыл және қара киім киеді, және тек әйелдер мен гейлерге енеді, олар көбінесе темекі шегіп немесе алкоголь ішіп, ұятсыз тіл қолданып, құмарлықпен әрекет етеді. Помбагира атауы банту тілінен шыққан болуы мүмкін. Бомбогира – Кандомбле дінінің банту немесе Ангола дәстүріндегі ер адам құдайының (ориша) аты. Бразилия португал тілінде "помба" сөзі қынапқа деген эвфемизм ретінде қолданылады.
Огум
Огум – соғыс және металл құдайы. Огум сонымен қатар жол айырығының ортасындағы Ие ретінде танымал. Огумға қатысты рәсімдер, әдетте, Эксуға қарағанда кем агрессивті және әділеттілікке басымдырақ болады. Профессор Дэвид Хесс Огумның Квимбандадағы Эксу мен Умбанданың рәсімдері арасында делдалдық рөл атқаратынын болжайды, бұл Квимбанда мен Умбанданың тығыз байланысын көрсетеді.
Әдет-ғұрыптар
Квинбанда ритуалы, траборо деп аталады, әдетте бірнеше бөліктен тұрады: себеп, рухқа арналу, шеткі орын, металл немесе саз (жерден жасалған) материал, алкогольдік ішімдік, хош иіс және тағам (әдетте, бұрышталған ұн мен пальма майының қоспасы, кейде миамиами деп аталады). Умбандада жануарларды құрбандыққа шалу көбінесе болмайды, бірақ Квинбандада, көптеген афро-бразилиялық діндердегідей, жиі кездеседі. Құрбандыққа көгершін, тауық, ешкі, қой және бұқалар шалынады. Квинбандистер құдайларға арнап орындайтын әндер әдетте понтос деп аталады. Эксу траборосының белгілі бір элементтері Помба-Гира траборосында өзгеріссіз сақталады, сондықтан Помба-Гиралар Эксудың әйел аналогы ретінде қарастырылады: түстер, орын (еркек және әйел арасындағы айырмашылық), күннің уақыты, апта күні, иіс (қою), және тағам мен ұн/пальма майы қоспасы үшін ыдыс. Помба-Гира траборосында элементтердің басқа жиынтығы нәзік кодтаманы көрсетеді: ромнан шампан немесе анисетке дейін, гүлдердің болмауынан қызыл раушанға дейін, ұн/пальма майы қоспасындағы бұрыштан балға дейін, және қатал баулу рәсімінен әнге дейін, бұл ритуалдың мақсатына сәйкес келеді: әйелге қол жеткізу.
Шекаралық орындар
"Шекаралық жерлер" – сиқырлы және рухани маңызы бар, рәсімдер орындалатын аймақтарды білдіреді. Көптеген Квимбанда рәсімдері жол тоғысында өткізіледі, себебі Эксу – жеті жол тоғысының Иесі, ал Огум – жол тоғысының ортасының Иесі. Басқа шекаралық жерлерге түндегі көшелер (Эксулар "көше халқы" деп аталады), зираттар, жағажайлар және орман кіреді, бәрі де түн уақытында.
Африкадан Бразилияға
Квинбанда Оңтүстік Америкада пайда болып, Португалия империясында дамыды. Атлантикалық құл саудасы Африка мәдениетін Америкаға әкелді. Бразилияда 19 ғасырдың ортасына қарай құлдардың саны бос адамдардан асып түсті. Африка тегінен шыққан бос адамдардың (либертолар) құлдар қатарына қосылуы құлдардың санын арттырды. Құлдармен Бразилияға әкелінген Африка мәдениеті Америка және Еуропа мәдениеттерімен бірте-бірте араласты. Рио-де-Жанейро сияқты ірі қалалық орталықтарда, африкалық құлдар ең көп шоғырланған жерлерде, отаршылдық режим өсіп келе жатқан халықты басу үшін әлеуметтік бақылау жүйесін енгізді. Дегенмен, африкалық құлдарды басудың орнына, отаршылдық режимнің жүйесі кері нәтиже берді; ол құлдарды африкалық діни және тұрмыстық дәстүрлерін сақтап, қорғап, тіпті институционалдық деңгейге көтерген «ұлттарға» бөлді. Құлдардың саны ең көп шоғырланған ірі қалалар Макумбаны сақтап қалды, ол Квинбанданың алға басушысы болды, және бүгінгі күнге дейін Квинбанданың ең көп ізбасарлары осы қалаларда шоғырланған.
Католиктік ықпал
Католик шіркеуінің Куимбандаға, Умбанда сияқты басқа афро-бразилиялық діндерге қарағанда, ұзаққа созылмайтын әсері болды. Бразилиядағы Католик шіркеуі португалдық тәждің тікелей бақылауында болғандықтан, қаржыландыру үшін мемлекетке тәуелді болды, нәтижесінде Бразилияда дін қызметкерлерінің саны жеткіліксіз болды. Осының салдарынан, Бразилиядағы Католик шіркеуінің басты ықпалы дінге жақын емес бауырластықтар болды. Сондықтан Католик шіркеуі африкалық құлдарды формалды түрде ғана дінге өткізді. Қызығы, Католик шіркеуі құлдарды бақылау үшін колониялық тәждің жүйесін қабылдады, бұл өз кезегінде африкалық дәстүрлерді сақтауға көмектесті.
Макумбадан - Квимбанда мен Умбандаға дейін
Квинбанда жеке дінге айналудан бұрын, Макумба діни дәстүрінің ішінде болды. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың ортасында Макумба – ақ үстемдік танытқан топтың қара магияны примитивті, зұлым және шарбақтың сиқыры деп санаған барлық діндерді қаралау үшін қолданылған сөз болды. Бірақ африкалық мәдениет Бразилияның туған жергілікті мәдениетімен біріксе, Макумба екі дінге бөлінді: Умбанда және Квинбанда. Умбанда Макумбаның «ақталған» жақтарын көрсетеді, француз спиритизмі мен католицизмінің рухани және иерархиялық құндылықтарына көп сүйенді. Ал Квинбанда, Макумбаның ақталғанда қабылданбаған жақтарын білдірді, «Макумбаның Макумбасы» атанды. Макумбаның ақ және қара сиқыры арасындағы айырмашылық Квинбанда мен Умбанданың біртұтастығы немесе бөлінуі туралы көптеген пікірталастарға себеп болды. Кейбіреулер Квинбанда мен Умбанда – бір жүйенің екі жағы немесе бағыттары деп санайды.
Қазіргі заманғы
1970 жылдары Квимбанда едәуір өсті. Алайда, Бразилияның 2000 жылғы санағы бойынша, халықтың 1 пайызынан да аз өзінің афро-бразильдік діндерге (Квимбанда мен Умбанданы қоса алғанда) жататынын айтты. Бразилия халқының өте шамалы бөлігі Квимбанданы ұстанатынын мәлімдесе де, әлеуметтік жағдайына қарамастан көптеген адамдар кейде Квимбанда рәсімдерін пайдаланады. Іскер адамдардың маңызды келісімдер жасамас бұрын Exus-пен ақылдасуы кең таралған.
Қабылдау және ықпал
Квимбанда Бразилия қоғамының әртүрлі топтары тарапынан сынға ұшырап, қарсылыққа тап болды. Жануарлар құқығын қорғайтын ұйымдар оның жануарларды құрбандыққа шалу амалына қарсылық білдірді. Руханистер квимбандистердің төменгі рухтарды материалдық әлемге тартуда деп санайды, ал Пентикосталдықтар және басқа христиан дінінің өкілдері квимбанданы Шайтанның қызметі деп қарастырады.