Кіріспе

Чили мифологиясындағы мифтік арба кемесі Калеуче (мапудунгун тілінен келген "калевтун" – "өзгерту, түрлену" және "че" – "адамдар" сөздерінен: "өзгерген адамдар"), сондай-ақ Сиқырлы кеме, Баркойче, Арба кемесі немесе Сиқыршылар кемесі деп те аталады. Бұл Чилидің оңтүстігіндегі Чилоте мифологиясындағы аңызға толы арба кемесі.

Аңыздың шығу тегі мен нұсқалары

Калеуче туралы аңыз Чилоэ архипелагының тарихы мен сенімдерінің көптеген аспектілерімен байланысты. Ренато Карденастың "Чилоэ мифологиясы" кітабы – ауызша дәстүрден алынған әңгімелер, аңыздар мен сиқырлар жинағы. Калеуче "Марино", "Сақыл кемесі", "От кемесі" немесе "Баркойх" деп те аталады. Бұл атаулардың бәрі Калуш кемесіне берілген. Кейбір жағдайлар, мысалы, тұманды күндер кемені сезуге және көруге мүмкіндік береді. Кемедегі тізбектердің, тойлардың, музыканың дыбыстары және оның ерекше сызбасы оны ерекшелендіреді. Кейбіреулер үшін бұл тамсанатын көрініс, ол басқа кемелердің арасынан өте алады, ал басқалары кемедегі тойларға қатысқандарын айтады, бірақ олар оны құрлықта және әйелдердің қолында өткізуді артық көретін еді! Ондай тойлар үшін олар қыздары бар саудагерлермен келісім жасайды, ал Калеуче оларға тауармен алмасады; осылайша жергілікті тұрғындар ешқашан ештеңе сатып алмайтын, бірақ тез өркендейтін саудагерлердің жылдам пайда болуын түсіндіреді. Калеучеден қорғалғандардың көбінесе қара тауықтары мен килинейка арқандары бар кемелері болады. Калеуче жоғалып кетуі де, көрінбеу үшін қалаған нәрсеге айналуы да мүмкін; оның теңізшілері қасқырларға немесе дельфиндерге айналуы мүмкін. Кеменің тағы бір ерекшелігі – оның ерекше жылдамдығы. Осы құбылыстарды көрінбей-ақ көру үшін ауызды жабу керек: ол ең алдымен тыныс-құбылысты сезеді. Сондай-ақ, Калеуше тұтқынға алынбау үшін жасырынуға болатын ағаштардың түрлері бар, олардың кейбіреулері чилилік жиде және оливильо. Адамдар Сиқырлы Кемеден тұтқынға түсуден қорқады: ешқашан сақтықтан артық болмайды. Көптегендер осы кеменің теңізшілерінің Имбунше сияқты омыртқаларына тіркелген аяғы бар деп санайды, ал басқалары оларды жақсы киінген, арнайы киім киіп, амандасқанда суық қолы бар деп сипаттайды. Олар, әдетте, адал мінез танытады және өз серіктерінің көмегімен кеме апатынан аман қалғандарды құтқарады. Кейбіреулер олардың соңғы бағыты Анд тауларының бойындағы бір жерде жасырынған керемет порт, Сити Цезарс екенін айтады, онда оның тұрғындары мәңгі өмір сүреді. Чилоэ теңізшілері осы аймақта жүзу кезінде өте құрметпен қарауды ұсынады; олар Калеушені ашуландыратын және бақытсыздыққа әкелетін ән айтуды немесе сыбызғылауды ұсынбайды. Аңыздың шығу тегі туралы ұсынылған түрлі гипотезалардың арасында, бұл Еуропаның "Ұшқан голландық" деп аталатын жынды кемесі туралы аңызының қайта жаңартылуы болуы мүмкін деген пікірлер бар. Сондай-ақ, ол голландтық "Каланш" кемесінің немесе испандық Магеллан бұғазының кемелерінің құпия жоғалуы сияқты нақты оқиғаларға негізделген болуы мүмкін деп айтылады. Тағы бір мүмкіндік – аңыздың шығу тегі 1600 жылы Балтазар де Корд басқаруымен Нидерланд архипелагына келген кемелерге байланысты болуы мүмкін, ол аралды қысқа мерзімге басып алған экспедиция болды. Тағы бір түсінік – бұл бастапқыда Чилоэ архипелагындағы контрабанда операцияларын жасыру үшін ойлап табылған. Оның пайда болуын анықталмаған су асты объектілеріне (оснис) байланыстыратындар да бар. Жалпы алғанда, бір-бірін толықтыратын және/немесе ерекшеленетін әртүрлі нұсқалар бар. Дегенмен, олардың ортақ белгісі – бұл кеменің түн ортасында пайда болып, жоғалып кетуі мүмкін екендігі және мифтік кемеге тап болғанда қауіпті екендігі. Ең көп тараған теория – кеме өлгендерді қайтарып алады және оларды кемеде мәңгі өмір сүру үшін қайта тірілтеді, оларды тойлар мен мерекелер қоршап тұрады.

Суға батып кеткендердің сиқырлы кемесі

Бұл аңыздың танымал нұсқасы бойынша, кеме судан шығарған өлген адамдардың денелерін жаңа өмірге қайтарады – мәңгілікке той-думандар мен мерекелерге толы экипаж мүшелері ретінде. Осы мақсатта Эль Миллалобо Ла Пинкоя мен оның бауырлары үшін Сиқырлы кемені жасаған.

Теңізшілер мен құл балықшылар жүретін қарғысқа ұшыраған кеме

Бұл аңыздың тағы бір нұсқасында Мистикалық Кеме Чилоэ теңіздерінде де пайда болып, балықшыларды әдемі музыкамен баурап алатын көрінеді. Осылайша, олар мәңгілік құлдыққа түсіп, арқасына аяқ тіркелген Ивунчеге айналып, барлық уақыт бойы кемеде жұмыс істеуге мәжбүр болады.

Хилоэ сиқыршыларының сиқырлы көлік кемесі

Өлген және құлдыққа түскен теңізшілердің жынды кемесі туралы әңгімедей, осы әңгіменің де бір нұсқасы бар, онда Сиқырлы Кеме Чилоэ сиқыршыларын қонақ етеді, олар той-думандар жасап, тауар тасиды. Сондай-ақ, сиқыршылар өз күштерін арттыру үшін әр 3 ай сайын саяхатқа шығады делінеді. Кемеге тек экипаж мүшелері ғана міне алады және Caballo marino Chilote-ті көлік құралы ретінде пайдалана алады. Миллалобоның бұйрығымен, басқаларға кемеге кез келген жолмен отыруға немесе кіруге тыйым салынған. Тағы бір нұсқада Калеуче экипажы белгілі бір саудагерлермен сыйлыққа келісімдер жасайды, олар өз үйлерін тойларға немесе басқа да заңсыз немесе қараңғы мақсаттарға пайдалану сияқты жақсылықтар үшін өркендеуді қамтамасыз етеді. Осы аңыздың осы нұсқасы бойынша, Чилоэдегі адам тез байыса, оның Калеуче экипажымен келісім жасасқаны айтылады. Мұндай әңгімелер 1960 жылғы Вальдивия жер сілкінісінен кейін кеңінен тарады, себебі кейбір үйлер кейіннен Чилоэні шарпыған өрттен зардап көрмеді. Сол онжылдықта Чилоэ аралдарындағы көптеген табысты саудагерлердің үйлерінің маңынан кеме якор тастаған дыбыс естілгені туралы әңгімелер болды. Бұл дыбыстар Калеуче келісім жасасқандарға тымызын тауар мен қазына жеткізгенінің белгісі деп есептелді. Дегенмен, көпшілік бұл табиғаттан тыс түсіндірмені қабылдамай, саудагердің өркендеуін табиғаттан тыс емес, контрабандистерге жатқызды.

Медиада

Калеуче туралы аңыз Алястер Рейнольдстың 2001 жылғы "Часм Сити" романында кездеседі, онда Чили ұрпақ кемесінің экипажы колониялық кемелердің флотилиясын ұстап келе жатқан "көшпенді кемеге" тап болып, оған Калеуче деген ат қояды. Калеуче – Джош Уокердің "Люк Коулс" кітаптар сериясындағы монстр аулаушылар тобын тасымалдайтын, әлемді аралап саяхаттайтын тірі кеме. "Калеуче" – М.С.Уорингтің "Вампирлік қанжар" кітаптар сериясындағы түпнұсқа аңыздағы Сирена Чилота атты рухтың басқаруымен әлемді шарлайтын, қасіретті қарақшы кеме. Кино және теледидарда Рауль Руистің "Теңізшінің үш тәжі" (1983) және "Литораль" (2008) фильмдері, сондай-ақ Хорхе Ольгуиннің "Калеуче: Теңіз шақыруы" (2012) фильмі осы аңызда шабыттанды.

Ғылыми атаулары

Калеуче шашмасы, Харон спутнигіндегі ең терең каньон, Калеуче құлқынымен аталған. HD 164604 b экзопланетасы да ресми түрде Калеуче деп аталады.