Кіріспе

Белгілі бір юрисдикцияда тұрақты тұрудың құқықтық мәртебесі Заң мен заңдар қақтығысында тұрғылықты жер жеке тұлғаның "жеке заңына" қатысты, оған адамның мәртебесі мен оның мүлігін реттейтін заң кіреді. Бұл адамның ұлтына байланысты емес. Тұрғылықты жері уақыт өте өзгеріп отыруы мүмкін, бірақ адамның өмірінің кез келген сәтінде, жағдайына қарамастан, тек бір ғана тұрғылықты жері болады. Тұрғылықты жер әдеттегі тұрудан өзгеше, онда болашаққа қатысты ниетке аса назар аударылмайды. Тұрғылықты жер – жалпы құқық жүйелерінде қолданылатын байланыс факторларының бірі болғандықтан, ешбір адам тұрғылықты жерсіз қалмайды және әркім туған кезден бастап тұрғылықты жерге ие болады. Жалпы, тұрғылықты жер шығу тегі бойынша, таңдау бойынша және заңмен белгіленген (сондай-ақ тәуелділік бойынша) тұрғылықты жерге бөлінеді. Жеке тұлғаның тұрғылықты жерін анықтағанда, сот өзінің заңын және тұрғылықты жердің мәнін түсінуін қолданады. Австралия және Жаңа Зеландия сияқты кейбір жалпы құқық елдерінде тұрғылықты жер ұғымы заңдық реформаға ұшырады. Сонымен қатар, Канаданың Ажырасу заңына сәйкес, ажырасу ісін қарау және шешу құзыретін анықтауда тұрғылықты жерінің орнына, провинциялық соттың құзыретіне негіз болатын фактор ретінде "егер әйел немесе еркек ажырасу ісі басталар алдында кемінде бір жыл бойы провинцияда тұрған болса, онда провинциядағы сот ажырасу ісін қарау және шешу құқығына ие" деген талап енгізілді. Тұрғылықты жер бұрын жеке тұлғаның жеке заңын анықтау үшін ең қолайлы фактор ретінде танылса да, жалпы құқық жүйелерінде оның маңызы жылдар өте төмендеді.

Сипаттама

Ертедегі қоғамдарда көшпенділік шектеулі болған, бірақ бір мемлекеттен екіншісіне саяхаттау дамығанда мәселелер туындады: әртүрлі неке формалары болса, балалар әртүрлі жаста ересек деп есептелсе, не істеу керек? Оған бір жауап – адамдарға заңдық юрисдикциямен байланыс берілуі керек, мысалы, олар қайда барса да өзімен алып жүретін паспорт сияқты. Тұрақты мекенге қатысты заң – lex domicilii, ал lex patriae ұлттыққа байланысты, яғни жеке тұлға мен ел арасындағы қарым-қатынас. Егер мемлекет пен ел бір-бірімен толық сәйкес келсе, олардың екеуі де бірдей болуы мүмкін. Дегенмен:

Егер ел жеке құқықтық жүйелерге бөлінген болса, азаматтық пен тұрақты мекені әртүрлі болады. Мысалы, бірі АҚШ азаматтығымен Кентуккиде, екіншісі Канада азаматтығымен Квебекте, үшіншісі Австралия азаматтығымен Тасманияда тұруы мүмкін. Адам бірнеше азаматтыққа ие болуы мүмкін, бірақ бір уақытта тек бір тұрақты мекені ғана болуы мүмкін. Адам бір мемлекетте тұрақты мекені болса, екінші елде азаматтығын сақтап қалуы мүмкін. Ұлттықтан айырмашылығы, азаматтығы жоқ адам да тұрақты мекенсіз қалмайды. Тұрақты мекен, болашаққа қатысты ниетке аз назар аударатын әдеттегі тұру орнынан өзгеше. Халықаралық конвенцияларда, құқықтардың қақтығысы және басқа да жеке құқық мәселелерінде тұрақты мекен әдеттегі тұру орнымен алмастырылуда.

Аумақтық аумақтан тыс юрисдикция

Аумақтық емес сот төрелігіне қатысты істерде, адамдар шетелде тұрған кезде ерекше сот практикасы қалыптасты. Шығыс Индия компаниясы шетелдік үкіметке тең деп жарияланды, ал оған белгісіз мерзімге қызмет атқаратын адамдар Англо-Индиялық тұрақты мекеніне ие болды деп есептелді. Патшаның қызметкерлері, сондай-ақ тәуелсіз саудагерлер мұндай мәртебеге қол жеткізе алмады. 1858 жылғы Үндістан үкіметі туралы заң қабылданғаннан кейін, Үндістан көтерілісінің салдарынан Компания үкіметтік функцияларын тоқтатты, және одан кейін мұндай тұрақты мекенділікке ие болу мүмкін болмады. Осы сот практикасын басқа жағдайларға бейімдеуге әрекеттер жасалды, бірақ олар сәтті болмады. 1844 жылы Консистория сотының Стивен Лашингтоны Осман империясы туралы былай деп атап өтті: «Британдық христиан азаматтарының Портаның билігінде өз еркімен тұруына қарсы барлық презумпциялар бар». 1883 жылы Канцелярия соты да осыған ұқсас мәлімдеме жасады, Англо-қытайлық тұрақты мекенділік тұжырымын қабылдаудан бас тартып, Канцелярия сотының судьясы Читти былай деді: «Англия заңдарында, жоғарғы немесе егеменді аумақтық билікке ие емес қауымдастықтың мүшесі ретінде жеке тұлғаның тұрақты мекенділікке ие болуына қатысты ешқандай заңдық негіз жоқ». Бұл пікір 1888 жылы Лордтар кеңесінің сот комитеті тарапынан мақұлданды, ол «шетелде тұру, оның жергілікті заңдары мен әдет-ғұрыптарына бағынбау жаңа тұрақты мекенділік құруға жеткіліксіз» деп шешім шығарды. Мұндай шешімдердің себептері толыққанды түсіндірілген жоқ, ал 1918 жылы Лордтар палатасы бұл диктаға негізделген шешімдердің бұрыс екенін және осылайша күшін жойғанын мәлімдеді. Лорд Финлей ЛК былай деп мәлімдеді, шетелдегі мемлекетте тұрақты мекенділікке ие болу мүмкіндігі бар екенін растап:

Коммерциялық мекен-жай және жүлде құқығы

Азаматтық мекенжайды реттейтін ережелер кейде соғыс кезінде қолданылатын халықаралық құқықтағы коммерциялық мекенжайды реттейтін ережелермен шатастырылып келді, әсіресе соғыс кезінде саудагердің жау немесе бейтарап мәртебесі соғыс жүргізіп жатқан мемлекеттің соттарында анықталатын сыйлық құқығы саласында. Бұл екі ереже түбірінен бөлек. Қолданылатын негізгі принциптер:

Соғыс кезінде бір елде тұрып, өз бизнесін дереу тоқтату ниеті жоқ адам коммерциялық мекенжайға ие болады. Бір уақытта бірнеше коммерциялық мекенжайға ие болу және олардың әрқайсысында бизнеспен айналысу мүмкін, бірақ жау немесе бейтарап мәртебесі тек соғыс жүргізіп жатқан немесе бейтарап елден бастау алған мәмілелерге қатысты анықталады. Адам саудагер ретінде әрекет еткен кезде, тіпті ол мемлекеттің консулдық өкілі болса да, коммерциялық мекенжайға ие болады. Саудагер ретіндегі қызмет елге олардың саудасынан пайда әкелетіндей кең көлемде болуы керек. Адам тұрғылықты жерінен қайта оралу ниеті болмаса, коммерциялық мекенжайын жоғалтады. Жау территориясында тұрып, сауда-саттықпен айналысатын және жау территориясынан шығу үшін адал ниетпен әрекет етіп, осы жауырық сипатынан арылмаған кез келген адам кемеге немесе жүкке қатысты жау болып есептеледі. Егер адам жау және британ территориясында бизнес жүргізсе, оған соғыс жүргізіп жатқан мемлекеттің саудагері ретінде тиесілі кез келген мүлік теңізде тұтқындалуы мүмкін. Бейтарап кемелер блокаданы бұзуға тырысқан немесе бұзуға әрекеттенген жағдайда тұтқындалуы мүмкін.

Белгілі бір юрисдикциялардың заңдары

Жалпы құқық жүйктемелерінде тұру орнын анықтау ережелері сот шешімдеріне негізделген. Көптеген жүйктемелер заң арқылы жалпы құқық ережелерінің кейбір аспектілерін өзгертіп, олардың егжей-тегжейі бір жүйктемеден екіншісіне қарай өзгереді. Дегенмен, жалпы құқық ережелерінің негізгі құрылымы көптеген жүйктемелерде сақталды және оның негізгі мазмұны төмендегідей:

Қытай

Тұрақты түрде Қытайда өмір сүретін жеке тұлға – бұл, жеке тұлғаның тіркелген тұрақты мекенжайы, отбасы және/немесе экономикалық мүдделеріне байланысты, Қытайда әдеттегідей тұратын адам ретінде анықталады. Қытай паспорты немесе Қытайда тіркелген мекенжайы бар Қытай азаматы, Қытайда тұрса да тұрмаса да, Қытайда тұратын болып есептеліп, осыған байланысты бүкіл әлем бойынша түскен табысына жеке табыс салығын төлеуге міндетті болады.

Үндістан

Түпнұсқа мекен-жайы – адамның туған жері. Ол бала асырап алу және некеге тұру арқылы өзгертілуі мүмкін. Ортақ құқық бойынша, үйленген әйелдің күйеуімен бірдей мекен-жайы болған деп есептелді, сондықтан олардың балаларының түпнұсқа мекен-жайы әкесінің мекен-жайымен және туған уақытымен сәйкес келді. Егер әкесі қайтыс болса немесе бала некеден тыс туған болса, онда ол анасының мекен-жайын алады. Жетім бала табылған жердегі түпнұсқа мекен-жайына қатысты сот юрисдикциясына ие. Кез келген ересек адам (үйленген әйелдерден басқа) тұрақты түрде басқа жерде тұру ниетімен бұрынғы мекен-жайының юрисдикциясынан шығу арқылы өз мекен-жайын өзгерте алады. Бұл таңдау бойынша мекен-жай деп аталады. Таңдау бойынша мекен-жай жаңа таңдау бойынша мекен-жай алынғанда немесе түпнұсқа мекен-жай қайта жанданғанда тасталуы мүмкін. Үйленген әйел тек күйеуінің юрисдикциясынан мекен-жай және басқа да касталық куәліктерді ала алады. Баланың мекен-жайы тәуелді және, демек, оны күтіп отырған ересек адаммен бірдей.

Саяси қызметі

Бұл саяси тұрғыдан маңызды, себебі көптеген елдерде кандидаттар сайлануға ниеттенген округте тұруы шарт. Талаптар елдеріне және кейде кандидаттың атқаратын саяси лауазымына қарай өзгереді. Мұндай талапты орындау үшін бір ай ғана немесе бірнеше жыл қажет болуы мүмкін. Сайланғаннан кейін, лауазым иесі тиісті округте тұруын жалғастыруы керек, әйтпесе отставкаға кесуге мәжбүр болуы мүмкін.

Канада

Канаданың Төменгі палатасына сайлауға үміткер болу үшін, үміткердің Канадада тұрақты мекені болуы тиіс. Дегенмен, үміткердің сайланатын нақты округте тұруы міндетті емес. Көптеген сайлауларда, іс жүзінде, барлық ірі саяси партиялар күшті ұйымы немесе тиімді жергілікті үміткері жоқ округтерде кем дегенде бірнеше «қағаз кандидаттарды» тікелей ұсынады; мұндай кандидат елдің кез келген жерінен болуы мүмкін. Сонымен қатар, Төменгі палатада өкілдігі бар саяси партия жаңа басшыны таңдағанда, егер ол парламент мүшесі болмаса, партияның бір мүшесі өзінің мандатын босатуы жиі кездеседі, соның нәтижесінде басшы қосымша сайлауға қатыса алады. Бірақ, тұрақты мекеннің анықтамасы бойынша қоғамдық пікірде дау тууы мүмкін. Мысалы, сенатор Памела Валлин 2008 жылы Саскачеван провинциясында мүлігі болғанына қарамастан, оның шынымен Саскачеванның тұрғыны емеспе деген мәселеде пікір талас тудырды. Барлық провинциялар мен территорияларда адам провинциялық немесе территориялық заң шығару жиналысына сайлану үшін сол провинцияның немесе территорияның тұрғыны болуы керек деген ұқсас талап бар. Алайда, провинцияға немесе территорияға байланысты, үміткер ретінде тіркелген нақты округте тұру заңмен міндеттелген немесе міндеттелмеген болуы мүмкін.

Америка Құрама Штаттары

Жалпы қағида бойынша, АҚШ-та федералды саясаткерлердің тұрғын жері олардың өкілеттігі аяқталғаннан кейін өкілдік ететін округке немесе штатына қайта оралу ниеті ретінде анықталады. Мысалы, Капитолийге және Конгресс кеңселерiне жақындығы үшін DC метро аймағында үй сатып алу немесе тұруға ие болу Айова штатының конгрессменiнiң немесе конгресс әйелiнiң өз штатындағы заңды тұрғын жерiн өзгерте алмайды. Керісінше, штаттық деңгейдегі лауазымға, мысалы, штаттық жиналысқа немесе губернаторлыққа сайлану үшін адам, ол үміткер болып тіркелген штаттың тұрғыны болуы керек; алайда, штаттар жиналысқа үміткердің нақты округте тұруын талап етеді ме, жоқ па, бұл мәселеде әртүрлілік бар. Жақында болған бір мәлімделген жағдайда, Невада штатының жиналысына үміткер Эндрю Мартиннің тұрғын статусы туралы түсініксіздік оның лауазымға сай болу құқығына күмән тудырды. Мартиннің екі мүлкі болды: ол үміткер болып тіркелген округтегі пәтер және көрші округтегі үй. Оның сайлау кампаниясына қай мүлікті оның негізгі тұрғын жері деп санау керек деген қарама-қайшылықтар әсер етті.

Малайзия

"Малайзия – менің екінші үйім" бағдарламасы (жиі "MM2H" деп қысқартылады) – Малайзия Үкіметі шетелдік азаматтарға 10 жылға дейінгі мерзімге ұзақ тұру визасымен елде өмір сүруге мүмкіндік беретін халықаралық тұру бағдарламасы. Бағдарламаға қатысу үшін үміткерлер белгілі бір қаржылық және медициналық талаптарды орындауы тиіс. Сәтті өтініш бергендер елге еркін кіріп-шығу құқығына ие болады, сондай-ақ Малайзиядағы тұруын жеңілдетуге арналған басқа да жеңілдіктерден пайдаланады. Кейбір шектеулер сақталуы мүмкін.

Мальта

Мальтада резиденттік елде физикалық қана емес, сонымен қатар елден уақытша кетуді де қамтиды және оған мүмкіндік береді. Жұмыс, оқу, ауру немесе міссиямен Мальтадан уақытша кеткен адам Мальтада тұрмайтын деп есептелмейді және есептелуі мүмкін емес. Оқу немесе жұмыс мақсатымен шетелге кеткен адам тұратын елінің саяси өміріне «тікелей және үздіксіз қатысып» тұрады, демек дауыс беру құқығына ие.

Америка Құрама Штаттары

Жалпы халықтың (сайлаушылардың) дауыс беруі тұрғылықты жері бойынша анықталады, көпшілікке олардың негізгі тұрғылықты жері бойынша сайлау учаскесінен басқа жерде дауыс беруге тыйым салынады. Бұған қатысты ерекшеліктер бар, мысалы, шетелде тұратын азаматтар өздерінің бастапқы азаматтығын сақтаған елде дауыс бере алады. Әскери қызметшілерге азаматтық көмек көрсету туралы заң (SCRA) өздерінің туған штаттарынан тыс жерлерде тұратын әскери қызметшілер үшін арнайы қорғауды қамтамасыз етеді. Бұл сондай-ақ басқа заңдармен де байланысты, мысалы, көлік құралдары және иесі тұратын жерде тіркелуі тиіс басқа да мүліктерге қатысты талаптар. Аймаққа көшіп келгендер үшін әдетте 30 күндік белгілі бір мерзім қарастырылады. Мұндай міндеттерге қоса, тұрғылықты жердің пайдасы да бар. Мемлекеттік университеттерде немесе осыған ұқсас оқу орындарында бір жыл немесе одан да көп уақыт бойы штат немесе провинцияда (немесе елде) тұратын студенттерге оқу ақысы бойынша жеңілдіктер беріледі. Әлеуметтік көмек сияқты басқа мемлекеттік жәрдемдердің де теріс пайдаланудың алдын алу үшін күту мерзімі болуы мүмкін. Кез келген АҚШ штатында тұруды АҚШ Конституциясы сол штаттың "азаматтығы" деп таниды, бұл "қос азаматтық" деп аталатын ерекше жағдай (бірақ бұл алғашқы көпұлттық контекстегіден өзгеше).