Кіріспе

Африка-Бразилиялық текті би

Бразилиялық би

Самба – африка-бразилиялық текті, 2/4 (2/4) тактісімен самба музыкасымен биленетін көңілді би. "Бейби" термині бастапқыда Конго мен Анголадан шыққан бірнеше Латын Америкасының дуэттік билеріне қатысты. Бүгінде самба Бразилиядағы ең көп таралған би түрі болып табылады және Карнавал фестивалі кезінде ең маңызды мәніне жетеді. Бразилияда самба биін анықтайтын бір ғана би емес, бірнеше би бар; алайда, қайсысының "түпнұсқа" самба стилі екенін анық айту мүмкін емес. Бразилиялық самбадан басқа, самбаның маңызды стилі – зал самбасы, ол едәуір өзгеше.

Этимология

"Самба" сөзінің пайда болуы туралы көптеген теориялар бар. "Самба" сөзіне ең алғашқы сілтемелердің бірі 1838 жылдың ақпан айында Пернамбуко журналының "О Карапусейру" басылымында жарияланды. Сакраментолық әулие Мигель Лопес Гама сол кезде қара нәсілді халық арасында танымал болған би-драма түрі – "самба д’алмокрев" деп атаған нәрсеге қарсы пікір білдіретін мақала жазды. Хирам Араухо да Костаның сөзіне сәйкес, ғасырлар бойы Баиядағы құлдардың би фестивалі "самба" деп аталған. "Самба" бразилиялық штаттардың әрқайсысында африкалық иммигранттардың тайпаларының алуан түрлілігімен қатар, әр аймақтың ерекше мәдениеттерінің әсерінен де нақты ерекшеліктерге ие болды. Осы танымал билердің кейбіреулері Кандомбле, Катерете, Кашамбу, Шорадинхо, Коко иншадо, Кокумби, Корта жака, Куруру, Фурунду деп белгілі болды.

Самба но пе

Samba no pé (сөзбе-сөз "аяқпен самба") – самба музыкасы ойналған кезде жиі импровизацияланып орындалатын жеке би. Негізгі қозғалыс тік денеден және бір уақытта бір тізени бүгуден тұрады. Аяқтар өте аз жылғады, әр жолы бірнеше сантиметр ғана. Ритмі 2/4, әр тактта 3 қадам. Оны қадам-секіріс-ауысу деп қарастыруға болады. Оны "бір және", "екі", содан кейін қайта "бір" деп сипаттауға болады. Негізгі қозғалыс екі жақта да бірдей: бір аяқ сыртқа қарай жылжып, бірінші соққыға дейін көтеріледі (мысалы, оң аяқ сәл оңға жылжып), ал аяқ тік бағанадай тік болып қалады. Екінші аяқ алға қарай, бірінші аяққа жақындап жылжып, тізесінен сәл бүгіледі, сол жақ жамбас төмендеп, оң жақ көтеріледі. Салмақ келесі "және бір" үшін қысқаша ішкі аяққа ауыстырылады, содан кейін "екі" бойынша сыртқы аяққа қайта ауыстырылады, және осы әрекеттердің тізбесі екінші жаққа қарай қайталанады. Би музыканың ритмімен жүреді және орташа қарқындан өте жылдамға дейін өзгеруі мүмкін. Ерлер бүкіл аяғымен жерге тіреп билейді, ал әйелдер көбінесе өкшелі аяқ киіп, тек аяқ ұшымен билейді. Кәсіби бишілер әр тактта 3 емес, 4 қадам жасап, музыканың көңіл-күйіне сәйкес әртүрлі қол қозғалыстарын қосады. Бразилияда бидің негізгі қадамдары бірдей, бірақ музыканың акценті өзгергендіктен, адамдар сәл өзгерген акценттерге ұқсас қозғалыстарды орындайды. Мысалы, Баиядағы қыздар Рио-де-Жанейродағыдай тізелерін бір-біріне жақын ұстамай, аяқтарын сыртқа қарай иіліп билейді. Осы типтегі самба Бразилия карнавалдық шерулерінде және әлемдегі басқа самба карнавалдарында көрінеді. Бұл сондай-ақ Бразилиядағы ең көп таралған самба биінің түрі.

Самба де Гафиера

Самба де Гафиера – бұл балдыр сарайындағы самбадан едәуір өзгеше серіктес би. Ол 1940 жылдары пайда болды және аты сол кездегі Рио-де-Жанейро қаласының танымал түнгі клубтары – гафиейралардың атынан шыққан. Бұл би максикстен туындады және Choro (тағы бір самба музыкалық стилі) келгеннен кейін дамыды. Ол максикстің көптеген полька элементтерін жоққа шығарды, бірақ Аргентиналық тангоның өрілген аяқ қозғалыстарын сақтап қалды, бірақ соңғысымен салыстырғанда көбірек сергектік позданы қабылдады. Көптеген адамдар бұл самбаны вальс пен тангоның үйлесімі деп есептейді. Бразилиядағы бірнеше би студиялары Самба де Гафиераның қадамдарын және би кезеңдерін үйрету үшін осы екі бидің элементтері мен техникаларын пайдаланады.

Самба пагодасы

Самба-пагода – Самба де Гафиераға ұқсас, бірақ көбінесе жақынырақ болатын самба-партнерлік би. Португал тіліндегі "пагода" сөзінің тікелей мағынасы "қызық" немесе "той-думан" дегенді білдіреді. Самба реггидегі перкуссия шеберлері барабан ойнағанда көбінесе билейді. Үшінші және төртінші барабаншылар, "сурддос" деп аталатын, қысқа хореографиялық қойылымдар орындайды, ал құралдарын (шұңқырларды) қолдың өткір қозғалыстарын күшейту үшін пайдаланады. "Фондос" (бастапқы және екінші сурддостар) көбінесе сахна ортасына шығып, шеберлікпен құралдарды көтеріп, лақтырады, сондай-ақ барабандарын жоғарыға лақтырады.

Самба-рок

Сан-Паулу қаласынан пайда болған самба-рок – самбаның көңілді түрі. Бұл латын түнгі клубтарында билейтін би. Самба-роктың алғашқы би оқытушыларының бірі, Мастер Аталиба, осы би стилінің мәнін былай сипаттайды: "Би жағынан алғанда, самба-рок – бір уақытта демалу және шоғырлану. Ол аяқ және жамбас қозғалыстарында көрінетін африкалық 'гинга' (капоэйрадан келген дене ағыны) мен еуропалық балл бөлмесінің әдеп-нормаларын үйлестіреді. Біз оны Рита Павоне, самба пагода, регги, R&B үнімен билей аламыз. Бұл шынымен де әр музыкалық мәдениетті қабылдайды".

Рода самбасы

("Samba of roda") – бұл дәстүрлі афро-бразильдік би, бастапқыда Кандомбле рәсімінен кейін бейресми көңіл көтеру ретінде орындалған, діни рәсім кезінде қолданылатын соққы аспаптарымен. Типтік барабан – атабак; барабаншылар жиі кездесетін үлгілерге өзгерістер мен толықтырулар қосып импровизациялайды, көбінесе ән айтумен және қол шапалақтаумен, сондай-ақ бимен сүйемелдейді. "Самба де Рода" – музыка, хореография және поэзияны біріктіретін мерекелік шара. "Самба" термині Бразилия аумағының әртүрлі кезеңдері мен аймақтарындағы көптеген әртүрлі ырғақтарды, мелодияларды, барабанды ойнауды және билерді қамтиды. Ол Баия штатында, әсіресе Бразилиядағы Реконкаво аймағында 17 ғасырда пайда болды. Португал отарлаушылары барлық барабанды ойнау мен биді "самба" деп жалпылағандықтан, оны нақты бір мәдениетке жатқызу қиын. Дегенмен, самбаның ең көп танылған мәдени бастауы – Лунду, Африкадан Банту құлдары Бразилияға әкелген ырғақ. Лунду қара (құлдар) және ақ (португалдар) және жергілікті мәдениеттердің араласуын көрсетеді. Африкалық құлдар әкелінген кезде оны "семба" деп атады, ал португалдар Родаға әкелген араб пандейросын (тамбурин) енгізгеннен кейін "Самба" қазіргі би түріне айналды. Жергілікті тілде "самба" – "roda de dança", яғни билеуге арналған шеңбер дегенді білдіреді, себебі жергілікті халықтар католик фестивальдары, америкалық немесе афро-бразильдік діни рәсімдерді тойлау сияқты көптеген жағдайларда би билейтін, сондай-ақ кездейсоқ би билейтін. Барлық қатысушылар, тіпті жаңадан бастағандар да биге қосылуға, бақылауға және еліктеуге шақырылады. Әдетте, әйелдер бірінен соң бірі билейді, ал олардың айналасында басқалар шеңберде билеп, қол шапалақтаумен сүйемелдейді. Хореография көбінесе спонтанды болады және аяқ, аяқ және жамбас қозғалыстарына негізделген. Ең типік қозғалыстардың бірі – банту мәдениетінің әсері анық байқалатын "умбигада", онда биші өзінің ізбасарын шеңбердің ортасына шақырады. Ырғақтың ерекшелігіне көптеген адамдардың назарын аударатын фактор – бұл ерекше акценттелген (синкопацияланған) ритм. Ритмдегі үзіліс – самбаның ең күшті ерекшелігі, ол тыңдаушыны дене қозғалыстарымен бос орынды толтыруға итермелейді. Бұл синкопацияланған ритм – мәдени ассимиляцияға қарсы қаралардың қарсылығының белгісі де. "Самба де Рода", әсіресе, әлсіздердің еркіндігі мен өзін-өзі тануын білдіретін және азаттыққа жол ашатын құрал ретінде қарастырылды. 20 ғасырда аймақтағы экономикалық құлдырау мен кедейліктің өсуіне байланысты "Самба де Рода" айтарлықтай төмендеді. Бұқаралық ақпарат құралдарының әсері және танымал заманауи музыканың бәсекелестігі жас ұрпақ арасында бұл дәстүрдің құндылығын төмендетті. Соңында, "Самба де Роданың" әлсіреуі орындаушылардың қартаюы және музыкалық аспаптар жасаушылардың қаза болуымен күшейді.