Кіріспе
Грузияның Аджария автономиялық республикасының тарихы, Оңтүстік Кавказдағы аймақтың тас дәуіріндегі алғашқы қоныстануынан бастап, бүгінгі Грузияның Аджария автономиялық республикасы мәртебесіне дейінгі кезеңді қамтиды.
The history of Adjara, a region in the South Caucasus, stretches from its initial Stone Age settlement through to its present day status as Georgia's Autonomous Republic of Adjara.
Ежелгі және ортағасырлық дәуірлер
Археологиялық деректер Аджария аумағының неолит дәуірінен бері қоныстанған екенін көрсетеді. Аймақты алғаш рет ежелгі грузин тайпасы – мосхтар билеген, ал кейін б.з.д. 7-3 ғасырларда Колхида провинциясының бір бөлігіне айналды. Б.з.д. 4 ғасырдың соңында аймақтың бір бөлігі Иберия корольдігіндегі округ (саериставо) мәртебесін алды. Б.з.д. 5 және 4 ғасырларда грек саудагерлері Аджарияның жағалау аймақтарын жайлап алды, олар кейіннен Рим билігіне қарады. Батус (қазіргі Батуми) және Апсарос (қазіргі Гонио) осы кезеңде маңызды бекініс қалалары болды. Қазіргі Кобулети қаласының жанындағы Пичвнариде жүргізілген археологиялық қазбалар гүлденген ежелгі ауылдың қираған қалдықтарын ашты. Біздің заманымыздың 2 ғасырында Батус Рим легиондарының маңызды әскери базасы болса, Апсарос театрымен атақты болды. Аджариядағы ерте христиан дәуірі Әндір, Қанахандық Шимон және Матата сияқты тұлғалармен байланысты. Әйгілі Матиас Батуми маңындағы Гонио бекінісінде жерленген деп саналады. Біздің заманымыздың 2 ғасырында Аджария Лазика патшалығының құрамына кірді. Осы кезеңде Петра (Цихисдзири) бекінісі 542-562 жылдардағы Византия мен парсы арасындағы Лазика соғысында маңызды рөл атқарды. 9 ғасырда аймақ екі грузин мемлекеті – Тао Кларджети және Абхазия патшалығы арасында бөлісті. 11 ғасырда Аджария біріккен Грузия патшалығының бір бөлігіне айналып, Самцхе Саатабаго билеушілері басқарды. Аймақ 11 ғасырда Селжүктердің, ал кейін 13 ғасырда Моңғолдардың шапқындарына байланысты ауыр қиындықтарға тап болды. Грузин монархиясының ыдырауынан және одан кейінгі ішкі жанжалдардан кейін Аджария 1535 жылы Гурия княздығының құрамына кіргенге дейін бірнеше рет қолы ауысты. Осы кезеңде генуялықтар Гонио қаласындағы Қара теңіз сауда "фабрикаларының" бірін құрды.
Осман билігі
1547 жылы Аджария провинциясы Османдықтардың шабуылына ұшырап, Батумидің басып алынуына әкелді. 1564 жылы Гурия князі Ростом Гуриели аймақты азат етуге қол жеткізді, бірақ 1582 жылы түрік билігі қайта орнатылды. 1609 жылы князь Мамия Гуриели Батумиді бақылауға алғанда, жағдай қайта өзгерді, бірақ 1614 жылы Гурия провинциясын Осман империясына жоғалтты. Кейіннен бұл аймақ Чилдер (Ахалцихе) пашасының билігімен екі санджаққа бөлінді. Көптеген аджарлар Грузияның басқа жерлеріне қашып, қалғандары ислам дінін қабылдады. Аджарияға тікелей Осман билігі шектеулі болды, ал жергілікті мұсылман грузин дворяндары, оның ішінде Химшиашвилилер жартылай тәуелсіз билер ретінде билік жүргізді. Алайда, бұл жағдай 1850 жылы Осман үкіметі жүзеге асырған орталықтандырылған танзимат реформаларымен өзгерді. Бұл реформалар Аджарияны империяның ықпалына жақындатуға бағытталды және оларға ақсүйектер де, шаруалар да қарсылық көрсетті. Ақсүйектер өздерінің жеңілдіктерін жоғалтуға наразы болды, ал шаруалар жаңадан енгізілген салықтар мен Осман әскеріне әскери қызметке шақыруға қарсы болды. 1840 жылдары Осман Портасы көршілес пашалықтардан Кор Хусейн Бей (Химшиашвили) бастаған көтерілісті басу үшін маңызды күштерді жұмсауға мәжбүр болды. 1840, 1844 және 1846 жылдары үш көтеріліс жеңіліске ұшырады, ал Кор Хусейн ақырында Константинопольге тұтқын ретінде жіберілді. Көтерілісшілердің арасында 1845 жылы Аджарияға Кавказ имамы Шамил жіберген Хасан Хасби де болды. Ол Дагестандағы орыс басқыншылығына қарсы күреске қолдау көрсету үшін еріктілер іздеді, ал Аджар көтерілісі басылғаннан кейін Хасби қашып құтылуға үміттенді. 1853-1856 жылдардағы Қырым соғысы мен 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде мыңдаған аджарлар Осман әскеріне шақырылды. Батум соңғы соғыста Осман империясының қорғаныс желісінің маңызды бөлігі болды, ол Дервиш-пашаның 25 000 сарбазын және Қара теңіз жағалауын патрульдеген әскери кемелерді қабылдады. Орыстар 1877 жылдың 14 сәуірінде түріктерді Мухаестад биіктіктерінен ығыстыруға тырысты, бірақ генерал-лейтенант Оклобжио басқарған Кобулети жасағы көп жетістікке жете алмады. Османдықтар 11-12 маусымда Цихисжири мен Самеба төбелерінде болған шайқастарда Оклобжионың алға жылжуына кедергі келтірді. Дегенмен, қараша айында Дервиш-пашаның әскері Карс түскеннен кейін Батумға шегінгенде, генерал Комаровтың Ардахан жасағы Батумға қарай жылжыды. Оклобжио кейбір позицияларын қайтарып алуға қол жеткізді. 1878 жылдың 18 қаңтарында Цихисжириге жасалған шабуыл сәтсіз аяқталды, содан кейін атысты тоқтату Ресейдің Батумға қарсы операцияларын тоқтатты.
Ресей билігі
Түрік билігі кезінде Аджария деп аталатын Аджария 1878 жылғы 3 наурызда Ресей империясына өткізілді. Бұл өзгеріс аймаққа, әсіресе ислам және императорлық билікке адалдық мәселелеріне қатысты маңызды өзгерістер әкелді. Ресейдің исламды қудалауына байланысты, көптеген мұсылмандар Мухаджироба деп аталатын көші-қон арқылы Түркияға пана сұрады. Осман империясы "Қорғаншылар" деп аталатын көтерілісші ұйымды қаржылық тұрғыдан қолдады, олар ресейлік офицерлерге, шенеуніктерге және аджарлық ізбасарларға қастандық жасауға тырысты. 1878 жылғы Берлин конгресінен кейін Батум, аймақтық орталық ретінде, еркін порт деп жарияланды. Бұл жариялау 1880-ші жылдардың соңына қарай Батумнің маңызды теңіз порты және өнеркәсіптік қала ретінде дамуына серпін берді. Қаланың маңызы ХХ ғасырдың басында Баку-Батум мұнай құбыры және темір жол арқылы Баку мұнай кендерімен байланысқанда одан да артты. Батумнің маңыздылығын 1892 жылғы 22 маусымда "Маркус" танкерінің Батумнен Бангкокқа (Таиланд) бағыт алған күні көрсетті, ол Суэц каналын кесіп өткен алғашқы мұнай танкері болды. Ресей билігі кезінде, 1905 жылғы революция кезінде аймақта көптеген ереуілдер мен Батум облысындағы зорлық-зомбылық оқиғалары болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Түркияға эмиграциялаған аджарлық мухаджирлер түрік армиясының құрамында дивизия құрды. Османдық 37-ші Кавказ дивизиясы 1918 жылғы 14 сәуірде ресейлік әскерлер эвакуацияланғаннан кейін Батумға кірді. 1915 жылы Осман империясымен жалғасып жатқан қақтығыстың аясында ресейлік әкімшілік "мойынсұнбайтын" орыс мұсылмандарын Батум аймағынан Ресейдің ішкі провинцияларына жер аударуды бастады. Грузин зиялылары наразылық білдіріп, жер аударылғандардың түрік емес, "мұсылман дініне қарамастан грузин, сондықтан да адал орыстар" болған аджариялықтар екенін мәлімдеді. Ұлы князь Георгий Михайлович басқарған жан-жақты тергеу аджариялықтардың адалдығын растады, ал жергілікті мұсылмандармен қақтығыс тудырған казактар мен армянтарға адалдықсыздық айыпталды. Ақырында, Ұлы князь Николай Николаевич аджариялық көшбасшылармен кездесіп, олардың адалдығы үшін марапаттады. Тергеу 1917 жылғы революциядан кейін 1918 жылғы 26 қаңтарда аяқталды.
Британдық оккупация
1919 жылдың 12 қаңтарында британдық экспедициялық күштер түрік әскерлерін алмастыру үшін Батумиге қонуға кірісті. Содан кейін, орыс кадеті П. Маслов басшылығымен Батум аймағы бойынша кеңес 1918 жылдың 21 желтоқсанынан 1919 жылдың 28 сәуіріне дейін Аджарияның уақытша басқару органы ретінде құрылды. Осы кезеңде Мемед Абашидзе мен Хайдар Абашидзе басқарған Мұсылман Грузиясын азат ету комитеті Грузия шегінде діни принциптерге негізделген автономия құруды белсенді түрде жақтады. Осы мақсатқа жету үшін 1919 жылдың 13 қыркүйегінде Батумда Мәжіліс деп аталған прототип парламент отырыс өткізді. Абшидзе фракциясының Грузиямен бірігуді қатты қолдауына қарамастан, Грузияға жақын Аджарияның бір бөлігі автономияны қолдады. "Халық дауысы" деген мағына беретін түрікше "Седай Милет" деген кішігірім топ та түрік және пантүрік идеяларын таратумен айналысты. Британ әскерлерінің Кавказдан шығуы 1919 жылдың 15 тамызында басталды. Батумдағы дивизия штабы билікті аймақтың әскери губернаторы, генерал-майор В.Дж.Н. Кук Коллиске тапсырды. Кейін, 1920 жылдың 4 наурызында Кук Коллис Батумдегі Біріккен әскерлер тобының басшылығын қабылдады. Бірақ 1920 жылдың 14 шілдесіне дейін бұл әскер толығымен қаладан шығарылды.
Кеңес өкіметі
Аджар Автономиялы Кеңес Социалистік Республикасы 1921 жылғы 16 шілдеде, аймақтың Түркиядан большевиктерге өткеннен кейін, Кеңес үкіметімен жарияланды. Аймаққа, әсіресе Аджария мұсылмандарына автономия беру шарты қойылды. Карс келісімінде де Түркияның Батуми портына кедергісіз қол жеткізуі қарастырылған. text=Түркияға Батум порты арқылы Түркияға немесе Түркиядан тасылатын тауарлар мен материалдар үшін кедендік баждар мен төлемдерсіз еркін транзит кепілдігі берілсін, сондай-ақ Түркия Батум портын арнайы төлемдерсіз пайдалану құқығына ие болсын. |source=Карс келісімінің VI.2-бабы. Аджар АССР-і этникалық емес, діни негізде құрылған жалғыз кеңестік автономия болды. Дегенмен, бұл ерекшелік маңызды болған жоқ, себебі Ислам мен Христиан діндері Сталиннің билігі тұсында қудалауға ұшырады. 1929 жылғы сәуірде Аджарияның таулы аймақтарындағы мұсылман шаруалары мәжбүрлі ұжымдастыру мен діни қуғын-сүргінге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастырды. Жауап ретінде Кеңес әскерлері жөнелтіліп, көтеріліс тез басылды. Көтерілістен кейін мыңдаған аджарлық республикадан жер аударылды.
The Adjarian ASSR was the only Soviet autonomy established on religious rather than ethnic grounds. However, this distinction held little significance, as both Islam and Christianity faced repression during Stalin's rule. In April 1929, Muslim villagers in the mountainous regions of Adjara launched an armed uprising against compulsory collectivization and religious persecution. Soviet troops were deployed in response and swiftly quelled the revolt. Thousands of Adjarians were deported from the republic in the revolt's wake.
Кеңес Одағынан кейінгі кезең
Грузияның алғашқы демократиялық парламенттік және президенттік сайлауларынан кейін, президент Звиад Гамсахурдия 1991 жылдың 15 наурызында Аслан Абашидзені Аджария Жоғарғы Кеңесінің төрағасы етіп тағайындады. Гамсахурдия аймақтың автономиялық мәртебесін жоюды көздегендіктен, Абашидзе оны қолдаса деген үміт болды. Алайда, Гамсахурдия Аджария автономиясын тарату туралы ұсыныс жасағанда, Абашидзе аджариялықтарды, әсіресе аймақтағы мұсылмандарды, оған қарсы наразылық білдіруге шақырды, бұл орталық грузин билігімен қарым-қатынасты шиеленістірді. 1991 жылдың 22 сәуірінде Абашидзені қолдаған наразылықшылар Батуми қаласының орталық бөлігіндегі әкімшілік ғимараттарға шабуыл жасап, бірнеше шенеуніктердің дереу отставкаға кетуін талап етті. Тбилисидегі ішкі мәселелерге ден қойып отырған Гамсахурдия Аджариядағы оқиғаларға араласпауды жөн көрді. Осы алапаттық кезеңде Абашидзенің Жоғарғы Кеңестің төрағасының орынбасары және Аджариядағы Гамсахурдияның белді қолдаушысы Нодар Имнадзе өте күмәнді жағдайда қаза тапты. Батумидегі оқиғалар бойынша, Имнадзе Абашидзенің кеңсесіне қарулы күйі кіруге тырысқанда күзетшілер тарапынан атылып өлтірілген. Ал Тбилиси бақылауындағы БАҚ өлімнің себебін нақты көрсетпей, некрологтар жариялады. Дегенмен, Имнадзені Абашидзе кеңсесіндегі дау кезінде өзі өлтірген деген де мәлімдемелер бар. Абашидзенің басшылығымен Аджария Грузия Азамат соғысы кезінде салыстырмалы саяси тұрақтылық пен экономикалық өсімді бастан өткерді. Шетелдік инвестициялар мен көптеген қаржы жобаларына қарамастан, көптеген аджариялықтар кедейлікте қалды. 1997 жылдың 24 қазанында Аджария Еуропалық өңірлер ассамблеясының толық құқықты мүшесі атанды. Орталық және аймақтық билік арасындағы қарым-қатынас шиеленісті болды, Аджария басшылығы көбінесе орталық бюджетке салық төлеуден бас тартты. Абашидзе кеденді, Батуми теңіз портын және басқа да стратегиялық активтерді бақылауға алды, сондай-ақ өзінің жартылай ресми қарулы жасақтарын құрды және Грузия Қорғаныс министрлігінің Батумидегі 25-ші бригадасын толық бақылауына қойды. Орталық үкімет Абашидзенің Ресейге жақындығы үшін сынады және Батумидегі ресейлік әскери бөлімді аджариялық көшбасшының билік базасы деп санайтын. 1992 жылдан 2003 жылға дейінгі билігі кезінде Грузияның экс-президенті Эдуард Шеварднадзе Абашидземен келісуге бірнеше рет тырысты, нәтижесінде Аджария кеңейтілген автономия мәртебесіне ие болды, Абашидзе Грузия президенттігіне кандидат болмауға келісті, ал Шеварднадзе Абашидзенің Аджариядағы билігін сақтауына рұқсат берді. Абашидзенің партиясы – «Грузияның демократиялық жаңару одағы» 1995 жылғы парламент сайлауында Шеварднадзенің «Грузия азаматтарының одағымен» бірігіп жұмыс істеді, бірақ сайлаудан кейін олардың арасы ажырады. Абашидзенің «Жаңару партиясы» Грузия парламентінде отыз депутаттан өкілдік етті және Тбилисидегі орталық үкіметке қатысты умеренный оппозициялық күш ретінде қарастырылды. 2003 жылғы жалған сайлаудан және одан кейін болған «Гүл революциясынан» кейін Абашидзе 2003 жылдың қарашасында Шеварднадзенің биліктен алынуын «заңсыз төңкеріс» деп сипаттады.
Аджария дағдарысы
2003 жылғы 23 қарашада Шеварднадзенің құлауынан кейін Аслан Абашидзе Аджарияда төтенше жағдай режимін жариялады. Осыған қарамастан, Аджария 2004 жылғы 4 қаңтарда өткен Грузия президенттік сайлауына қатысты, онда Михаил Саакашвили жеңіске жетті. Содан кейін президент Саакашвили Аджария басшысынан Грузия Конституциясын сақтауды және қарусыздандыру процесін бастауды талап етті. 2004 жылдың мамыр айында Абшидзе грузин күштері аймаққа шабуыл жасауға дайындалып жатыр деп мәлімдеген кезде жағдай шиеленісті күшейді. Оған жауап ретінде оның күштері Аджарияны Грузияның қалған бөлігімен байланыстыратын көпірлерді бұзды. 4 мамырда төтенше жағдай режимі аясында жергілікті оппозициялық наразылықтар таратылды, бірақ бұл іс-әрекет сол күні одан да ірі наразылықтарға түрткіс болды. Аджарияның мыңдаған тұрғыны Батумиде жиналып, Абашидзенің отставкасын талап етті. 6 мамырда жағдай шешімді кезеңге жетті, жергілікті наразылар Батуми орталығын басып алды, ал Грузияның арнайы жасақтары Абашидзеді қолдайтын топтарды қарусыздандыру үшін аймаққа енді. Сонымен қатар, Ресей Сыртқы істер министрі Игорь Ивановпен келіссөздер жүргізілді. Түн бойы созылған келіссөздердің нәтижесінде Абашидзе өзінің лауазымынан кетіп, Мәскеуге кетіп қалды.
Абашидзеден кейінгі кезең
2004 жылғы 7 мамырда Аджарияда Грузия президентінің тікелей басқаруы енгізілді, нәтижесінде 20 мүшеден тұратын Уақытша кеңес құрылды. Бұл кеңес жаңа жергілікті сайлаулар өткізілгенге дейін Автономиялық Республиканы басқаруға жауапты болды. Леван Варшаломидзе Уақытша кеңестің төрағасы болып тағайындалды. 20 маусымда аймақтық парламент сайлауы өтті, онда президент Саакашвили қолдаған "Жеңісші Аджария" партиясы жергілікті заң шығару органындағы 30 орынның 28-ін жеңіп алды. Қалған екі орынды Саакашвилидің бұрынғы одақтастары – Республикалық партия иеленді. Республикалық партия, 15 пайыздан аз дауыс жинағандықтан, сайлаудың бұрмаланғаны туралы шағымдар айтты. 20 шілдеде Аджарияның Жоғарғы Кеңесі Варшаломидзені Автономиялық Республика үкіметінің төрағасы қызметіне тағайындауды бекітті. Орталық және жергілікті үкіметтердің аймақтық саясаты аймақтағы шетелдік инвестицияларды ынталандыруға бағытталды, бұл кең ауқымды жекешелендіру науқанын бастауға себеп болды. Ресей әскерінің Батумиде болуы да аймақтық қауіпсіздікке қауіп төндірді. 1999 жылғы Стамбул ЕҚЫҰ саммитінде Ресей өз базасынан шығуға уәде бергеннен кейін, Ресей мен Грузия арасындағы осы мәселе бойынша ұзақ келіссөздер 2008 жылы база толықтай босатылғанға дейін шиеленістің маңызды факторы болып қала берді.